Działania niepożądane
Artykaina

Artykaina, amidowy środek znieczulający miejscowo stosowany głównie w stomatologii, często w połączeniu z adrenaliną, charakteryzuje się profilem bezpieczeństwa porównywalnym do innych amidów. Działania niepożądane są zwykle zależne od dawki, ale mogą wynikać także z nadwrażliwości lub idiosynkrazji. Najczęstsze objawy dotyczą układu nerwowego i obejmują neuropatie takie jak neuralgia, niedoczulica, przeczulica, zaburzenia czucia i smaku, a także ból głowy. Porażenie nerwu twarzowego może pojawić się z opóźnieniem do 2 tygodni po podaniu i utrzymywać się nawet do 6 miesięcy. Parestezje, zwłaszcza po blokadzie nerwu żuchwy, mogą mieć charakter przewlekły. Rzadkie, ale poważne reakcje obejmują drgawki, zespół Hornera, reakcje alergiczne (w tym anafilaksję), zaburzenia rytmu serca (bradykardia, tachykardia, blok przedsionkowo-komorowy), niedociśnienie tętnicze z ryzykiem zapaści krążeniowej oraz skurcz oskrzeli i zaburzenia oddychania. U dzieci w wieku 3-7 lat częściej obserwuje się urazy tkanek miękkich spowodowane przedłużonym znieczuleniem.

  1. Profil bezpieczeństwa artykainy
  2. Klasyfikacja działań niepożądanych artykainy
  3. Niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi
    1. Zaburzenia układu nerwowego
    2. Reakcje alergiczne
    3. Zaburzenia układu sercowo-naczyniowego
    4. Zaburzenia oddychania
    5. Wczesne objawy ostrzegawcze
    6. Populacja pediatryczna
  4. Tabela działań niepożądanych artykainy
  5. Szczególne przypadki działań niepożądanych
    1. Dzieci i młodzież
    2. Odróżnienie reakcji alergicznych od innych stanów
  6. Monitorowanie bezpieczeństwa leku
    1. Kolejne rozdziały

Profil bezpieczeństwa artykainy

Artykaina to lek z grupy amidowych środków znieczulających miejscowo, który w preparatach stomatologicznych występuje najczęściej w połączeniu z adrenaliną (zwaną również epinefryną). Profil bezpieczeństwa artykainy jest porównywalny do innych amidowych środków znieczulających miejscowo. Działania niepożądane związane z zastosowaniem artykainy są zwykle zależne od dawki, jednak mogą również wynikać z nadwrażliwości, idiosynkrazji lub obniżonej tolerancji u poszczególnych pacjentów.12

Najczęściej występującymi działaniami niepożądanymi są: zaburzenia układu nerwowego, miejscowe reakcje w miejscu wstrzyknięcia, nadwrażliwość, zaburzenia serca i zaburzenia naczyń. Poważne działania niepożądane przeważnie mają charakter ogólnoustrojowy.34

Klasyfikacja działań niepożądanych artykainy

Działania niepożądane artykainy pochodzą ze spontanicznych zgłoszeń, badań klinicznych oraz danych z piśmiennictwa naukowego. Klasyfikacja częstości występowania odpowiada następującej konwencji: bardzo często (≥1/10), często (od ≥1/100 do <1/10), niezbyt często (od ≥1/1 000 do <1/100), rzadko (od ≥1/10 000 do <1/1 000), bardzo rzadko (<1/10 000), częstość nieznana (częstość nie może być określona na podstawie dostępnych danych).56

Niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi

Zaburzenia układu nerwowego

Najczęstszym obszarem występowania działań niepożądanych artykainy są zaburzenia układu nerwowego. Obejmują one różnorodne manifestacje neuropatii, takie jak neuralgia (ból neuropatyczny), niedoczulica lub zdrętwienie (szczególnie ust i okolic ust), przeczulica, zaburzenia czucia (ust i okolic ust), w tym zaburzenia smaku (np. metaliczny smak), a także ból głowy.78

Szczególnie niebezpieczne są przypadki porażenia nerwu twarzowego, które mogą wystąpić z opóźnieniem nawet do 2 tygodni po podaniu artykainy w połączeniu z adrenaliną. W niektórych przypadkach po upływie 6 miesięcy stan nadal nie uległ zmianie.910

