Właściwości farmakokinetyczne wankomycyny

Wankomycyna (Vancomycinum), substancja czynna produktu leczniczego Edicin, charakteryzuje się specyficznymi właściwościami farmakokinetycznymi, które determinują jej zastosowanie kliniczne. Poniżej przedstawiono szczegółową charakterystykę procesów, jakim podlega lek w organizmie – od momentu podania do eliminacji.^{1}

Wchłanianie

W terapii zakażeń ogólnoustrojowych wankomycyna podawana jest wyłącznie drogą dożylną ze względu na jej ograniczone wchłanianie z przewodu pokarmowego. Podczas infuzji dożylnej dawki 1 g (15 mg/kg mc.) trwającej 60 minut u pacjentów z prawidłową czynnością nerek, obserwuje się charakterystyczny profil stężeń w osoczu:^{2}

• 50-60 mg/l bezpośrednio po zakończeniu infuzji
• 20-25 mg/l po 2 godzinach od infuzji
• 5-10 mg/l po 10 godzinach od infuzji

Profil stężeń uzyskiwany podczas terapii wielodawkowej jest porównywalny do profilu obserwowanego po podaniu pojedynczej dawki.^{3}

Przy podaniu doustnym wankomycyna zwykle nie ulega wchłanianiu do krążenia ogólnego. Jednak w przypadku pacjentów z rzekomobłoniastym zapaleniem jelita grubego może dojść do absorpcji leku z przewodu pokarmowego. W połączeniu z współistniejącymi zaburzeniami czynności nerek może to prowadzić do kumulacji wankomycyny w organizmie.^{4}

Dystrybucja

Objętość dystrybucji wankomycyny wynosi około 60 l/1,73 m² powierzchni ciała. Wiązanie leku z białkami osocza jest umiarkowane i zależne od stężenia – przy zakresie stężeń 10-100 mg/l wankomycyna wiąże się z białkami osocza w około 30-55% (oceniano metodą ultrafiltracji).^{5}

Wankomycyna charakteryzuje się dobrą penetracją przez łożysko, osiągając znaczące stężenia w krwi pępowinowej. Przenikanie przez barierę krew-mózg w przypadku zdrowych opon mózgowo-rdzeniowych jest ograniczone, co ma istotne implikacje w terapii zakażeń ośrodkowego układu nerwowego.^{6}

Metabolizm

Wankomycyna podlega bardzo ograniczonemu metabolizmowi w organizmie. Po podaniu pozajelitowym lek wydalany jest głównie w postaci niezmienionej, zachowując pełną aktywność mikrobiologiczną. W ciągu 24 godzin około 75-90% podanej dawki jest eliminowane w formie aktywnej.^{7}

Wydalanie

Okres półtrwania wankomycyny w fazie eliminacji u pacjentów z prawidłową funkcją nerek wynosi 4-6 godzin, natomiast u dzieci jest krótszy i wynosi 2,2-3 godziny. Klirens osoczowy osiąga wartość około 0,058 l/kg mc./godzinę, a klirens nerkowy około 0,048 l/kg mc./godzinę.^{8}

Główną drogą eliminacji wankomycyny jest filtracja kłębuszkowa. W ciągu pierwszych 24 godzin około 80% podanej dawki jest wydalane z moczem. Zaburzenia czynności nerek znacząco wpływają na farmakokinetykę leku, wydłużając czas jego eliminacji. U pacjentów z całkowitą niewydolnością nerek średni okres półtrwania wzrasta do 7,5 dnia, co w połączeniu z potencjalnym działaniem ototoksycznym uzasadnia konieczność monitorowania stężenia leku w osoczu.^{9}

Wydalanie wankomycyny z żółcią jest marginalne i stanowi mniej niż 5% podanej dawki. Warto podkreślić, że standardowe metody pozaustrojowego oczyszczania krwi, takie jak hemodializa czy dializa otrzewnowa, nie usuwają wankomycyny w istotnym stopniu klinicznym. Istnieją jednak doniesienia o zwiększeniu efektywności eliminacji leku podczas hemoperfuzji i hemofiltracji.^{10}

Po podaniu doustnym, ze względu na ograniczone wchłanianie, jedynie niewielka ilość wankomycyny jest wykrywana w moczu. Natomiast w kale można stwierdzić bardzo wysokie stężenia leku, przekraczające 3100 mg/kg przy dawce dobowej 2 g, co tłumaczy skuteczność terapii doustnej w leczeniu zakażeń przewodu pokarmowego.^{3100 mg/kg przy dawce 2 g/dobę).”>{11}}

Liniowość farmakokinetyki

Farmakokinetyka wankomycyny wykazuje właściwości liniowe – stężenie leku w osoczu wzrasta proporcjonalnie do podanej dawki. Podobnie jak w przypadku innych parametrów farmakokinetycznych, stężenia osiągane podczas terapii wielodawkowej są porównywalne do tych uzyskiwanych po pojedynczym podaniu leku.^{12}

Farmakokinetyka w szczególnych grupach pacjentów

Pacjenci z zaburzeniami czynności nerek

Ponieważ wankomycyna jest eliminowana głównie przez nerki na drodze filtracji kłębuszkowej, zaburzenia czynności nerek mają istotny wpływ na jej farmakokinetykę. U pacjentów z upośledzoną funkcją nerek obserwuje się wydłużenie końcowego okresu półtrwania w fazie eliminacji oraz zmniejszenie klirensu całkowitego leku. Konsekwencją tego jest konieczność modyfikacji schematu dawkowania zgodnie z zaleceniami dotyczącymi dostosowania dawki.^{13}

Pacjenci z zaburzeniami czynności wątroby

Zaburzenia czynności wątroby nie wywierają istotnego wpływu na farmakokinetykę wankomycyny. Jest to związane z minimalnym metabolizmem wątrobowym leku oraz dominującą rolą eliminacji nerkowej.^{14}

Kobiety w ciąży

U kobiet ciężarnych parametry farmakokinetyczne wankomycyny ulegają istotnym zmianom. Aby osiągnąć terapeutyczne stężenie leku w surowicy, często konieczne jest znaczne zwiększenie stosowanych dawek. Jest to związane ze zmianami fizjologicznymi zachodzącymi w organizmie kobiety podczas ciąży, w tym zwiększoną objętością dystrybucji i przyspieszonym klirensem nerkowym.^{15}

Pacjenci z nadwagą

U pacjentów z nadwagą obserwuje się istotne zmiany w farmakokinetyce wankomycyny, które wynikają z:

• Zwiększonej objętości dystrybucji
• Zwiększonego klirensu nerkowego
• Zmienionych parametrów wiązania z białkami osocza

W tej grupie pacjentów stwierdza się wyższe stężenia wankomycyny w surowicy niż oczekiwane u zdrowych dorosłych mężczyzn o prawidłowej masie ciała. Fakt ten należy uwzględnić podczas doboru odpowiedniej dawki leku.^{16}

Dzieci i młodzież

Farmakokinetyka wankomycyny w populacji pediatrycznej charakteryzuje się znaczną zmiennością międzyosobniczą, zwłaszcza u wcześniaków i noworodków urodzonych o czasie. Parametry farmakokinetyczne u noworodków prezentują się następująco:^{17}

Wydłużony okres półtrwania u noworodków w porównaniu z dorosłymi odzwierciedla zwykle mniejsze wartości klirensu w tej grupie wiekowej. U niemowląt i starszych dzieci objętość dystrybucji waha się w zakresie 0,26-1,05 l/kg, natomiast klirens wankomycyny wynosi 0,33-1,87 ml/kg/min.^{18}