Amfoterycyna B – Działania niepożądane

Działania niepożądane
Amfoterycyna B

Amfoterycyna B, stosowana w leczeniu ciężkich zakażeń grzybiczych, wykazuje szerokie spektrum działania, jednak jej stosowanie wiąże się z licznymi działaniami niepożądanymi, których częstość i nasilenie zależą od formy preparatu (konwencjonalna, liposomalna, kompleksy lipidowe). Najczęstsze reakcje związane z infuzją to dreszcze (występujące u około 16% pacjentów w kompleksach lipidowych, bardzo często w postaci liposomalnej) oraz gorączka (10% w kompleksach lipidowych, bardzo często w postaci liposomalnej), pojawiające się zwykle w ciągu 15-20 minut od rozpoczęcia podawania. Nefrotoksyczność jest najpoważniejszym działaniem niepożądanym, szczególnie w postaci konwencjonalnej, z częstością występowania zwiększonego stężenia kreatyniny w surowicy u około 13% pacjentów w kompleksach lipidowych. Zaburzenia elektrolitowe, zwłaszcza hipokaliemia (około 9% w kompleksach lipidowych, bardzo często w postaci liposomalnej i konwencjonalnej), mogą prowadzić do poważnych powikłań, takich jak rabdomioliza. Inne często obserwowane działania niepożądane to nudności (7%), wymioty (6%), duszność (bardzo często w postaci konwencjonalnej), tachykardia oraz bóle głowy.

Działania niepożądane amfoterycyny B

Amfoterycyna B jest lekiem przeciwgrzybiczym o szerokim spektrum działania, stosowanym w leczeniu ciężkich zakażeń grzybiczych. Substancja ta, mimo swojej skuteczności, charakteryzuje się znacznym profilem działań niepożądanych, które mogą wystąpić podczas terapii. Dostępne postaci leku (konwencjonalna, liposomalna i w kompleksach lipidowych) różnią się pod względem częstości występowania i nasilenia działań niepożądanych.¹

Reakcje związane z infuzją

Podczas podawania amfoterycyny B często występują reakcje związane z infuzją. Najczęściej obserwowanymi objawami są dreszcze (16% w przypadku amfoterycyny B w kompleksach lipidowych, bardzo często w przypadku postaci liposomalnej) oraz gorączka (10% w kompleksach lipidowych, bardzo często w postaci liposomalnej), które zazwyczaj pojawiają się w ciągu 15-20 minut po rozpoczęciu infuzji.² ³ ⁴

Do rzadziej występujących reakcji związanych z infuzją można zaliczyć:⁵

Ból lub uczucie ucisku w klatce piersiowej
Duszność
Skurcz oskrzeli
Tachykardia
Niedociśnienie tętnicze
Bóle mięśniowo-stawowe (opisywane jako bóle stawów, bóle pleców lub bóle kości)

⁵

Objawy te zwykle szybko ustępują po przerwaniu infuzji i mogą nie występować podczas podawania kolejnych dawek lub przy wolniejszym podawaniu leku (dłużej niż przez 2 godziny).⁶

Reakcje nadwrażliwości związane z infuzją mogą obejmować: ból brzucha, nudności, wymioty, bóle mięśni, świąd, wysypkę grudkową, gorączkę, niedociśnienie, wstrząs, skurcz oskrzeli, niewydolność oddechową, ból w klatce piersiowej, a u niektórych pacjentów spadek nasycenia krwi tlenem i sinicę.⁷

Zaburzenia czynności nerek

Nefrotoksyczność jest jednym z najpoważniejszych działań niepożądanych amfoterycyny B, szczególnie w postaci konwencjonalnej. Objawy nefrotoksyczności występują u większości pacjentów leczonych konwencjonalną amfoterycyną B.⁸

W randomizowanych badaniach klinicznych częstość nefrotoksycznego działania amfoterycyny B w postaci liposomalnej była o około połowę mniejsza niż w przypadku amfoterycyny B w postaci konwencjonalnej lub w kompleksach lipidowych.⁹

Do objawów zaburzenia czynności nerek należą:¹⁰

Azotemia (zwiększone stężenie mocznika we krwi)
Zwiększone stężenie kreatyniny w surowicy (bardzo często)
Hipostenuria
Kwasica kanalików nerkowych
Zwapnienia w nerkach
Ciężka niewydolność nerek
Bezmocz
Moczówka prosta pochodzenia nerkowego
Skąpomocz