Parestezje mogą być definiowane jako samoistne, nieprawidłowe, zazwyczaj niebolesne odczucia (np. pieczenie, uczucie kłucia, mrowienia lub swędzenia) znacznie przekraczające spodziewany czas trwania znieczulenia. Większość przypadków parestezji po leczeniu stomatologicznym ma charakter przejściowy i ustępuje w ciągu dni, tygodni lub miesięcy. Jednak uporczywe parestezje, występujące głównie po blokadzie nerwu w obrębie żuchwy, charakteryzuje ustępowanie powolne, niecałkowite lub brak ustępowania.1112

W rzadkich przypadkach mogą wystąpić drgawki, a także zespół Hornera, objawiający się opadaniem powieki, enoftalmią (zapadnięciem gałki ocznej) i zwężeniem źrenicy.1314

Reakcje alergiczne

Należy zwrócić szczególną uwagę na możliwość wystąpienia reakcji alergicznych, które mogą mieć charakter anafilaktyczny lub anafilaktoidalny. Reakcje alergiczne mogą manifestować się jako obrzęk twarzy (obejmujący język, wargi, gardło, krtań, okolice oczne), pokrzywka, a w najcięższych przypadkach – trudności w oddychaniu mogące prowadzić do wstrząsu anafilaktycznego.15

Składnikiem mogącym wywoływać reakcje alergiczne jest również zawarty w preparatach pirosiarczyn sodu (E223), który może powodować reakcje nadwrażliwości, szczególnie u pacjentów z astmą oskrzelową. Reakcje te mogą objawiać się jako wymioty, biegunka, świsty, ostre napady astmy, zaburzenia przytomności lub wstrząs.16

Zaburzenia układu sercowo-naczyniowego

Artykaina w połączeniu z adrenaliną może wywoływać zaburzenia rytmu serca, takie jak bradykardia lub tachykardia, a także prowadzić do niedociśnienia tętniczego z możliwą zapaścią krążeniową, która stanowi stan zagrożenia życia.1718

Ponadto mogą wystąpić zaburzenia przewodzenia, takie jak blok przedsionkowo-komorowy, a nawet zatrzymanie akcji serca.19

Zaburzenia oddychania

W rzadkich przypadkach artykaina może powodować skurcz oskrzeli lub duszność, a także zaburzenia oddychania (przyspieszony oddech, spowolnienie oddechu), które mogą prowadzić do bezdechu.2021

Wczesne objawy ostrzegawcze

Niektóre objawy niepożądane mogą stanowić wczesne sygnały ostrzegawcze poważniejszych zaburzeń. Na przykład, pobudzenie, lęk/nerwowość, drżenie, zaburzenia mówienia mogą być wczesnymi objawami depresji ośrodkowego układu nerwowego (OUN). W przypadku wystąpienia takich objawów pacjenta należy poprosić o hiperwentylowanie się i wdrożyć odpowiedni nadzór.2223

Populacja pediatryczna

U dzieci i młodzieży w wieku 4-18 lat profil bezpieczeństwa artykainy jest podobny do profilu bezpieczeństwa u dorosłych. Jednak istotnym zagrożeniem, częściej obserwowanym u dzieci w wieku 3-7 lat, są obrażenia tkanek miękkich spowodowane przedłużającym się znieczuleniem tkanek miękkich.2425

