Wpływ na płodność, ciążę i laktację
Deksametazon

Wpływ deksametazonu na płodność

Dane kliniczne dotyczące wpływu deksametazonu na płodność mężczyzn i kobiet są ograniczone. W badaniach przeprowadzonych na zwierzętach nie obserwowano negatywnego wpływu deksametazonu na płodność. Podczas badania z użyciem gonadotropiny kosmówkowej u szczurów nie odnotowano działań niepożądanych deksametazonu w kontekście płodności.¹

Należy jednak zaznaczyć, że deksametazon może osłabiać biosyntezę testosteronu i wydzielanie endogennego ACTH, co może mieć wpływ na spermatogenezę oraz cykl jajnikowy.² Kortykosteroidy podawane ogólnoustrojowo mogą zaburzać płodność mężczyzn i kobiet poprzez oddziaływanie na wydzielanie hormonów podwzgórza i przysadki mózgowej oraz na gametogenezę w jądrach i jajnikach.³

Brak jest danych dotyczących potencjalnego wpływu deksametazonu w formie kropli do oczu na płodność człowieka.⁴ Nie przeprowadzono również badań dotyczących płodności po podaniu deksametazonu w postaci roztworu do wstrzykiwań.⁵

Wpływ deksametazonu na ciążę

Dane dotyczące bezpieczeństwa stosowania w ciąży

Brak jest wystarczających danych dotyczących stosowania deksametazonu u kobiet w ciąży, szczególnie w odniesieniu do miejscowego podania do oka.⁶ Deksametazon przenika przez łożysko.⁷ Z uwagi na ten fakt, jego stosowanie w okresie ciąży, a zwłaszcza w pierwszym trymestrze, powinno być poprzedzone dokładną oceną stosunku korzyści do ryzyka.⁸

Badania na zwierzętach i potencjalne ryzyko

Badania przeprowadzone na zwierzętach wykazały szkodliwy wpływ na reprodukcję po ogólnym podaniu deksametazonu. Działania te obserwowano, gdy narażenie było większe niż maksymalne narażenie występujące u ludzi po miejscowym podaniu produktu leczniczego do oka.⁹ Podanie kortykosteroidów ciężarnym zwierzętom może być przyczyną nieprawidłowości rozwoju płodu, w tym:

• rozszczepów podniebienia
• opóźnienia wzrostu płodu
• niekorzystnego wpływu na rozwój mózgu¹⁰

W szczególności odnotowano, że podanie deksametazonu (w stężeniu 0,1%) do oka prowadziło do wystąpienia anomalii płodu u królików.¹¹ Mimo tych obserwacji, do chwili obecnej nie ma jednoznacznych dowodów na teratogenność kortykosteroidów u ludzi ani na zwiększenie ilości wad rozwojowych, takich jak rozszczepy podniebienia i (lub) warg.¹²

Potencjalne zagrożenia dla płodu i noworodka

Długotrwałe lub wielokrotne stosowanie kortykosteroidów podczas ciąży wiązało się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia opóźnienia rozwoju wewnątrzmacicznego.¹³ Ponadto w oparciu o badania epidemiologiczne w powiązaniu z badaniami na zwierzętach, prowadzona jest dyskusja na temat wpływu ekspozycji wewnątrzmacicznej na rozwój chorób metabolicznych i chorób układu sercowo-naczyniowego w dojrzałym wieku.¹⁴

Jeśli glikokortykosteroidy są podawane pod koniec ciąży, płód jest narażony na ryzyko zaniku kory nadnerczy, co może wymagać stopniowego leczenia substytucyjnego u noworodka.¹⁵ Noworodki, których matki otrzymały podczas ciąży znaczne dawki kortykosteroidów, należy starannie obserwować w kierunku wystąpienia objawów niedoczynności kory nadnerczy.¹⁶

W badaniach wykazano również zwiększone ryzyko hipoglikemii u noworodka, występujące po krótkim cyklu leczenia przed porodem kortykosteroidami, w tym deksametazonem, kobiet narażonych na wystąpienie późnego przedwczesnego porodu.¹⁷