¹⁰

Objawy zaburzenia czynności nerek zwykle ustępują po przerwaniu leczenia. Często występuje jednak pewne trwałe uszkodzenie, zwłaszcza u pacjentów, którzy przyjęli dużą dawkę skumulowaną (ponad 5 g) amfoterycyny B.¹¹

Zaburzenia elektrolitowe

Amfoterycyna B w każdej postaci może powodować zaburzenia elektrolitowe, z których najczęściej występuje hipokaliemia. Częstość występowania hipokaliemii wynosi około 9% w przypadku amfoterycyny B w kompleksach lipidowych i jest klasyfikowana jako bardzo częste działanie niepożądane w przypadku postaci liposomalnej i konwencjonalnej.¹² ¹³

Inne zaburzenia elektrolitowe obejmują:¹⁴ ¹⁵

Hiperkaliemia (często)
Hipomagnezemia (często)
Hiponatremia (często)
Hipokalcemia (często)
Hiperglikemia (często)

¹⁴ ¹⁵

Odnotowano również kwasicę kanalikowo-nerkową, mogącą powodować hipostenurię i zaburzenia równowagi elektrolitowej, takie jak zwiększenie stężenia potasu i zmniejszenie stężenia magnezu.¹⁶

Zaburzenia żołądka i jelit

Zaburzenia żołądka i jelit stanowią częste działania niepożądane podczas stosowania amfoterycyny B. Do najczęściej zgłaszanych należą:¹⁷ ¹⁸

Nudności (7% w kompleksach lipidowych, bardzo często w postaci liposomalnej)
Wymioty (6% w kompleksach lipidowych, bardzo często w postaci liposomalnej)
Ból brzucha (często)
Biegunka (często)

¹⁷ ¹⁸

W przypadku konwencjonalnej amfoterycyny B zgłaszano również:¹⁹

Niestrawność
Krwotoczne zapalenie żołądka i jelit
Ściskający (skurczowy) ból żołądka
Krew w kale

¹⁹

Zaburzenia układu nerwowego

Do działań niepożądanych dotyczących układu nerwowego, które mogą wystąpić podczas stosowania amfoterycyny B, należą:²⁰ ²¹ ²²

Ból głowy (często)
Drżenie (często)
Drgawki (niezbyt często)
Neuropatia (niezbyt często)
Encefalopatia (częstość nieznana)
Parestezje (rzadko w przypadku szczepionki zawierającej amfoterycynę B)

²⁰ ²¹ ²² ²³

Zaburzenia krwi i układu chłonnego

Amfoterycyna B może powodować zaburzenia hematologiczne, takie jak:²⁴ ²⁵ ²⁶

Małopłytkowość (często w kompleksach lipidowych, niezbyt często w postaci liposomalnej)
Niedokrwistość (często w kompleksach lipidowych i konwencjonalnej, częstość nieznana w liposomalnej)
Agranulocytoza (niezbyt często w konwencjonalnej)
Koagulopatia (niezbyt często w konwencjonalnej)
Eozynofilia (niezbyt często w konwencjonalnej)
Leukocytoza (niezbyt często w konwencjonalnej)
Leukopenia (niezbyt często w konwencjonalnej)

²⁴ ²⁵ ²⁶

Zaburzenia serca

Do sercowo-naczyniowych działań niepożądanych amfoterycyny B należą:²⁷ ²⁸ ²⁹

Tachykardia (często)
Zaburzenia rytmu serca (często w kompleksach lipidowych, częstość nieznana w liposomalnej)
Zatrzymanie akcji serca (niezbyt często w kompleksach lipidowych)
Nagłe zatrzymanie krążenia (częstość nieznana w liposomalnej)
Arytmie, w tym migotanie komór (częstość nieznana w konwencjonalnej)
Niewydolność serca (częstość nieznana w konwencjonalnej)

²⁷ ²⁸ ²⁹

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

Amfoterycyna B może powodować zaburzenia czynności wątroby, takie jak:³⁰ ³¹ ³²

Zwiększenie aktywności fosfatazy zasadowej (często)
Hiperbilirubinemia (często)
Nieprawidłowe wyniki testów czynności wątroby (często)
Ostra niewydolność wątroby (częstość nieznana w konwencjonalnej)
Żółtaczka (częstość nieznana w konwencjonalnej)