Tabela działań niepożądanych artykainy

Klasyfikacja układów i narządów Częstość występowania Działania niepożądane Opis
Zakażenia i zarażenia pasożytnicze Często Zapalenie dziąseł Stan zapalny tkanki dziąsłowej
Zaburzenia układu immunologicznego Rzadko Reakcje alergiczne, anafilaktyczne/anafilaktoidalne Mogą objawiać się jako obrzęk, zaczerwienienie skóry, świąd, zapalenie spojówek, nieżyt nosa, obrzęk twarzy, trudności w oddychaniu, wstrząs anafilaktyczny
Zaburzenia psychiczne Rzadko Nerwowość/lęk Niepokój, strach, wczesne objawy depresji OUN
Częstość nieznana Euforia Nadmierne podniecenie, poczucie szczęścia
Zaburzenia układu nerwowego Często Neuropatia: neuralgia, niedoczulica/zdrętwienie, przeczulica, zaburzenia czucia, alodynia, zaburzenia smaku, ból głowy Objawy dotyczą głównie okolicy ust i twarzy; mogą utrzymywać się po zakończeniu działania znieczulającego
Niezbyt często Uczucie pieczenia Nieprzyjemne odczucie ciepła, gorąca
Rzadko Zaburzenia nerwu twarzowego, zespół Hornera, senność, oczopląs Porażenie mięśni twarzy, opadanie powieki, enoftalmia, zwężenie źrenicy
Bardzo rzadko Uporczywe parestezje Przewlekłe zaburzenia czucia, szczególnie po blokadzie nerwu w obrębie żuchwy
Zaburzenia oka Rzadko Podwójne widzenie, upośledzenie widzenia, zmiany źrenicy Zaburzenia widzenia, czasowa ślepota, porażenie mięśni okoruchowych
Zaburzenia ucha i błędnika Rzadko Przeczulica słuchowa, szum w uszach Nadwrażliwość na dźwięki, szumy uszne
Zaburzenia serca Często Bradykardia, tachykardia Zwolnienie lub przyspieszenie rytmu serca
Rzadko Kołatania serca, zaburzenia przewodzenia Blok przedsionkowo-komorowy, zatrzymanie akcji serca
Zaburzenia naczyń Często Niedociśnienie tętnicze Może prowadzić do zapaści krążeniowej
Niezbyt często Nadciśnienie tętnicze Podwyższone ciśnienie krwi
Rzadko Uderzenia gorąca, bladość Nagłe zaczerwienienie skóry lub jej zblednięcie
Zaburzenia układu oddechowego Rzadko Skurcz oskrzeli/astma, duszność Trudności w oddychaniu, uczucie braku powietrza
Częstość nieznana Dysfonia Chrypka, zaburzenia głosu
Zaburzenia żołądka i jelit Często Obrzęk języka, warg, dziąseł Powiększenie objętości tkanek miękkich jamy ustnej
Niezbyt często Zapalenie jamy ustnej, zapalenie języka, nudności, wymioty, biegunka Stany zapalne błony śluzowej oraz zaburzenia żołądkowo-jelitowe
Rzadko Złuszczanie/owrzodzenia błony śluzowej dziąseł i jamy ustnej Uszkodzenia śluzówki prowadzące do jej złuszczania lub tworzenia owrzodzeń
Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej Niezbyt często Wysypka, świąd Zmiany skórne, uczucie swędzenia
Rzadko Obrzęk naczynioruchowy, pokrzywka Obrzęk twarzy, języka, warg, gardła, krtani, okolice oczu
Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe Niezbyt często Ból szyi Dyskomfort w okolicy szyi
Rzadko Drobne skurcze mięśni Mimowolne skurcze mięśni
Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania Niezbyt często Ból w miejscu iniekcji Dyskomfort w miejscu wstrzyknięcia
Rzadko Złuszczanie/martwica w miejscu wstrzyknięcia, zmęczenie, osłabienie, dreszcze Uszkodzenie tkanek w miejscu podania leku, objawy ogólne

26272829

Szczególne przypadki działań niepożądanych

Dzieci i młodzież

Badania kliniczne wykazały, że profil bezpieczeństwa artykainy u dzieci i młodzieży w wieku 4-18 lat jest zasadniczo podobny do profilu u dorosłych. Jednakże u dzieci, szczególnie w wieku 3-7 lat, częściej obserwowano urazy tkanek miękkich spowodowane przedłużającym się znieczuleniem tkanek miękkich. W jednym z badań odsetek takich przypadkowych urazów osiągał nawet 16%.30

W retrospektywnym badaniu obejmującym 211 dzieci w wieku od 1 roku do 4 lat, u których leczenie stomatologiczne prowadzono z zastosowaniem 4,2 ml 4% artykainy z 0,005 mg/ml lub 0,01 mg/ml adrenaliny, nie odnotowano działań niepożądanych.31

Odróżnienie reakcji alergicznych od innych stanów

Ważne jest, aby umieć rozróżnić reakcje alergiczne od incydentów omdlenia związanych z kołataniem serca spowodowanym adrenaliną. Te ostatnie nie mają podłoża alergicznego i stanowią odmienną jednostkę kliniczną.3233

Monitorowanie bezpieczeństwa leku

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych, co umożliwia nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Personel medyczny powinien zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.3435

Kolejne rozdziały

Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.

Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.

  1. 10.04.2026
  2. www.leksykon.com.pl