Dawkowanie i sposób podawania
Deksametazon

Dawkowanie i sposób podawania deksametazonu – szczegółowe informacje

Deksametazon jest silnym glikokortykosteroidem stosowanym w wielu jednostkach chorobowych wymagających leczenia przeciwzapalnego, immunosupresyjnego i przeciwalergicznego. Prawidłowe dawkowanie tej substancji jest kluczowe dla osiągnięcia efektu terapeutycznego przy jednoczesnym zminimalizowaniu ryzyka wystąpienia działań niepożądanych. Poniżej przedstawiono szczegółowe informacje dotyczące dawkowania deksametazonu w różnych postaciach farmaceutycznych i wskazaniach klinicznych.¹

Zasady ogólne dawkowania deksametazonu

Dawkowanie deksametazonu należy ustalać indywidualnie w zależności od rodzaju i ciężkości choroby oraz indywidualnej odpowiedzi pacjenta na leczenie. Generalnie, należy stosować stosunkowo duże dawki początkowe, przy czym w leczeniu ostrych, ciężkich stanów wymagane są znacznie wyższe dawki niż w przypadku chorób przewlekłych.²

Czas trwania leczenia zależy od wskazania, odpowiedzi klinicznej i indywidualnych wymagań pacjenta. W zależności od przebiegu choroby, objawów klinicznych i odpowiedzi na leczenie, dawkę można w różnym tempie zmniejszać i zakończyć leczenie lub zastosować u pacjenta najmniejszą możliwą dawkę podtrzymującą.³

Dawkowanie preparatów doustnych deksametazonu

Deksametazon w postaci tabletek dostępny jest w różnych dawkach (0,5 mg, 1 mg, 4 mg, 8 mg, 20 mg, 40 mg), co pozwala na dobór odpowiedniej mocy dawki w zależności od wskazania i potrzeb pacjenta.⁴

Standardowe dawkowanie doustne u dorosłych wynosi od 0,5 mg do 10 mg na dobę, zależnie od leczonej choroby. W poważniejszych stanach chorobowych konieczne może być stosowanie dawek powyżej 10 mg na dobę.⁵

Dawkowanie w konkretnych wskazaniach (tabletki):

• Obrzęk mózgu: dawka początkowa i czas trwania leczenia w zależności od przyczyn i nasilenia choroby, 6-16 mg (maks. do 24 mg)/dobę doustnie, podzielona na 3-4 dawki pojedyncze.⁶
• Ostra astma: dorośli: 16 mg na dobę przez dwa dni; dzieci: 0,6 mg na kilogram masy ciała przez jeden do dwóch dni.⁷
• Krup: dzieci: 0,15-0,6 mg/kg masy ciała w pojedynczej dawce.⁸
• Ostre choroby skóry: w zależności od rodzaju i stopnia rozległości choroby, dobowe dawki w zakresie 8-40 mg, a w niektórych przypadkach nawet do 100 mg, po czym powinno nastąpić ograniczanie dawki zgodnie z potrzebami klinicznymi.⁹
• Aktywna faza układowych chorób reumatycznych: układowy toczeń rumieniowaty 6-16 mg na dobę.¹⁰
• Aktywne reumatoidalne zapalenie stawów o poważnym, postępującym przebiegu: szybko postępująca destrukcyjna postać choroby 12-16 mg na dobę, z objawami pozastawowymi 6-12 mg na dobę.¹¹
• Idiopatyczna plamica małopłytkowa: 40 mg przez 4 doby w cyklach.¹²
• Gruźlicze zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych: Pacjenci z chorobą II lub III fazy otrzymują leczenie produktem dożylnym przez cztery tygodnie (0,4 mg/kg/dobę w pierwszym tygodniu, 0,3 mg/kg/dobę w drugim tygodniu, 0,2 mg/kg/dobę w trzecim tygodniu i 0,1 mg/kg/dobę w czwartym tygodniu), a następnie leczenie produktem doustnym przez cztery tygodnie, rozpoczynając od dawki 4 mg na dobę i co tydzień zmniejszając dawkę o 1 mg.¹³
• Opieka paliatywna w chorobach nowotworowych: dawka początkowa i czas trwania leczenia w zależności od przyczyn i nasilenia choroby: 3-20 mg na dobę.¹⁴
• Profilaktyka i leczenie wymiotów wywołanych przez cytostatyki: 8-20 mg deksametazonu przed chemioterapią, a następnie 4-16 mg na dobę w drugim i trzecim dniu terapii.¹⁵
• Leczenie COVID-19: u dorosłych pacjentów dawka wynosi 6 mg doustnie raz na dobę, przez maksymalnie 10 dni.¹⁶

