Mechanizm działania omeprazolu

Omeprazol należy do grupy farmakoterapeutycznej inhibitorów pompy protonowej (kod ATC: A02BC01) i wykazuje wysoko specyficzny mechanizm działania. Jest on racemiczną mieszaniną dwóch enancjomerów, która znacząco zmniejsza wydzielanie kwasu solnego w żołądku. Działanie leku charakteryzuje się szybkim początkiem i skuteczną kontrolą objawów poprzez odwracalne hamowanie sekrecji kwasu przy stosowaniu tylko raz na dobę.¹

Jako słaba zasada, omeprazol osiąga znaczące stężenie w silnie kwaśnym środowisku kanalików wydzielniczych komórek okładzinowych błony śluzowej żołądka. W tym miejscu ulega przekształceniu do formy aktywnej, która hamuje aktywność pompy protonowej (H+/K+-ATP-azy). Ten wpływ na końcowy etap produkcji kwasu solnego jest zależny od dawki i zapewnia skuteczne hamowanie zarówno podstawowego, jak i stymulowanego wydzielania kwasu, niezależnie od czynnika stymulującego.²

Wszystkie obserwowane działania farmakodynamiczne omeprazolu można wyjaśnić jego bezpośrednim wpływem na sekrecję kwasu solnego.³

Wpływ na wydzielanie kwasu solnego w żołądku

Doustne podawanie omeprazolu raz na dobę prowadzi do szybkiego i efektywnego zahamowania wydzielania kwasu solnego przez całą dobę. Maksymalny efekt terapeutyczny osiągany jest po 4 dniach regularnego stosowania leku. U pacjentów z wrzodem dwunastnicy, przyjmujących dawkę 20 mg omeprazolu na dobę, obserwuje się znaczące zmniejszenie 24-godzinnej kwaśności soku żołądkowego – średnio o około 80%. Ponadto, maksymalne wydzielanie kwasu po stymulacji pentagastryną ulega redukcji o około 70% po 24 godzinach od przyjęcia leku.⁴

U pacjentów z chorobą wrzodową dwunastnicy stosowanie omeprazolu w dawce 20 mg pozwala utrzymać pH w żołądku na poziomie ≥3 przez średnio 17 godzin w ciągu doby.⁵

W wyniku zmniejszonego wydzielania kwasu solnego i obniżonej kwaśności soku żołądkowego, omeprazol – w sposób zależny od dawki – zmniejsza lub normalizuje ekspozycję przełyku na działanie kwaśnej treści żołądkowej u pacjentów z chorobą refluksową przełyku. Co istotne, stopień zahamowania wydzielania kwasu jest związany z wielkością pola pod krzywą stężenia omeprazolu w osoczu w czasie (AUC), a nie z jego chwilowym stężeniem w osoczu.⁶

Podczas leczenia omeprazolem nie zaobserwowano zjawiska tachyfilaksji, co oznacza brak zmniejszenia skuteczności leku w czasie długotrwałej terapii.⁷

Wpływ na Helicobacter pylori

Zakażenie Helicobacter pylori jest ściśle związane z rozwojem choroby wrzodowej, obejmującej zarówno wrzody dwunastnicy, jak i żołądka. Bakteria ta stanowi istotny czynnik w patogenezie zapalenia błony śluzowej żołądka. H. pylori, działając synergistycznie z kwasem solnym żołądka, tworzy główny układ czynników patogenetycznych prowadzących do rozwoju choroby wrzodowej. Ponadto, H. pylori odgrywa kluczową rolę w rozwoju zanikowego zapalenia błony śluzowej żołądka, co z kolei zwiększa ryzyko rozwoju nowotworu złośliwego żołądka.⁸

Terapia eradykacyjna zakażenia H. pylori z wykorzystaniem omeprazolu w połączeniu z lekami przeciwbakteryjnymi wykazuje wysoką skuteczność w gojeniu zmian chorobowych błony śluzowej żołądka oraz zapewnia długotrwałą remisję wrzodów trawiennych.⁹

