Wskazania do stosowania
Deksametazon

Wskazania do stosowania deksametazonu

Deksametazon jest syntetycznym glikokortykosteroidem o silnym działaniu przeciwzapalnym, immunosupresyjnym i przeciwalergicznym. Jego zastosowanie kliniczne jest bardzo szerokie, obejmując zarówno podanie ogólnoustrojowe, jak i miejscowe, w zależności od postaci farmaceutycznej i sytuacji klinicznej. Poniżej przedstawiono najważniejsze wskazania do stosowania deksametazonu zgodnie z aktualną wiedzą medyczną.¹

Wskazania ogólnoustrojowe

Stany nagłe i zagrażające życiu

Deksametazon stosuje się w leczeniu ostrych stanów zagrożenia życia, gdy konieczne jest szybkie działanie przeciwzapalne i immunosupresyjne:²

• Obrzęk mózgu wywołany guzem mózgu, interwencją neurochirurgiczną, ropniem mózgu lub bakteryjnym zapaleniem opon mózgowych³
• Wstrząs pourazowy i zapobieganie zespołowi pourazowej ostrej niewydolności oddechowej (ARDS)⁴
• Wstrząs anafilaktyczny (jako leczenie uzupełniające po podaniu epinefryny)⁵
• Ciężki ostry napad astmy⁶
• Przełomy w chorobie Addisona (ostra niewydolność kory nadnerczy)⁷

⁸

Choroby zakaźne i COVID-19

Deksametazon znajduje zastosowanie w leczeniu ciężkich chorób zakaźnych ze stanami toksycznymi, zawsze w połączeniu z odpowiednią terapią przeciwinfekcyjną:⁹

• Gruźlica, dur brzuszny, bruceloza – wyłącznie w połączeniu z terapią przeciwinfekcyjną¹⁰
• Choroba wywołana przez koronawirusa 2019 (COVID-19) u pacjentów dorosłych i młodzieży (w wieku 12 lat i starszych, o masie ciała wynoszącej co najmniej 40 kg), wymagających tlenoterapii^{11 12}

Choroby dermatologiczne

W przypadku rozległych, ostrych chorób skóry o ciężkim przebiegu, deksametazon stosuje się w początkowej fazie leczenia pozajelitowego:¹³

• Erytrodermia¹⁴
• Pęcherzyca zwykła (pemphigus vulgaris)¹⁵
• Ostra egzema¹⁶

Choroby reumatologiczne i autoimmunologiczne

Deksametazon jest wskazany w leczeniu chorób autoimmunologicznych oraz w przypadkach ciężkiego, postępującego przebiegu reumatoidalnego zapalenia stawów:¹⁷

• Układowy toczeń rumieniowaty (zwłaszcza postacie trzewne)¹⁸
• Ciężki, postępujący przebieg aktywnego reumatoidalnego zapalenia stawów (szybko postępujące postacie destrukcyjne i/lub objawy pozastawowe)¹⁹
• Zapalenie mięśni²⁰

Choroby hematologiczne

W hematologii deksametazon znajduje zastosowanie w leczeniu:²¹

• Idiopatycznej plamicy małopłytkowej u dorosłych²²
• Ostrej plamicy małopłytkowej²³
• Niedokrwistości hemolitycznej²⁴

Onkologia i leczenie paliatywne

W onkologii deksametazon jest stosowany w następujących wskazaniach:²⁵

• Leczenie paliatywne nowotworów złośliwych²⁶
• Przerzutowy ucisk rdzenia kręgowego²⁷
• Leczenie objawowego szpiczaka mnogiego, ostrej białaczki limfoblastycznej, choroby Hodgkina i chłoniaka nieziarniczego, w połączeniu z innymi lekami²⁸
• Profilaktyka i leczenie nudności i wymiotów wywołanych chemioterapią (CINV), w ramach terapii przeciwwymiotnej²⁹
• Leczenie uzupełniające przeciwbólowe i objawowe leczenie ucisku pępowiny lub podwyższonego ciśnienia wewnątrzczaszkowego³⁰
• Leczenie objawów takich jak zmęczenie, anoreksja, oporne na leczenie nudności i wymioty w opiece paliatywnej³¹

Profilaktyka i leczenie wymiotów

Deksametazon jest skuteczny w leczeniu i zapobieganiu nudnościom i wymiotom w różnych sytuacjach klinicznych:³²

• Profilaktyka i leczenie wymiotów pooperacyjnych³³
• Profilaktyka i leczenie wymiotów wywołanych stosowaniem cytostatyków, w ramach terapii przeciwwymiotnej³⁴

Wskazania miejscowe

Okulistyka

W okulistyce deksametazon jest szeroko stosowany do leczenia różnych stanów zapalnych oka:³⁵