Dawkowanie preparatów parenteralnych deksametazonu

Deksametazon w postaci roztworu do wstrzykiwań/infuzji (4 mg/ml, 8 mg/ml) podawany jest dożylnie, domięśniowo, dostawowo lub nasiękowo w zależności od wskazania klinicznego.¹⁷

Dawkowanie w konkretnych wskazaniach (parenteralnie):

• Obrzęk mózgu: Dawka początkowa 8-10 mg (do 80 mg) dożylnie, następnie podaje się 16-24 mg (do 48 mg)/na dobę dożylnie w 3-4 (6) pojedynczych dawkach przez 4-8 dni.¹⁸
• Obrzęk mózgu wywołany bakteryjnym zapaleniem opon mózgowych: 0,15 mg/kg masy ciała co 6 godzin, przez 4 dni. Dzieci: 0,4 mg/kg masy ciała co 12 godzin przez 2 dni, zaczynając przed podaniem pierwszej dawki antybiotyku.¹⁹
• Wstrząs pourazowy i zapobieganie zespołowi pourazowej ostrej niewydolności oddechowej ARDS: Dawka początkowa 40-100 mg dożylnie powtórzona po 12 godzinach. Alternatywnie 16-40 mg co 6 godzin przez 2-3 dni.²⁰
• Leczenie COVID-19: 6 mg dożylnie raz na dobę przez maksymalnie 10 dni.²¹
• Wstrząs anafilaktyczny: 40-100 mg dożylnie po początkowym dożylnym wstrzyknięciu epinefryny. W razie potrzeby dawkę można powtórzyć.²²
• Ciężki ostry napad astmy: 8-20 mg dożylnie, podane w możliwie najkrótszym czasie. W razie potrzeby podanie można powtórzyć w dawce 8 mg co 4 godziny.²³
• Profilaktyka i leczenie wymiotów wywołanych stosowaniem cytostatyków: 10-20 mg dożylnie przed rozpoczęciem chemioterapii, a następnie, w razie potrzeby 2 do 3 razy na dobę 4-8 mg przez 1-3 dni (chemioterapia umiarkowanie emetogenna) lub do 6 dni (chemioterapia wysoce emetogenna).²⁴
• Profilaktyka i leczenie wymiotów pooperacyjnych: Dawka pojedyncza 8-20 mg dożylnie przed rozpoczęciem operacji.²⁵

Dawkowanie podskórne i miejscowe:

• Podanie podskórne w opiece paliatywnej: Deksametazon można podawać podskórnie we wstrzyknięciu lub w ciągłej infuzji podskórnej (CSCI). Dawki zwykle mieszczą się w zakresie od 4,8 mg do 19,3 mg w ciągu 24 godzin.²⁶
• Podanie dostawowe lub nasiękowe: Zwykle zalecana dawka w przypadku podania nasiękowego lub podawania dostawowego wynosi 4-8 mg. Mniejsza dawka 2 mg deksametazonu fosforanu jest zazwyczaj wystarczająca w przypadku wstrzyknięcia do małego stawu.²⁷

Dawkowanie u dzieci i młodzieży

Podawanie deksametazonu u dzieci zależy od wieku, masy ciała, powierzchni ciała oraz jednostki chorobowej. Wydalanie deksametazonu jest równoważne u dzieci i dorosłych, jeżeli dawka jest dostosowana do powierzchni ich ciała.²⁸

W przypadku długotrwałego leczenia u dzieci w wieku do 14 lat, po każdej 3-dniowej kuracji należy wprowadzić 4-dniową przerwę w leczeniu (terapia przerywana), ze względu na ryzyko zaburzeń wzrostu.²⁹

Dawkowanie u dzieci według wskazań:

• W leczeniu COVID-19 u młodzieży (w wieku 12 lat i starszych) zaleca się stosowanie 6 mg na dawkę dożylnie lub doustnie raz na dobę, przez maksymalnie 10 dni.³⁰
• Wstrząs anafilaktyczny u dzieci: 40 mg dożylnie po początkowym dożylnym wstrzyknięciu epinefryny.³¹
• Ciężki ostry napad astmy u dzieci: 0,15-0,3 mg/kg masy ciała dożylnie lub 1,2 mg/kg masy ciała w bolusie, następnie 0,3 mg/kg co 4-6 godzin.³²
• Profilaktyka i leczenie wymiotów pooperacyjnych u dzieci: 0,15-0,5 mg/kg masy ciała u dzieci w wieku powyżej dwóch lat, maksymalnie do 16 mg.³³