Zalecenia dotyczące stosowania deksametazonu w ciąży

Ze względów bezpieczeństwa zaleca się unikanie stosowania deksametazonu, szczególnie w postaci kropli do oczu, w okresie ciąży.¹⁸ W przypadku konieczności stosowania deksametazonu w okresie ciąży, należy przestrzegać następujących zasad:

• Stosować produkt tylko wtedy, gdy korzyści dla matki przewyższają potencjalne ryzyko dla płodu¹⁹
• W przypadku stosowania miejscowego do oka, należy stosować produkt tak krótko jak to możliwe i w najmniejszej skutecznej dawce²⁰
• W przypadku podawania parenteralnego deksametazonu, powinien on być stosowany wyłącznie w sytuacjach zagrożenia życia²¹

Wpływ deksametazonu na karmienie piersią

Przenikanie deksametazonu do mleka matki

Dane dotyczące przenikania deksametazonu do mleka ludzkiego po podaniu miejscowym do oka nie są dostępne.²² Natomiast wiadomo, że kortykosteroidy stosowane ogólnoustrojowo przenikają do mleka kobiecego.²³

W przypadku deksametazonu podawanego ogólnoustrojowo, substancja ta przenika do mleka kobiet karmiących piersią.²⁴ Jednak dotychczas nie zgłaszano szkodliwego wpływu na niemowlę.²⁵

Potencjalne ryzyko dla dziecka karmionego piersią

W przypadku miejscowego stosowania deksametazonu do oka, całkowita dawka leku jest mała i nie jest prawdopodobne, aby był on wykrywalny w mleku ludzkim lub prowadził do wystąpienia istotnych klinicznie działań u noworodka.²⁶ Jednak przy stosowaniu dużych dawek deksametazonu, zwłaszcza przez dłuższy czas, istnieje ryzyko zahamowania wzrostu i produkcji endogennych kortykosteroidów u niemowląt.²⁷

U dzieci matek przyjmujących długotrwale duże dawki kortykosteroidów ogólnie może wystąpić zahamowanie czynności kory nadnerczy.²⁸

Zalecenia dotyczące stosowania deksametazonu podczas karmienia piersią

Zalecenia dotyczące stosowania deksametazonu podczas karmienia piersią różnią się w zależności od postaci leku i dawkowania:

1. Dla kropli do oczu zawierających deksametazon:
   • Produkt może być stosowany w okresie karmienia piersią z uwagi na małą ilość substancji czynnej.²⁹
2. Dla deksametazonu stosowanego ogólnoustrojowo:
   • Należy ostrożnie stosować lek, tylko gdy jest to bezwzględnie konieczne³⁰
   • Jeśli konieczne jest stosowanie dużych dawek deksametazonu, zaleca się przerwanie karmienia piersią.³¹

Decyzja o kontynuowaniu bądź przerwaniu karmienia piersią lub kontynuowaniu bądź przerwaniu leczenia deksametazonem powinna uwzględniać korzyści dla dziecka wynikające z karmienia piersią oraz korzyści z leczenia dla matki.³²

Szczególne sytuacje kliniczne wymagające uwagi lekarza

Ototoksyczność i nefrotoksyczność

Choć nie ma jednoznacznych dowodów na ototoksyczność lub nefrotoksyczność deksametazonu w stosunku do płodu, należy pamiętać, że takie efekty są teoretycznie możliwe, zwłaszcza przy stosowaniu wysokich dawek systemowych.³³

Kombinowane preparaty z deksametazonem

W przypadku miejscowego stosowania preparatów zawierających deksametazon w połączeniu z antybiotykami (np. tobramycyną, netylmycyną, lewofloksacyną), należy uwzględnić potencjalne działania obu składników podczas podejmowania decyzji o leczeniu kobiet w ciąży i karmiących piersią.^{34 35}

Deksametazon w postaci aerozolu na skórę

W przypadku stosowania deksametazonu w postaci aerozolu na skórę, kobiety w ciąży i karmiące piersią, ze względu na możliwość przenikania substancji czynnych do krążenia ogólnego i do mleka matki, powinny ściśle przestrzegać zaleceń dotyczących dawkowania i sposobu aplikacji.³⁶