• Leczenie niezakaźnych stanów zapalnych przedniego odcinka oka^{36 37}
• Zapalenie przedniego odcinka błony naczyniowej oka, zapalenie tęczówki, zapalenie ciała rzęskowego³⁸
• Alergiczne i wiosenne zapalenie spojówek³⁹
• Półpaścowe zapalenie rogówki, powierzchowne punkcikowe zapalenie rogówki oraz nieswoiste powierzchowne zapalenie rogówki⁴⁰
• Uszkodzenia rogówki powstałe na skutek oparzeń chemicznych, radiacyjnych lub cieplnych, a także po wbiciu ciał obcych⁴¹
• Zapobieganie zapaleniu i leczenie zapalenia oraz zapobieganie zakażeniom związanym z chirurgicznym leczeniem zaćmy u dorosłych i dzieci w wieku 2 lat i starszych^{42 43}
• Leczenie stanów zapalnych po zabiegach chirurgicznych w celu zmniejszenia nasilenia reakcji zapalnych oraz zapobieganiu odrzucenia przeszczepu⁴⁴

Preparaty złożone w okulistyce

Deksametazon w połączeniu z antybiotykami jest stosowany w przypadkach, gdy istnieje ryzyko zakażenia lub już występuje zakażenie bakteryjne oka:⁴⁵

• Zakażenia przedniego odcinka oka wywołane drobnoustrojami wrażliwymi na tobramycynę/gentamycynę, takie jak bakteryjne zapalenie spojówek, zapalenie rogówki⁴⁶
• Wtórnie zakażone zapalenia alergiczne spojówek i brzegów powiek⁴⁷
• Profilaktyka i leczenie stanów zapalnych oraz zapobieganie zakażeniom po operacyjnym usunięciu zaćmy^{48 49}
• Leczenie stanów zapalnych przedniego odcinka oka, w tym przypadków pooperacyjnych, w których występuje zakażenie bakteryjne lub istnieje ryzyko zakażenia bakteryjnego⁵⁰
• Profilaktyka i leczenie stanów zapalnych oraz zapobieganie zakażeniom związanym z operacjami zaćmy⁵¹

Wskazania dermatologiczne

Deksametazon w postaci preparatów miejscowych na skórę stosuje się w:⁵²

• Miejscowym leczeniu skórnych zakażeń wywołanych przez bakterie wrażliwe na neomycynę, gdy konieczne jest również przeciwzapalne i/lub przeciwświądowe leczenie⁵³

Dostawowe i okołostawowe podanie deksametazonu

Deksametazon podawany miejscowo dostawowo lub okołostawowo znajduje zastosowanie w:⁵⁴

• Wstrzyknięcie dostawowe w przypadku utrzymującego się zapalenia jednego lub kilku stawów po leczeniu ogólnoustrojowym przewlekłych chorób zapalnych stawów⁵⁵
• Aktywna choroba zwyrodnieniowa stawów (w fazie postępu)⁵⁶
• Ostre postaci zespołu bolesnego barku⁵⁷
• Podanie nasiękowe w przypadku niebakteryjnego zapalenia pochewki ścięgnistej i zapalenia kaletki maziowej⁵⁸
• Zapalenie okołostawowe, zaburzenia ścięgien obejmujące przyczepy ścięgien⁵⁹
• Zapalenie nadkłykcia, zapalenie kaletki maziowej, zapalenie pochewek ścięgnistych, zapalenie wyrostka rylcowatego⁶⁰

Inne wskazania

Deksametazon znajduje zastosowanie również w:⁶¹

• Sytuacjach klinicznych wymagających zastosowania glikokortykosteroidów celem leczenia i/lub łagodzenia objawów choroby podstawowej⁶²
• Leczeniu chorób reagujących na leczenie glikokortykosteroidami⁶³

Szczegółowe wskazania do stosowania deksametazonu w poszczególnych postaciach farmaceutycznych

Deksametazon w postaci doustnej (tabletki)

Tabletki deksametazonu (0,5 mg, 1 mg, 4 mg, 8 mg, 20 mg, 40 mg) są stosowane w sytuacjach, gdy możliwe jest podanie doustne i stan pacjenta nie wymaga szybkiej interwencji:⁶⁴

• Obrzęk mózgu spowodowany guzem mózgu, interwencją neurochirurgiczną, bakteryjnym zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych, ropniem mózgu
• Ciężki ostry napad astmy
• Początkowy etap doustnego leczenia rozległych, ciężkich chorób skóry o ostrym przebiegu
• Początkowy etap doustnego leczenia chorób autoimmunologicznych
• Ciężki postępujący przebieg czynnego reumatoidalnego zapalenia stawów
• Ciężkie choroby zakaźne ze stanami toksycznymi (wyłącznie w skojarzeniu z terapią przeciwinfekcyjną)
• Leczenie paliatywne nowotworów złośliwych
• COVID-19 u pacjentów wymagających tlenoterapii
• Profilaktyka i leczenie wymiotów

