Zwężenie cewki moczowej
Etiologia i przyczyny
Zwężenie cewki moczowej to patologiczne zwężenie światła cewki spowodowane bliznowaceniem, prowadzące do zaburzeń odpływu moczu i powikłań układu moczowego. Częstość występowania u mężczyzn w krajach uprzemysłowionych wynosi około 0,9%. Etiologia obejmuje cztery główne grupy: idiopatyczne (30-41%), jatrogenne (32-45%), traumatyczne (około 19%) oraz zapalne (15-20%). Jatrogenne zwężenia najczęściej wynikają z procedur przezcewkowych, takich jak TURP (4,5-13% pacjentów), długotrwałe cewnikowanie (36% jatrogennych przypadków), instrumentacja cewki, operacje korekcyjne spodziectwa oraz radioterapia (zwężenia u 1,5-4,9% pacjentów po EBRT, BT lub terapii skojarzonej). Traumatyczne zwężenia dotyczą głównie części opuszkowej i tylnej cewki, często po złamaniach miednicy lub urazach okracznych. Zapalne zwężenia są związane z zakażeniami przenoszonymi drogą płciową (np. rzeżączka stanowiąca 20% przypadków), liszajem twardzinowym (10% zwężeń, najczęstsza przyczyna panurethral stricture disease) oraz nawracającymi zakażeniami dróg moczowych.
- Zwężenie cewki moczowej – etiologia, przyczyny i czynniki sprawcze
- Klasyfikacja etiologiczna zwężeń cewki moczowej
- Przyczyny idiopatyczne
- Przyczyny jatrogenne
- Przyczyny traumatyczne
- Przyczyny zapalne i infekcyjne
- Inne przyczyny
- Czynniki ryzyka zwężenia cewki moczowej
- Rozkład anatomiczny zwężeń cewki moczowej
- Zwężenia cewki moczowej u kobiet
- Podsumowanie głównych przyczyn zwężenia cewki moczowej
Zwężenie cewki moczowej – etiologia, przyczyny i czynniki sprawcze
Zwężenie cewki moczowej (urethral stricture) to stan chorobowy charakteryzujący się zwężeniem światła cewki moczowej spowodowanym przez tkankę bliznowatą, co prowadzi do utrudnionego odpływu moczu i potencjalnie poważnych konsekwencji dla całego układu moczowego. Szacuje się, że częstość występowania zwężeń cewki moczowej u mężczyzn w krajach uprzemysłowionych wynosi około 0,9%1. Zwężenia cewki moczowej występują znacznie częściej u mężczyzn niż u kobiet ze względu na dłuższą cewkę moczową23.
Klasyfikacja etiologiczna zwężeń cewki moczowej
Etiologię zwężeń cewki moczowej można podzielić na cztery główne kategorie45:
- Idiopatyczne (nieznana przyczyna) – stanowią około 33-41% przypadków
- Jatrogenne (związane z procedurami medycznymi) – około 33-35% przypadków
- Traumatyczne – około 19% przypadków
- Zapalne – około 15% przypadków
Wiek pacjenta ma również znaczenie przy określaniu przyczyny zwężenia: u pacjentów poniżej 45 roku życia najczęściej identyfikowanymi przyczynami są korekcja spodziectwa i urazy miednicy, podczas gdy interwencje przezcewkowe są najczęstsze u osób powyżej 45 roku życia6.
Przyczyny idiopatyczne
Około 30-41% zwężeń cewki moczowej ma charakter idiopatyczny, co oznacza, że ich dokładna przyczyna pozostaje nieznana64. W tych przypadkach jako najbardziej prawdopodobny czynnik sprawczy uważa się jakiś zapomniany drobny uraz, który wystąpił dawno temu (np. uraz krocza podczas jazdy na rowerze)6. Mimo niepamiętania urazu przez pacjenta, nawet błahe urazy krocza bez powikłań mogą po latach spowodować zwężenie cewki moczowej7.
Przyczyny jatrogenne
Jatrogenne zwężenia cewki moczowej stanowią jedną z najczęstszych przyczyn, zwłaszcza w krajach rozwiniętych, i są wynikiem manipulacji w obrębie cewki moczowej1. Zwężenia jatrogenne można podzielić na pięć głównych kategorii:
- Resekcja przezcewkowa – stanowi około 41% wszystkich jatrogennych zwężeń cewki moczowej4.
- Zabieg TURP (przezcewkowa resekcja prostaty) może powodować bliznowacenie cewki moczowej8.
- Zwężenie cewki moczowej po przezcewkowej operacji prostaty występuje u 4,5-13% pacjentów9.
- Przedłużone cewnikowanie (36%)10:
- Powoduje martwicę z ucisku nabłonka cewki moczowej i uszkodzenie śluzówki cewki przez tarcie spowodowane ruchem cewnika10.
