Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności
Oksytocyna

Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania oksytocyny

Oksytocyna jest substancją aktywną stosowaną głównie w położnictwie, która wymaga szczególnej uwagi ze strony personelu medycznego przy jej stosowaniu. Produkt leczniczy zawierający oksytocynę powinien być podawany wyłącznie w warunkach szpitalnych, pod ścisłym nadzorem wykwalifikowanego personelu medycznego, ze względu na możliwość wystąpienia poważnych działań niepożądanych.¹

Środki ostrożności przy indukcji porodu

W celu indukcji porodu i nasilenia akcji porodowej oksytocynę można stosować wyłącznie w postaci infuzji dożylnej. Należy kategorycznie unikać podawania oksytocyny we wstrzyknięciu dożylnym (bolus), ponieważ może to spowodować ostre i krótkotrwałe niedociśnienie tętnicze, po którym następuje uderzenie gorąca i odruchowa tachykardia.²

Indukcja porodu za pomocą oksytocyny powinna być podejmowana wyłącznie w przypadku ściśle określonych wskazań medycznych. Wszystkie pacjentki otrzymujące dożylnie oksytocynę muszą być nieustannie obserwowane przez przeszkolony personel medyczny, posiadający pełną wiedzę na temat produktu leczniczego i odpowiednio przygotowany do rozpoznawania potencjalnych powikłań.³

Przeciwwskazania do stosowania oksytocyny

Poza wyjątkowymi sytuacjami, oksytocyny nie należy podawać w następujących przypadkach:

• poród przedwczesny
• graniczna dysproporcja główkowo-miedniczna
• wcześniejszy duży zabieg chirurgiczny w obrębie macicy lub szyjki macicy, w tym cięcie cesarskie
• nadmierne powiększenie macicy
• wielorództwo
• inwazyjny rak szyjki macicy

⁴

Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentek po przebytym cesarskim cięciu lub innym zabiegu chirurgicznym w obrębie macicy. Definicję „wyjątkowych sytuacji”, w których mimo obecności przeciwwskazań można zastosować oksytocynę, należy pozostawić ocenie klinicznej lekarza prowadzącego.^{5 6}

Nie należy stosować oksytocyny do wywoływania porodu zanim akcja porodowa nie obejmie głowy płodu lub miednicy.⁷

Monitorowanie podczas stosowania oksytocyny

Aby uniknąć powikłań w czasie podawania oksytocyny, należy w sposób ciągły kontrolować:

• skurcze macicy
• częstość akcji serca płodu i matki
• ciśnienie tętnicze matki

⁸

Podawanie oksytocyny w zbyt dużych dawkach może być niebezpieczne zarówno dla matki, jak i dla płodu, ponieważ prowadzi do nadmiernej stymulacji macicy. Może to powodować zagrożenie dla płodu w postaci bradykardii płodu, płynu owodniowego zabarwionego smółką, niedotlenienia płodu oraz jego śmierci, a także może prowadzić do hipertonii, skurczów tężcowych lub pęknięcia macicy. Niezbędne jest uważne monitorowanie czynności serca płodu (jeśli to możliwe za pomocą kardiotokografii) oraz czynności ruchowej macicy, tak aby można było dostosować dawkowanie do indywidualnej odpowiedzi pacjentki.⁹

W przypadku nadmiernej czynności macicy wymagane jest natychmiastowe przerwanie podawania oksytocyny; stymulacja macicy spowodowana oksytocyną zwykle ustępuje szybko po odstawieniu produktu leczniczego.¹⁰

Zaburzenia sercowo-naczyniowe

Oksytocynę należy stosować ze szczególną ostrożnością u pacjentek predysponowanych do wystąpienia choroby niedokrwiennej serca z powodu istniejącej choroby układu sercowo-naczyniowego. Do grupy ryzyka należą pacjentki z kardiomiopatią przerostową, chorobą zastawek serca i/lub chorobą niedokrwienną serca, w tym skurczem tętnic wieńcowych. Ostrożność ma na celu uniknięcie znaczących zmian w wartości ciśnienia tętniczego i tętna u tych pacjentek.^{11 12}

U pacjentek z chorobami sercowo-naczyniowymi objętość podawanego płynu powinna być niska dzięki zastosowaniu infuzji oksytocyny w większym stężeniu.¹³

Zespół wydłużonego odstępu QT

Oksytocynę należy podawać ostrożnie pacjentkom z rozpoznanym zespołem wydłużonego odstępu QT lub podobnymi zespołami oraz pacjentkom przyjmującym leki, o których wiadomo, że powodują wydłużenie odstępu QT.^{14 15}

Szczególne grupy pacjentów wymagające wzmożonej uwagi

Szczególna uwaga jest wymagana w przypadkach:

• granicznej dysproporcji pomiędzy główką płodu a miednicą matki
• wtórnej słabej czynności skurczowej macicy
• nadciśnienia spowodowanego ciążą o nasileniu od łagodnego do umiarkowanego
• choroby serca
• u pacjentek w wieku powyżej 35 roku życia
• po przebytym cięciu cesarskim w dolnym odcinku macicy

¹⁶

Potencjalne powikłania związane ze stosowaniem oksytocyny

Zatrucie wodne

Ponieważ oksytocyna wykazuje słabe działanie antydiuretyczne, jej przedłużone podawanie dożylnie w dużych dawkach wraz z dużymi objętościami płynu, co może wystąpić w przypadku leczenia nieodwracalnego lub zatrzymanego poronienia lub w leczeniu krwotoku poporodowego, może spowodować zatrucie wodne związane z hiponatremią. Połączone działanie antydiuretyczne oksytocyny i dożylnego podawania płynów może spowodować przeładowanie płynami prowadzące do hemodynamicznej postaci ostrego obrzęku płuc bez hiponatremii.¹⁷

Aby uniknąć tego rzadkiego powikłania, w każdym przypadku podawania wysokich dawek oksytocyny przez długi czas należy przestrzegać następujących środków ostrożności:

• stosować rozcieńczalnik zawierający elektrolity (nie glukozę)
• objętość płynu podawanego w infuzji powinna być niska (dzięki infuzji oksytocyny w wyższym stężeniu niż zalecane do indukcji lub nasilenia akcji porodowej w terminie)
• przyjmowanie płynów doustnie musi być ograniczone
• należy prowadzić kartę bilansu płynów
• należy oznaczać stężenie elektrolitów w surowicy w razie podejrzenia zaburzeń równowagi elektrolitowej

¹⁸

Oksytocyny nie należy podawać jednocześnie pozajelitowo oraz donosowo, w postaci sprayu.¹⁹

Zgon wewnątrzmaciczny

W przypadku zgonu płodu in utero i/lub obecności płynu owodniowego zabarwionego smółką, należy unikać porodu z gwałtownymi skurczami, ponieważ może to doprowadzić do zatoru płynem owodniowym.^{20 21}

Zaburzenia czynności nerek

Należy zachować ostrożność u pacjentów z ciężkimi zaburzeniami czynności nerek ze względu na możliwość retencji wody i możliwej kumulacji oksytocyny.²²

Ryzyko reakcji anafilaktycznych

Notowano przypadki wstrząsu anafilaktycznego po podaniu oksytocyny kobietom ze stwierdzonym uczuleniem na lateks. Ze względu na to, że oksytocyna i lateks mają budowę homologiczną, uczulenie na lateks bądź nietolerancja lateksu mogą być istotnym czynnikiem ryzyka, predysponującym do wystąpienia wstrząsu anafilaktycznego po podaniu oksytocyny.²³

Ryzyko zespołu rozsianego wykrzepiania wewnątrznaczyniowego (DIC)

W rzadkich sytuacjach, farmakologiczna indukcja porodu z zastosowaniem środków uterotonicznych, w tym oksytocyny, zwiększa ryzyko poporodowego wystąpienia rozsianego wykrzepiania wewnątrznaczyniowego (ang. disseminated intravascular coagulation, DIC). Takie ryzyko wiąże się z samym faktem indukcji farmakologicznej, a nie z konkretnym środkiem.^{24 25}

Ryzyko jest zwiększone szczególnie w sytuacjach, gdy u kobiety występują dodatkowe czynniki ryzyka DIC, takie jak:

• wiek 35 lat lub powyżej
• powikłania w czasie ciąży (takie jak cukrzyca ciążowa, nadciśnienie, niedoczynność tarczycy)
• wiek ciąży powyżej 40 tygodni

^{26 27}

U tych kobiet oksytocynę lub wszelkie inne alternatywne leki należy stosować z zachowaniem szczególnej ostrożności, a lekarz powinien być wyczulony na występowanie objawów DIC. Kobiety z wyżej wymienionymi czynnikami ryzyka powinny być zbadane pod kątem fibrynolizy natychmiast po porodzie.²⁸

Inne zagrożenia związane ze stosowaniem oksytocyny

Opisywano również śmierć matki z powodu wystąpienia nadciśnienia, krwotoku podpajęczynówkowego, pęknięcia macicy oraz śmierć płodu z różnych przyczyn w związku z pozajelitowym zastosowaniem oksytocyny w celu wywołania porodu lub przyspieszenia akcji porodowej w pierwszym i drugim okresie porodu.²⁹

Odpowiednio podana oksytocyna zwykle wywołuje skurcze podobne do fizjologicznych skurczów porodowych. Nadmierna stymulacja macicy spowodowana niewłaściwym podawaniem może być niebezpieczna zarówno dla matki jak i płodu. U pacjentek nadwrażliwych na oksytocynę mogą wystąpić nadmierne skurcze macicy nawet podczas właściwego podawania produktu leczniczego pod odpowiednim nadzorem.³⁰