Dawkowanie kropli do oczu zawierających deksametazon

Deksametazon w postaci kropli do oczu stosowany jest w różnych schorzeniach okulistycznych. Dawkowanie zależy od postaci leku (krople, zawiesina) oraz jednostki chorobowej.³⁴

Dawkowanie kropli do oczu (różne preparaty):

• Deksametazon 1 mg/ml: Zazwyczaj stosuje się 1 kroplę od 4 do 6 razy na dobę do chorego oka. W poważnych przypadkach leczenie można rozpocząć od 1 kropli co godzinę, ale dawkę należy zmniejszyć do 1 kropli co 4 godziny po zaobserwowaniu korzystnej reakcji. Czas trwania leczenia będzie zwykle wahał się od kilku dni do maksimum 14 dni.³⁵
• Deksametazon 1,5 mg/ml: Dawka to jedna kropla podawanego do worka spojówkowego trzy do czterech razy dziennie. Dawka może być modyfikowana w zależności od wymagań klinicznych.³⁶
• Deksametazon 0,1% (1 mg/ml) zawiesina: W ostrych stanach zapalnych zakraplać do worka spojówkowego od 1 do 2 kropli co 30 do 60 minut, aż do wystąpienia poprawy. W przypadku braku poprawy należy rozważyć zastosowanie podspojówkowego lub ogólnoustrojowego leczenia steroidami.³⁷

Dawkowanie kropli do oczu w połączeniach z antybiotykami:

• Deksametazon 1 mg/ml + tobramycyna 3 mg/ml (Brazoflamin, Mybracin, Tobradex, Tobrosopt-DEX): Jedna do dwóch kropli do worka (worków) spojówkowego (spojówkowych) zakażonego oka (oczu) co 4-6 godzin. W pierwszych 24-48 godzinach dawkę produktu można zwiększyć do 1-2 kropli co dwie godziny. Leczenie należy kontynuować przez 14 dni, a okres leczenia nie powinien przekraczać 24 dni.^{38 39}
• Po zabiegu usunięcia zaćmy: Stosuje się 1 kroplę cztery razy na dobę, zaczynając od dnia po zabiegu przez okres do 24 dni. Produkt można zastosować dzień przed zabiegiem, w dawce 1 kropla cztery razy na dobę.⁴⁰
• Deksametazon 1 mg/ml + lewofloksacyna 5 mg/ml (Ducressa): Jedna kropla podawana do worka spojówkowego po operacji co 6 godzin. Czas trwania leczenia wynosi 7 dni.⁴¹
• Deksametazon 1 mg/ml + netylmycyna 3 mg/ml (Netaxen): Jedna kropla do worka spojówkowego chorego oka cztery razy na dobę lub według zaleceń lekarza.⁴²

Tabela dawkowania deksametazonu

Szczególne grupy pacjentów

Pacjenci w podeszłym wieku

Leczenie osób w podeszłym wieku, zwłaszcza długotrwałe, powinno być planowane z uwzględnieniem poważniejszych konsekwencji powszechnie spotykanych skutków ubocznych działania kortykosteroidów u osób w podeszłym wieku (osteoporoza, cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, osłabienie odporności, zmiany psychologiczne).⁴³

U pacjentów w podeszłym wieku stężenie deksametazonu w osoczu może być wyższe, a jego wydalanie wolniejsze niż u osób młodszych, w związku z czym może być konieczne odpowiednie obniżenie dawki.⁴⁴

W przypadku leczenia COVID-19 u pacjentów w podeszłym wieku nie ma konieczności dostosowywania dawki.⁴⁵

Pacjenci z zaburzeniami czynności wątroby

U pacjentów z ciężką chorobą wątroby może być konieczne odpowiednie dostosowanie dawki. U pacjentów z poważną niewydolnością wątroby biologiczne działanie deksametazonu może być spotęgowane przez wolniejszy metabolizm (wydłużony okres półtrwania w osoczu) oraz hipoalbuminemię (zwiększone stężenie niezwiązanego leku w osoczu), co może także prowadzić do nasilenia skutków ubocznych.⁴⁶