³⁰ ³¹ ³²

Nieprawidłowe wyniki testów czynności wątroby odnotowano zarówno podczas stosowania amfoterycyny B w postaci kompleksu lipidowego, jak i innych produktów zawierających amfoterycynę B. Chociaż mogą mieć znaczenie inne czynniki wpływające na czynność wątroby, takie jak: zakażenia, hiperalimentacja, jednoczesne stosowanie leków hepatotoksycznych lub proces odrzucania przeszczepu, nie można wykluczyć wpływu amfoterycyny.³³

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Podczas leczenia amfoterycyną B mogą wystąpić następujące reakcje skórne:³⁴ ³⁵ ³⁶

Wysypka (często)
Świąd (niezbyt często w kompleksach lipidowych i konwencjonalnej)
Zapalenie skóry złuszczające (częstość nieznana w kompleksach lipidowych)
Obrzęk naczynioruchowy (częstość nieznana w liposomalnej)
Wysypka plamkowo-grudkowa (częstość nieznana w konwencjonalnej)
Złuszczanie skóry (częstość nieznana w konwencjonalnej)
Toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka (częstość nieznana w konwencjonalnej)
Zespół Stevensa-Jonsona (częstość nieznana w konwencjonalnej)

³⁴ ³⁵ ³⁶

Reakcje nadwrażliwości

Podczas stosowania amfoterycyny B mogą wystąpić reakcje nadwrażliwości, w tym:³⁷ ³⁸ ³⁹

Reakcje anafilaktoidalne (niezbyt często w liposomalnej)
Reakcje anafilaktyczne (niezbyt często w kompleksach lipidowych, częstość nieznana w liposomalnej)
Nadwrażliwość (częstość nieznana w liposomalnej)

³⁷ ³⁸ ³⁹

Zaburzenia naczyniowe

Amfoterycyna B może powodować zaburzenia naczyniowe, w tym:⁴⁰ ⁴¹ ⁴²

Nadciśnienie (często w kompleksach lipidowych, częstość nieznana w konwencjonalnej)
Niedociśnienie (często w kompleksach lipidowych i liposomalnej, bardzo często w konwencjonalnej)
Wstrząs (niezbyt często w kompleksach lipidowych, częstość nieznana w konwencjonalnej)
Rozszerzenie naczyń krwionośnych (często w liposomalnej)
Zaczerwienienie skóry (często w liposomalnej)

⁴⁰ ⁴¹ ⁴²

Zaburzenia układu oddechowego

Amfoterycyna B może powodować następujące zaburzenia układu oddechowego:⁴³ ⁴⁴ ⁴⁵

Duszność (często w kompleksach lipidowych i liposomalnej, bardzo często w konwencjonalnej)
Astma (często w kompleksach lipidowych)
Niewydolność oddechowa (niezbyt często w kompleksach lipidowych)
Skurcz oskrzeli (częstość nieznana w kompleksach lipidowych, niezbyt często w liposomalnej)
Zapalenie płuc (częstość nieznana w konwencjonalnej)
Obrzęk płuc pochodzenia niesercowego (częstość nieznana w konwencjonalnej)

⁴³ ⁴⁴ ⁴⁵

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe

W trakcie leczenia amfoterycyną B mogą wystąpić:⁴⁶ ⁴⁷ ⁴⁸

Ból mięśni (niezbyt często w kompleksach lipidowych, częstość nieznana w konwencjonalnej)
Bóle pleców (często w liposomalnej)
Rabdomioliza związana z hipokaliemią (częstość nieznana w liposomalnej)
Bóle mięśniowo-stawowe (częstość nieznana w liposomalnej)
Ból stawów (częstość nieznana w konwencjonalnej)

⁴⁶ ⁴⁷ ⁴⁸

Szczegółowe niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi

Nefrotoksyczność jako główne zagrożenie

Nefrotoksyczność stanowi jedno z najpoważniejszych zagrożeń związanych ze stosowaniem amfoterycyny B, szczególnie w postaci konwencjonalnej. Zaburzenia czynności nerek mogą prowadzić do trwałego uszkodzenia nerek, zwłaszcza u pacjentów, którzy otrzymali duże dawki skumulowane (ponad 5 g) amfoterycyny B.⁴⁹

