Wpływ na płodność, ciążę i laktację
Merkaptopuryna

Merkaptopuryna – wpływ na płodność, ciążę i laktację

Merkaptopuryna (6-merkaptopuryna), substancja czynna produktu leczniczego Mercaptopurinum VIS 50 mg, wykazuje potencjalne działanie teratogenne i embriotoksyczne, co determinuje szereg istotnych ograniczeń w jej stosowaniu u kobiet w wieku rozrodczym, zwłaszcza w okresie ciąży i laktacji. Poniżej przedstawiono szczegółowe informacje, które powinny być przekazane pacjentkom przez personel medyczny.¹

Właściwości teratogenne merkaptopuryny

Badania na modelach zwierzęcych wykazały jednoznacznie embriotoksyczne działanie 6-merkaptopuryny u szczurów nawet w dawkach, które nie wywierały szkodliwego wpływu na organizm matki. Istotny jest fakt, że wyższe dawki leku aplikowane w pierwszej połowie ciąży prowadziły do obumierania płodów.²

Doświadczenia kliniczne z kobietami ciężarnymi leczonymi 6-merkaptopuryną wskazują na zróżnicowane wyniki. Chociaż raportowano przypadki urodzeń zdrowych dzieci, odnotowano również poważne konsekwencje jak porody przedwczesne, poronienia oraz wady rozwojowe. W literaturze opisano przypadek ciężarnej pacjentki z białaczką leczonej 6-merkaptopuryną w dawce 100 mg/dobę (z dodatkowo zastosowanym naświetlaniem śledziony), która urodziła zdrowego, choć przedwcześnie urodzonego noworodka. Ta sama pacjentka, gdy była leczona 6-merkaptopuryną w terapii skojarzonej z busulfanem w dawce 4 mg/dobę, urodziła dziecko z licznymi ciężkimi wadami rozwojowymi, w tym: zmętnieniem rogówki, małooczem, rozszczepem podniebienia oraz niedorozwojem tarczycy i jajników.³

Merkaptopuryna a płodność

Wpływ terapii 6-merkaptopuryną na płodność u ludzi nie jest w pełni poznany. Istnieją doniesienia naukowe wskazujące, że terapia 6-merkaptopuryną prowadzona w okresie dzieciństwa i dojrzewania może nie wywierać negatywnego wpływu na przyszłą płodność pacjentów.⁴

W literaturze opisano przypadek młodego mężczyzny z ostrą białaczką, który podczas leczenia 6-merkaptopuryną w dawce 150 mg/dobę w skojarzeniu z prednizonem 80 mg/dobę doświadczył przejściowej oligospermii. Warto jednak podkreślić, że dwa lata po zakończeniu chemioterapii parametry nasienia powróciły do normy, a mężczyzna został ojcem zdrowego dziecka.⁵

Zalecenia dotyczące stosowania merkaptopuryny w ciąży

W świetle dostępnych danych klinicznych należy, o ile to możliwe, unikać stosowania 6-merkaptopuryny podczas ciąży. Szczególną ostrożność należy zachować w pierwszym trymestrze ciąży, kiedy ryzyko teratogennego działania leku jest najwyższe.⁶

Decyzja o zastosowaniu leku u kobiety ciężarnej musi być zawsze podejmowana indywidualnie, z uwzględnieniem potencjalnego ryzyka dla płodu w stosunku do spodziewanych korzyści terapeutycznych dla matki. W takim przypadku konieczne jest przeprowadzenie szczegółowej analizy korzyści i ryzyka.⁷

Analogicznie do innych chemioterapeutyków cytotoksycznych, u pacjentów otrzymujących merkaptopurynę zaleca się stosowanie odpowiednich metod antykoncepcyjnych. Ta rekomendacja dotyczy zarówno kobiet, jak i mężczyzn poddawanych terapii tym lekiem.⁸

Merkaptopuryna a karmienie piersią

Pacjentki otrzymujące produkt leczniczy Mercaptopurinum VIS nie powinny karmić piersią. Wynika to z udokumentowanej obecności tego leku w mleku kobiet karmiących. Obecność merkaptopuryny w mleku potwierdzono u kobiet po transplantacji nerek, które były poddawane terapii immunosupresyjnej z zastosowaniem azatiopryny, będącej prekursorem 6-merkaptopuryny.⁹

Informacje, które lekarz powinien przekazać pacjentce

Lekarz prowadzący terapię merkaptopuryną powinien szczegółowo poinformować pacjentkę w wieku rozrodczym o następujących kwestiach:

• Merkaptopuryna wykazuje działanie teratogenne i embriotoksyczne, dlatego nie należy inicjować leczenia tym lekiem w okresie ciąży i laktacji¹⁰
• Konieczność stosowania skutecznej metody antykoncepcji podczas terapii merkaptopuryną, niezależnie od tego, czy leczenie dotyczy kobiety czy jej partnera¹¹
• Bezwzględny zakaz karmienia piersią podczas terapii merkaptopuryną ze względu na przenikanie leku do mleka matki¹²
• Potencjalne zagrożenia związane z ekspozycją płodu na merkaptopurynę, obejmujące zwiększone ryzyko poronień, przedwczesnych porodów oraz wad rozwojowych¹³
• Informacje dotyczące możliwego przejściowego wpływu leku na płodność, zwłaszcza u mężczyzn, jednak z podkreśleniem obserwacji o potencjalnej odwracalności tych efektów po zakończeniu terapii¹⁴

Postępowanie w przypadku konieczności stosowania merkaptopuryny u kobiet w ciąży

W sytuacjach klinicznych, gdy zastosowanie merkaptopuryny u kobiety ciężarnej jest niezbędne (np. zagrażająca życiu białaczka), lekarz powinien:

1. Przeprowadzić szczegółową analizę korzyści i ryzyka dla matki i płodu¹⁵
2. Rozważyć możliwość odroczenia terapii do drugiego lub trzeciego trymestru ciąży, o ile stan kliniczny pacjentki na to pozwala¹⁶
3. Wdrożyć intensywne monitorowanie ciąży z uwzględnieniem badań ultrasonograficznych oceniających prawidłowy rozwój płodu
4. Zastosować najmniejszą skuteczną dawkę leku pod ścisłą kontrolą parametrów hematologicznych
5. Poinformować pacjentkę o możliwych konsekwencjach terapii dla płodu i uzyskać świadomą zgodę na takie leczenie

Wszystkie decyzje dotyczące stosowania merkaptopuryny u kobiet w wieku rozrodczym, szczególnie w okresie ciąży, powinny być podejmowane w sposób zindywidualizowany, z uwzględnieniem aktualnego stanu klinicznego pacjentki, stopnia zaawansowania choroby podstawowej oraz potencjalnego ryzyka dla płodu.¹⁷