Właściwości farmakodynamiczne
Biseptol 120 100 mg + 20 mg

Właściwości farmakodynamiczne leku Biseptol

Biseptol to produkt leczniczy należący do grupy farmakoterapeutycznej: mieszaniny sulfonamidów i trimetoprimu, w tym pochodne. Substancjami czynnymi są sulfametoksazol i trimetoprim (kotrimoksazol), którym przypisano kod ATC: J01EE01. Produkt dostępny jest w trzech wariantach dawkowania: Biseptol 120 (100 mg + 20 mg), Biseptol 480 (400 mg + 80 mg) oraz Biseptol 960 (800 mg + 160 mg).¹

Mechanizm działania kotrimoksazolu

Kotrimoksazol, będący kombinacją sulfametoksazolu i trimetoprimu, wykazuje działanie przeciwbakteryjne poprzez blokowanie dwóch kluczowych miejsc w szlaku metabolicznym syntezy kwasu foliowego u bakterii. Sulfametoksazol działa jako kompetencyjny antagonista kwasu para-aminobenzoesowego, hamując tworzenie kwasu dihydrofoliowego. Natomiast trimetoprim blokuje redukcję kwasu dihydrofoliowego do tetrahydrofolianu poprzez hamowanie enzymu reduktazy kwasu dihydrofoliowego. Takie dwuetapowe działanie prowadzi do znaczącego wzajemnego nasilenia aktywności przeciwbakteryjnej obu składników, co zostało potwierdzone w badaniach in vitro.²

Rozwój oporności bakteryjnej

Badania in vitro wykazały, że oporność bakterii na kombinację sulfametoksazolu i trimetoprimu rozwija się wolniej niż na każdy ze składników stosowany oddzielnie. Oporność na kotrimoksazol może rozwijać się poprzez różne mechanizmy:³

• Zmniejszona przepuszczalność błony komórkowej dla trimetoprimu i sulfametoksazolu – zaobserwowana m.in. u opornych szczepów Klebsiella pneumoniae i Serratia marcescens.⁴
• Oporność na sulfametoksazol może wynikać z:
  • Mutacji bakteryjnych powodujących zwiększenie stężenia kwasu para-aminobenzoesowego (PABA), co wyklucza sulfametoksazol z konkurowania i zmniejsza jego działanie hamujące na syntetazę dihydropterynianową⁵
  • Mechanizmu oporności przenoszonego przez plazmidy, polegającego na wytwarzaniu zmienionego enzymu syntetazy dihydropterynianowej o zmniejszonym powinowactwie do sulfametoksazolu⁶
  • Mutacji w genie syntetazy dihydropterynianowej, co koreluje z opornością Pneumocystis jirovecii na sulfametoksazol⁷
• Oporność na trimetoprim związana jest głównie z:
  • Mechanizmem przenoszonym przez plazmidy, prowadzącym do wytworzenia zmienionego enzymu – reduktazy kwasu dihydrofoliowego (DHFR) – o zmniejszonym powinowactwie do trimetoprimu⁸
  • Pozyskiwaniem plazmidów z genami kodującymi enzymy oporne na trimetoprim, co jest szczególnie częste wśród bakterii gram ujemnych enteropatogennych⁹
  • Aktywnym systemem usuwania leków z komórki, co obserwuje się m.in. u Pseudomonas aeruginosa¹⁰

Warto podkreślić, że trimetoprim wykazuje znacznie wyższą selektywność wobec bakteryjnej DHFR niż ludzkiej – powinowactwo trimetoprimu do reduktazy kwasu dihydrofoliowego człowieka jest około 100 000 razy mniejsze niż do enzymu bakteryjnego.¹¹

Wartości graniczne lekowrażliwości

Testowanie wrażliwości na kotrimoksazol przeprowadza się przy użyciu standardowych metod, takich jak metoda dyfuzyjno-krążkowa i metoda rozcieńczeń, zgodnie z zaleceniami Europejskiego Komitetu ds. Oznaczania Lekowrażliwości (EUCAST). Ocena skuteczności in vitro wymaga zastosowania podłoża bez substancji działających hamująco, szczególnie tymidyny i tyminy, co jest kluczowe dla uzyskania wiarygodnych wyników.¹²

Spektrum działania przeciwbakteryjnego

Kotrimoksazol wykazuje skuteczność przeciwko wielu tlenowym bakteriom gram-dodatnim i gram-ujemnym, Pneumocystis jirovecii oraz niektórym pierwotniakom. Działanie przeciwbakteryjne obejmuje różne grupy patogenów:¹³

Szczególne przypadki wrażliwości i oporności

Na szczególną uwagę zasługują następujące przypadki wrażliwości i oporności na kotrimoksazol:

Patogeny zazwyczaj wrażliwe:

• Większość metycylinoopornych szczepów Staphylococcus aureus, szczególnie w zakażeniach pozaszpitalnych¹⁴
• Patogeny nabywane szpitalnie i/lub występujące u pacjentów z obniżoną odpornością, takie jak:
  • Burkholderia cepacia (dawniej Pseudomonas cepacia)
  • Stenotrophomonas maltophilia (dawniej Xanthomonas maltophilia)
  • Serratia marcescens
  • Pneumocystis jirovecii
  • Nocardia spp.

  ¹⁵

Patogeny zazwyczaj oporne:

• Pseudomonas aeruginosa
• Bacteroides fragilis (i większość innych bakterii beztlenowych)
• Mycobacterium tuberculosis
• Treponema pallidum
• Campylobacter
• Penicylinooporne szczepy Streptococcus pneumoniae
• Rickettsiae

Należy zauważyć, że nawet wśród uprzednio wrażliwych bakterii może rozwinąć się oporność poprzez opisane wcześniej mechanizmy.¹⁶

Warto podkreślić, że chociaż wiele bakterii chorobotwórczych wykazuje wrażliwość in vitro na trimetoprim i sulfametoksazol w stężeniach znacznie niższych od osiąganych w organizmie po podaniu terapeutycznych dawek, to działanie in vitro nie zawsze przekłada się bezpośrednio na skuteczność kliniczną.¹⁷