⁶⁵

Deksametazon do podania pozajelitowego (roztwór do wstrzykiwań i do infuzji)

Roztwór do wstrzykiwań domięśniowych, dożylnych i do infuzji (4 mg/ml, 8 mg/ml) stosuje się w leczeniu stanów ostrych, zagrażających życiu lub gdy podanie doustne jest niemożliwe:⁶⁶

• Stany zagrożenia życia: wstrząs o różnej etiologii, obrzęk mózgu, obrzęk krtani i strun głosowych, ostre odczyny uczuleniowe
• Ciężkie stany spastyczne oskrzeli (stan astmatyczny)
• Przełomy w chorobie Addisona
• COVID-19 u pacjentów wymagających tlenoterapii
• Profilaktyka nudności i wymiotów indukowanych chemio- lub radioterapią
• Profilaktyka i leczenie powikłań zabiegów chirurgicznych

⁶⁷

Dodatkowo, deksametazon do wstrzykiwań może być stosowany do podania miejscowego:⁶⁸

• Wstrzyknięcie śródstawowe i okołostawowe
• Podanie nasiękowe w przypadku zapalenia pochewki ścięgnistej, zapalenia kaletki maziowej, zapalenia okołostawowego

Deksametazon w okulistyce (krople do oczu)

Krople do oczu z deksametazonem (od 1 mg/ml do 1,5 mg/ml) stosuje się w leczeniu stanów zapalnych oka:⁶⁹

• Niezakaźne stany zapalne przedniego odcinka oka⁷⁰
• Stany zapalne spojówki, rogówki i przedniego odcinka oka odpowiadające na leczenie steroidami⁷¹

Preparaty złożone zawierające deksametazon w kroplach do oczu stosuje się w:⁷²

• Profilaktyce i leczeniu stanów zapalnych oraz zapobieganiu zakażeniom związanym z operacjami zaćmy⁷³
• Leczeniu bakteryjnego zapalenia spojówek i brzegów powiek⁷⁴
• Leczeniu stanów zapalnych przedniego odcinka oka, w tym przypadków pooperacyjnych, w których występuje zakażenie bakteryjne lub istnieje ryzyko zakażenia bakteryjnego⁷⁵

Szczególne grupy pacjentów i okoliczności stosowania deksametazonu

COVID-19

Deksametazon jest jednym z głównych leków stosowanych w leczeniu COVID-19 u pacjentów wymagających tlenoterapii. Jest wskazany u:⁷⁶

• Pacjentów dorosłych i młodzieży (w wieku 12 lat i starszych)
• O masie ciała wynoszącej co najmniej 40 kg
• Wymagających tlenoterapii

⁷⁷

Dzieci i młodzież

W zależności od wskazania i preparatu, deksametazon może być stosowany w różnych grupach wiekowych:⁷⁸

• Niektóre preparaty do wstrzykiwań mogą być stosowane u dzieci od pierwszego miesiąca życia⁷⁹
• Krople do oczu zawierające deksametazon i antybiotyk (Tobradex, Brazoflamin) mogą być stosowane u dzieci w wieku 2 lat i starszych⁸⁰
• W leczeniu COVID-19 deksametazon jest wskazany u młodzieży w wieku 12 lat i starszych o masie ciała co najmniej 40 kg⁸¹

Pacjenci z opieki paliatywnej

W opiece paliatywnej deksametazon stosuje się w leczeniu:⁸²

• Objawów takich jak zmęczenie, anoreksja, oporne na leczenie nudności i wymioty
• Jako leczenie uzupełniające przeciwbólowe
• W objawowym leczeniu ucisku pępowiny lub podwyższonego ciśnienia wewnątrzczaszkowego

U pacjentów, u których podanie doustne jest niemożliwe, deksametazon może być podawany podskórnie.⁸³

Ogólne zasady stosowania deksametazonu

Przy podejmowaniu decyzji o stosowaniu deksametazonu należy przestrzegać następujących zasad:⁸⁴

• Ze względu na ciężkie powikłania i działania niepożądane przewlekłej kortykoterapii pozasubstytucyjnej, decyzję o podjęciu takiego leczenia należy każdorazowo rozważyć, uwzględniając zarówno możliwe korzyści dla chorego, jak i potencjalne zagrożenia
• Przy stosowaniu miejscowym preparatów złożonych z antybiotykami należy przestrzegać oficjalnych wytycznych dotyczących właściwego stosowania środków antybakteryjnych⁸⁵
• W przypadku ciężkich chorób zakaźnych deksametazon stosuje się wyłącznie w połączeniu z odpowiednią terapią przeciwinfekcyjną⁸⁶