W badaniach klinicznych potwierdzono, że dwulekowe schematy terapii eradykacyjnej charakteryzują się mniejszą skutecznością w porównaniu ze schematami trójlekowymi. Ich zastosowanie może być jednak rozważane w przypadkach, gdy stwierdzona nadwrażliwość na którąkolwiek z substancji wyklucza możliwość zastosowania schematu trójlekowego.¹⁰

Inne efekty związane z hamowaniem wydzielania kwasu solnego

Zmiany morfologiczne żołądka

Długotrwałe leczenie omeprazolem może prowadzić do zwiększonej częstości występowania torbieli gruczołowych żołądka. Należy podkreślić, że zmiany te stanowią fizjologiczną konsekwencję znacznego zahamowania wydzielania kwasu solnego. Mają one łagodny charakter i prawdopodobnie ustępują samoczynnie po zakończeniu terapii.¹¹

Wpływ na mikroflorę przewodu pokarmowego

Zmniejszenie kwaśności soku żołądkowego, niezależnie od przyczyny (w tym również w wyniku stosowania inhibitorów pompy protonowej), prowadzi do zwiększenia liczby bakterii, które fizjologicznie występują w przewodzie pokarmowym. Leczenie produktami zmniejszającymi wydzielanie kwasu może w konsekwencji nieznacznie zwiększać ryzyko występowania zakażeń przewodu pokarmowego bakteriami takimi jak Salmonella oraz Campylobacter.¹²

Wpływ na parametry biochemiczne

W trakcie leczenia lekami przeciwwydzielniczymi stężenie gastryny w surowicy ulega zwiększeniu w odpowiedzi na zmniejszenie wydzielania kwasu solnego. Podobnie, stężenie chromograniny A (CgA) również wzrasta wskutek zmniejszenia kwaśności wewnątrzżołądkowej. Podwyższony poziom CgA może zakłócać diagnostykę guzów neuroendokrynnych.¹³

Dostępne dane naukowe wskazują na konieczność przerwania leczenia inhibitorami pompy protonowej na okres od 5 dni do 2 tygodni przed pomiarem stężenia CgA. Takie postępowanie umożliwia powrót stężenia CgA, które zostało mylnie podwyższone w wyniku terapii inhibitorami pompy protonowej, do zakresu referencyjnego.¹⁴

Stosowanie u dzieci i młodzieży

Skuteczność omeprazolu u dzieci została potwierdzona w badaniach klinicznych. W badaniu bez grupy kontrolnej przeprowadzonym u dzieci w wieku od 1 do 16 lat z ciężkim refluksowym zapaleniem przełyku, omeprazol w dawkach od 0,7 do 1,4 mg/kg masy ciała przyczyniał się do poprawy stanu zapalnego przełyku w 90% przypadków oraz znacząco zmniejszał nasilenie objawów refluksu.¹⁵

W innym badaniu, wykorzystującym pojedynczo zaślepioną próbę, dzieci w wieku od 0 do 24 miesięcy z klinicznie zdiagnozowaną chorobą refluksową przełyku otrzymywały omeprazol w dawce 0,5, 1,0 lub 1,5 mg/kg masy ciała. Po 8 tygodniach leczenia zaobserwowano 50% redukcję częstości występowania epizodów wymiotów/zarzucania treści żołądkowej, niezależnie od zastosowanej dawki omeprazolu.¹⁶

Eradykacja zakażenia H. pylori u dzieci

Randomizowane, podwójnie zaślepione badanie kliniczne (badanie Héliot) wykazało, że omeprazol w skojarzeniu z dwoma antybiotykami (amoksycyliną oraz klarytromycyną) jest bezpieczny i skuteczny w leczeniu zakażenia H. pylori u dzieci w wieku 4 lat i starszych z zapaleniem błony śluzowej żołądka. Odsetek eradykacji H. pylori wyniósł 74,2% (23/31 pacjentów) w grupie leczonej omeprazolem w połączeniu z amoksycyliną i klarytromycyną, w porównaniu do zaledwie 9,4% (3/32 pacjentów) w grupie otrzymującej tylko amoksycylinę z klarytromycyną. Należy jednak zaznaczyć, że nie odnotowano dowodów na jakiekolwiek korzyści kliniczne dotyczące objawów dyspeptycznych. Badanie to nie dostarcza informacji odnoszących się do dzieci w wieku poniżej 4 lat.¹⁷