W przypadku niedoczynności tarczycy lub marskości wątroby małe dawki mogą być wystarczające lub może być konieczne zmniejszenie dawki.⁴⁷

Pacjenci z zaburzeniami czynności nerek

Pacjenci poddawani regularnym hemodializom mogą wykazywać zwiększony klirens leku w procesie dializy i wobec tego wymagają odpowiedniego dostosowania dawki steroidu.⁴⁸

W przypadku niewielkich zaburzeń czynności nerek nie ma potrzeby modyfikacji dawki preparatów oftalmicznych deksametazonu.⁴⁹

Sposób podawania preparatów deksametazonu

Preparaty doustne

Tabletki należy połykać w całości podczas posiłku lub po posiłku, popijając dużą ilością płynu. W miarę możliwości w trakcie leczenia całą dawkę dobową należy podawać rano jako dawkę pojedynczą.⁵⁰

Preparaty dożylne i domięśniowe

Deksametazon do podania dożylnego można podawać w powolnym (trwającym 2-3 minuty) wstrzyknięciu dożylnym lub infuzji. Podanie domięśniowe powinno być głębokie, do dużej masy mięśni, gdy wystąpią trudności z dostępem do żyły.⁵¹

Szybkie dożylne wstrzyknięcie dużych dawek glikokortykosteroidów może czasami spowodować zapaść sercowo-naczyniową, dlatego wstrzyknięcie należy wykonywać powoli.⁵²

Podanie dostawowe i nasiękowe

Wstrzyknięcie dostawowe należy przeprowadzać wyłącznie w warunkach jałowych. Pojedyncze wstrzyknięcie dostawowe jest na ogół wystarczające do skutecznego złagodzenia objawów. Jeśli konieczne okaże się kolejne wstrzyknięcie, nie należy go podawać wcześniej niż po 3-4 tygodniach.⁵³

Ilość wstrzyknięć do jednego stawu powinna być ograniczona do 3-4 razy. Wskazane jest badanie lekarskie stawu, szczególnie po każdym kolejnym wstrzyknięciu.⁵⁴

Podanie nasiękowe należy przeprowadzić z rygorystycznym zachowaniem warunków jałowych w okolice najbardziej bolesne lub okolice przyczepów ścięgna. Należy zachować ostrożność, aby nie wykonywać wstrzyknięcia bezpośrednio w ścięgno.⁵⁵

Podanie do oczu

Przed użyciem kropli do oczu w zawiesinie należy dobrze wstrząsnąć butelką. Aby zapobiec zanieczyszczeniu końcówki kroplomierza i roztworu/zawiesiny zawartej w butelce, należy zachować ostrożność, by nie dotykać końcówką kroplomierza powiek, okolic oka lub innych powierzchni.⁵⁶

Po wkropleniu produktu zaleca się delikatnie zamknąć powiekę i ucisnąć przewód nosowo-łzowy. Może to zmniejszyć ogólnoustrojowe wchłanianie leku podanego do oka i przyczynić się do zmniejszenia jego ogólnych działań niepożądanych.⁵⁷

W przypadku jednoczesnego stosowania innych produktów podawanych miejscowo do oka, należy zachować przynajmniej 5 minut przerwy między podaniami kolejnych leków. Maści do oczu powinny być podawane jako ostatnie.⁵⁸

Przerwanie leczenia deksametazonem

W przypadku nagłego zakończenia długotrwałej terapii z użyciem dużych dawek glikokortykosteroidów może dojść do ostrej niedoczynności kory nadnerczy. Wobec tego dawkę glikokortykosteroidów należy stopniowo zmniejszać ku końcowi terapii, a leczenia nie należy przerywać gwałtownie.⁵⁹

W przypadku przewlekłych chorób należy również pamiętać, że zbyt wczesne przerwanie leczenia może prowadzić do nawrotu objawów.⁶⁰

Monitorowanie pacjenta podczas terapii deksametazonem

W trakcie leczenia deksametazonem zaleca się regularne monitorowanie niektórych parametrów, szczególnie:

• Ciśnienia wewnątrzgałkowego podczas leczenia preparatami okulistycznymi.⁶¹
• Stanu stawów po wstrzyknięciach dostawowych.⁶²
• Czynności nadnerczy w przypadku długotrwałego leczenia lub stosowania dużych dawek.⁶³

U dzieci należy dodatkowo monitorować parametry wzrostu podczas długotrwałego leczenia.⁶⁴