Przedawkowanie
Donepezyl

Przedawkowanie donepezilu

Donepezil jest swoistym, odwracalnym inhibitorem acetylocholinesterazy, stosowanym w leczeniu choroby Alzheimera. Przedawkowanie tej substancji może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, a w skrajnych przypadkach nawet do zgonu. Niniejszy artykuł szczegółowo opisuje zagrożenia związane z przedawkowaniem donepezilu oraz postępowanie w takich przypadkach.¹

Dawka śmiertelna w badaniach na zwierzętach

Badania toksykologiczne na zwierzętach wskazują, że mediana dawki śmiertelnej chlorowodorku donepezilu po jednokrotnym podaniu doustnym wynosi:

• U myszy: 45 mg/kg masy ciała (około 225-krotność maksymalnej zalecanej dawki u ludzi wynoszącej 10 mg na dobę)
• U szczurów: 32 mg/kg masy ciała (około 160-krotność maksymalnej zalecanej dawki u ludzi)

²

Zależne od dawki objawy pobudzenia cholinergicznego u zwierząt

W badaniach na zwierzętach obserwowano szereg objawów pobudzenia układu cholinergicznego, które występowały w zależności od dawki. Obejmowały one:

• Zmniejszenie spontanicznej ruchliwości
• Leżenie na brzuchu (pozycja odwrócona)
• Chwiejny chód
• Łzawienie
• Drgawki kloniczne
• Zapaść oddechową
• Ślinotok (ślinienie)
• Zwężenie źrenic
• Drżenie pęczkowe mięśni
• Obniżenie temperatury ciała

³

Przełom cholinergiczny u ludzi

Przedawkowanie inhibitorów cholinesterazy, w tym donepezilu, może prowadzić do przełomu cholinergicznego – stanu zagrażającego życiu, który charakteryzuje się nasilonymi objawami cholinergicznymi wynikającymi z nadmiernej stymulacji receptorów cholinergicznych. Przełom cholinergiczny może objawiać się:

• Silnymi nudnościami
• Wymiotami
• Nasilonym ślinieniem (ślinotok)
• Nadmiernym poceniem się
• Bradykardią (zwolnienie akcji serca)
• Hipotonią (niedociśnieniem tętniczym)
• Depresją oddechową
• Zapaścią
• Drgawkami

⁴

Szczególnie niebezpiecznym objawem przedawkowania donepezilu jest postępujące osłabienie mięśni, które może prowadzić do śmierci w przypadku zajęcia mięśni oddechowych. Jest to bezpośrednie zagrożenie życia wymagające natychmiastowej interwencji medycznej.⁵

Tabela objawów przedawkowania donepezilu

Postępowanie w przypadku przedawkowania

Ogólne zasady leczenia podtrzymującego

Jak w każdym przypadku przedawkowania, należy podjąć ogólne leczenie podtrzymujące czynności życiowe. Obejmuje ono zabezpieczenie drożności dróg oddechowych, monitorowanie i wspomaganie funkcji oddechowej i krążeniowej oraz leczenie zaburzeń związanych z objawami przedawkowania.⁶

Leczenie farmakologiczne – antidotum

Jako antidotum w przypadku przedawkowania donepezilu zaleca się stosowanie trzeciorzędowych leków antycholinergicznych, takich jak atropina. Protokół podawania obejmuje:

1. Stopniowe podawanie dożylne siarczanu atropiny
2. Dawka początkowa: 1,0 do 2,0 mg dożylnie
3. Kolejne dawki dostosowywane w zależności od reakcji klinicznej pacjenta

⁷

Należy zwrócić uwagę, że obserwowano nietypowe zmiany ciśnienia tętniczego krwi i częstości akcji serca po zastosowaniu innych leków cholinomimetycznych podawanych jednocześnie z czwartorzędowymi lekami antycholinergicznymi, takimi jak glikopirolan.⁸

Skuteczność dializy

Możliwość usuwania donepezilu i (lub) jego metabolitów przez dializę (hemodializę, dializę otrzewnową lub hemofiltrację) nie została jednoznacznie określona. Brak jest wystarczających danych klinicznych potwierdzających skuteczność tej metody w przypadku przedawkowania donepezilu.⁹

Postępowanie w ostrym przedawkowaniu

W przypadku ostrego przedawkowania donepezilu zaleca się następujące postępowanie:

• Natychmiastowe wezwanie pomocy medycznej
• Ocena i zabezpieczenie podstawowych funkcji życiowych (ABC – drożność dróg oddechowych, oddychanie, krążenie)
• Dekontaminacja przewodu pokarmowego (jeśli od przyjęcia leku upłynęło mniej niż 1-2 godziny)
• Podanie siarczanu atropiny jako antidotum według protokołu
• Leczenie objawowe i podtrzymujące
• Monitorowanie czynności oddechowej ze szczególnym uwzględnieniem osłabienia mięśni oddechowych
• W razie potrzeby – wspomaganie oddychania i krążenia

¹⁰

Mechanizm toksyczności

Donepezil, jako inhibitor acetylocholinesterazy, zapobiega rozkładowi acetylocholiny w synapsach cholinergicznych, co prowadzi do jej zwiększonego stężenia. W warunkach terapeutycznych efekt ten jest korzystny w leczeniu objawów choroby Alzheimera. Jednak w przypadku przedawkowania, nadmierne zahamowanie acetylocholinesterazy prowadzi do kumulacji acetylocholiny w synapsach, co skutkuje nadmierną stymulacją receptorów cholinergicznych, zarówno muskarynowych jak i nikotynowych.¹¹

Nadmierna stymulacja receptorów muskarynowych jest odpowiedzialna za większość objawów przedawkowania (ślinotok, bradykardia, zwężenie źrenic), podczas gdy nadmierna stymulacja receptorów nikotynowych przyczynia się do osłabienia mięśni i drżeń pęczkowych, co w skrajnych przypadkach może prowadzić do paraliżu mięśni oddechowych i śmierci.¹²

Wnioski i zalecenia dla personelu medycznego

Przedawkowanie donepezilu stanowi poważne zagrożenie dla życia pacjenta, wymagające szybkiej i właściwej interwencji medycznej. Kluczowe elementy postępowania obejmują:

• Wczesne rozpoznanie objawów przedawkowania
• Natychmiastowe wdrożenie leczenia podtrzymującego czynności życiowe
• Podanie siarczanu atropiny jako antidotum
• Szczególne monitorowanie funkcji oddechowej ze względu na ryzyko osłabienia mięśni oddechowych
• Leczenie objawowe i wspomagające w zależności od stanu klinicznego pacjenta

¹³

Personel medyczny powinien być świadomy, że objawy przedawkowania mogą rozwijać się stopniowo, a stan pacjenta może się gwałtownie pogorszyć, szczególnie w zakresie funkcji oddechowej. Dlatego zaleca się przedłużoną obserwację pacjentów po przedawkowaniu donepezilu, nawet jeśli początkowe objawy są łagodne.¹⁴