Jednoczesne stosowanie diuretyków może nasilać nefrotoksyczne działanie amfoterycyny B. Równoczesne stosowanie diuretyków sprzyja pogorszeniu czynności nerek, podczas gdy uzupełnienie sodu lub korekta dawkowania może zmniejszyć częstość występowania nefrotoksyczności.⁵⁰

Zaburzenia elektrolitowe i ich konsekwencje

Hipokaliemia, będąca częstym działaniem niepożądanym amfoterycyny B, może prowadzić do poważnych następstw, takich jak rabdomioliza. W przypadku preparatu AmBisome liposomal opisywano rabdomiolizę związaną z hipokaliemią.⁵¹

Zaburzenia elektrolitowe mogą być również konsekwencją kwasicy kanalikowo-nerkowej wywołanej przez amfoterycynę B, co może prowadzić do hipostenurii i zaburzeń równowagi elektrolitowej takich, jak zwiększenie stężenia potasu i zmniejszenie stężenia magnezu.⁵²

Zagrożenia sercowo-naczyniowe

Amfoterycyna B może powodować poważne zaburzenia sercowo-naczyniowe, takie jak arytmie (w tym migotanie komór), zatrzymanie akcji serca i niewydolność serca. Te działania niepożądane stanowią bezpośrednie zagrożenie życia i wymagają natychmiastowej interwencji medycznej.⁵³ ⁵⁴ ⁵⁵

Ciężkie reakcje skórne

W trakcie stosowania amfoterycyny B w postaci konwencjonalnej (Fungizone) odnotowano przypadki ciężkich reakcji skórnych, takich jak toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka i zespół Stevensa-Jonsona. Te reakcje stanowią zagrożenie życia i wymagają natychmiastowego przerwania leczenia oraz odpowiedniej interwencji medycznej.⁵⁶

Reakcje anafilaktyczne

Podczas stosowania amfoterycyny B istnieje ryzyko wystąpienia reakcji anafilaktycznych. Mogą się one objawiać jako reakcje anafilaktoidalne lub pełnoobjawowa anafilaksja. Te reakcje nadwrażliwości stanowią bezpośrednie zagrożenie życia i wymagają natychmiastowej interwencji medycznej.⁵⁷ ⁵⁸ ⁵⁹

Tabela działań niepożądanych amfoterycyny B

Działanie niepożądane	Częstość występowania	Opis
Dreszcze	Bardzo często (≥1/10)	Najczęściej występująca reakcja związana z infuzją, występuje u około 16% pacjentów leczonych amfoterycyną B w kompleksach lipidowych. Zazwyczaj pojawia się w ciągu 15-20 minut po rozpoczęciu infuzji.
Gorączka	Bardzo często (≥1/10)	Częsty objaw podczas infuzji amfoterycyny B, występuje u około 10% pacjentów leczonych amfoterycyną B w kompleksach lipidowych. Podobnie jak dreszcze, pojawia się zwykle w ciągu 15-20 minut od rozpoczęcia infuzji.
Hipokaliemia	Bardzo często (≥1/10)	Występuje u około 9% pacjentów leczonych amfoterycyną B w kompleksach lipidowych. Może prowadzić do poważnych następstw, takich jak rabdomioliza.
Zwiększone stężenie kreatyniny	Bardzo często (≥1/10)	Występuje u około 13% pacjentów leczonych amfoterycyną B w kompleksach lipidowych. Jest wskaźnikiem uszkodzenia nerek, szczególnie częste w przypadku postaci konwencjonalnej.
Nudności	Bardzo często (≥1/10) – postać liposomalna Często (≥1/100 do <1/10) – kompleksy lipidowe	Występuje u około 7% pacjentów leczonych amfoterycyną B w kompleksach lipidowych. Jeden z głównych objawów ze strony przewodu pokarmowego.
Wymioty	Bardzo często (≥1/10) – postać liposomalna Często (≥1/100 do <1/10) – kompleksy lipidowe	Występuje u około 6% pacjentów leczonych amfoterycyną B w kompleksach lipidowych. Często towarzyszy nudnościom.
Duszność	Bardzo często (≥1/10) – postać konwencjonalna Często (≥1/100 do <1/10) – inne postaci	Może być objawem reakcji związanej z infuzją lub objawem reakcji nadwrażliwości. U osób starszych obserwowana z większą częstotliwością.
Niedociśnienie tętnicze	Bardzo często (≥1/10) – postać konwencjonalna Często (≥1/100 do <1/10) – inne postaci	Może być objawem reakcji związanej z infuzją lub objawem reakcji nadwrażliwości.
Ból głowy	Często (≥1/100 do <1/10)	Często występujące działanie niepożądane ze strony układu nerwowego, zazwyczaj o łagodnym lub umiarkowanym nasileniu.
Tachykardia	Często (≥1/100 do <1/10)	Może być objawem reakcji związanej z infuzją lub objawem reakcji nadwrażliwości.
Zaburzenia rytmu serca	Często (≥1/100 do <1/10) – kompleksy lipidowe Częstość nieznana – postać liposomalna	Mogą prowadzić do poważnych następstw, w tym zatrzymania akcji serca.
Zaburzenia czynności nerek	Często (≥1/100 do <1/10)	W tym niewydolność nerek. Amfoterycyna B w postaci konwencjonalnej powoduje znaczące działanie nefrotoksyczne.
Bóle mięśni i stawów	Niezbyt często (≥1/1000 do <1/100) – kompleksy lipidowe Częstość nieznana – postać liposomalna	Mogą objawiać się jako bóle stawów, bóle pleców lub bóle kości. Rabdomioliza (związana z hipokaliemią) może wystąpić w przypadku postaci liposomalnej.
Drgawki	Niezbyt często (≥1/1000 do <1/100)	Poważne działanie niepożądane ze strony układu nerwowego, wymagające natychmiastowej interwencji medycznej.
Neuropatia	Niezbyt często (≥1/1000 do <1/100)	Może prowadzić do zaburzeń czucia i funkcji motorycznych.
Reakcje anafilaktyczne	Niezbyt często (≥1/1000 do <1/100)	Stanowią bezpośrednie zagrożenie życia i wymagają natychmiastowej interwencji medycznej.
Zatrzymanie akcji serca	Niezbyt często (≥1/1000 do <1/100)	Zagrażające życiu działanie niepożądane, wymagające natychmiastowej interwencji medycznej.
Encefalopatia	Częstość nieznana	Poważne powikłanie neurologiczne.
Skurcz oskrzeli	Częstość nieznana – kompleksy lipidowe Niezbyt często (≥1/1000 do <1/100) – postać liposomalna	Może być objawem reakcji związanej z infuzją lub objawem reakcji nadwrażliwości.
Kwasica kanalikowo-nerkowa	Częstość nieznana	Może prowadzić do hipostenurii i zaburzeń równowagi elektrolitowej.
Ciężkie reakcje skórne	Częstość nieznana – postać konwencjonalna	W tym toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka i zespół Stevensa-Jonsona. Stanowią zagrożenie życia i wymagają natychmiastowego przerwania leczenia.

Inne ważne informacje dotyczące bezpieczeństwa

Amfoterycyna B w postaci liposomalnej (AmBisome) charakteryzuje się mniejszą częstością występowania nefrotoksyczności w porównaniu do amfoterycyny B w postaci konwencjonalnej lub kompleksu lipidowego. W dwóch badaniach prowadzonych metodą podwójnie ślepej próby, częstość występowania nefrotoksycznego działania produktu AmBisome była w przybliżeniu o połowę mniejsza od częstości opisywanej podczas stosowania amfoterycyny B w postaci konwencjonalnej lub w kompleksach lipidowych.⁶⁰

W przypadku postaci liposomalnej może wystąpić fałszywie dodatnie podwyższone stężenie fosforanów w surowicy, jeśli próbki pochodzące od pacjentów analizowane są z użyciem odczynnika PHOSm (np. stosowanego w systemach Beckman Coulter, m.in. w analizatorze Synchron LX20).⁶¹

Działania niepożądane u dzieci są podobne do tych, które obserwuje się u dorosłych, co dotyczy wszystkich postaci amfoterycyny B.⁶²

U pacjentów w podeszłym wieku częstość występowania działań niepożądanych jest podobna jak u dorosłych w wieku poniżej 65 lat. Istotną różnicę stanowią zwiększenie stężenia kreatyniny oraz duszność, obserwowane z większą częstotliwością u pacjentów w podeszłym wieku, po podaniu amfoterycyny B zarówno w postaci niezwiązanej, jak i w kompleksach lipidowych.⁶³

Kolejne rozdziały

Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.

Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.

Działania niepożądaneAmfoterycyna B