- Zwężenia mogą wystąpić w wyniku długotrwałego okresowego cewnikowania11.
- Czynnikami ryzyka zwężenia cewki moczowej po cewnikowaniu są cewniki lateksowe, cewniki o grubym świetle, pacjenci na oddziałach intensywnej terapii oraz zakażenia dróg moczowych12.
- Procedury endoskopowe i instrumentacja cewki moczowej:
- Chirurgia prostaty i korekcja spodziectwa:
- Radioterapia:
- Zwężenia cewki moczowej występują u 1,5% pacjentów poddawanych zewnętrznej radioterapii wiązką (EBRT), 1,9% poddawanych brachyterapii (BT) i 4,9% otrzymujących terapię skojarzoną EBRT-BT po około czterech latach obserwacji9.
- Zwężenie cewki moczowej po radioterapii z powodu raka prostaty jest późnym powikłaniem, zwykle obserwowanym 13 lat po napromienianiu16.
Przyczyny traumatyczne
Urazy zewnętrzne cewki moczowej są drugą najczęstszą przyczyną powstawania zwężeń u dorosłych9. Obejmują one:
- Urazy miednicy – złamanie miednicy z urazem dystrakcyjnym cewki moczowej błoniastej prowadzi do zwężenia tylnej cewki moczowej po gojeniu ubytku7.
- Urazy okraczne (straddle injury) – częsta przyczyna urazów przedniej cewki moczowej11:
- Bezpośredni uraz krocza prowadzi do urazu kompresyjnego cewki opuszki z rozwojem zwężenia cewki opuszki7.
- Uraz prąciowej części cewki moczowej – zwykle wynika z tępego urazu lub manipulacji przez cewkę moczową7.
Przyczyny zapalne i infekcyjne
Zapalne zwężenia cewki moczowej mogą wynikać z pozakaźnego zapalenia prowadzącego do zwężenia światła i osłabienia nabłonka10:
- Zakażenia przenoszone drogą płciową (STI):
- Liszaj twardzinowy (lichen sclerosus):
- Znany również jako balanitis xerotica obliterans (BXO), jest częstą przyczyną zapalnych zwężeń cewki moczowej i ujścia10.
- Stanowi około 10% zwężeń cewki moczowej18.
- Jest to przewlekły stan zapalny skóry narządów płciowych o nieznanym pochodzeniu18.
- Liszaj twardzinowy zajmuje cewkę moczową w 20% przypadków i jest najczęstszą przyczyną panurethral stricture disease (48,6%)19.
- Obecnie jest najczęstszą identyfikowalną przyczyną zwężeń prącia u młodych i w średnim wieku mężczyzn20.
- Nawracające zakażenia dróg moczowych (zwłaszcza Escherichia coli)21.
Inne przyczyny
Oprócz wyżej wymienionych głównych kategorii, istnieją również inne przyczyny zwężeń cewki moczowej:
- Nowotwory:
- Łagodny przerost prostaty (BPH):
- Wrodzone zwężenia:
- Choroby współistniejące:
- Historia nadciśnienia tętniczego w połączeniu z cukrzycą jest również czynnikiem predykcyjnym, ponieważ może prowadzić do zmniejszonego dopływu krwi z powodu zmian w mikrokrążeniu18.
- Niektóre choroby autoimmunologiczne, takie jak toczeń rumieniowaty układowy (SLE), mogą być rzadką przyczyną zwężeń cewki moczowej24.
Czynniki ryzyka zwężenia cewki moczowej
Istnieje kilka czynników, które zwiększają ryzyko wystąpienia zwężenia cewki moczowej225:
- Przebyte w przeszłości zakażenia przenoszone drogą płciową (STI)
- Procedury obejmujące wprowadzenie cewnika lub cystoskopu do cewki moczowej
- Łagodny przerost prostaty (BPH)
- Urazy okolicy miednicy
- Nawracające zapalenie cewki moczowej (urethritis)
- Przebyty zabieg korekcji spodziectwa
- Zabiegi endoskopowe na układzie moczowym
- Radioterapia obszaru miednicy
Rozkład anatomiczny zwężeń cewki moczowej
Etiologia zwężenia jest ściśle powiązana z jego lokalizacją w męskiej cewce moczowej20:
- Zwężenia traumatyczne zwykle znajdują się w częściach opuszkowej i tylnej cewki moczowej20.
- Zwężenia wtórne do spodziectwa i liszaja twardzinowego typowo powstają w prąciowej części cewki moczowej20.
- Zwężenia tylnej cewki moczowej występują w pierwszych 1-2 calach cewki moczowej i są spowodowane urazem związanym ze złamaniem miednicy3.
- Zwężenia przedniej cewki moczowej występują w ostatnich 9-10 calach cewki moczowej z powodu urazów spowodowanych urazem okracznym, cewnikowaniem i urazem prącia3.
- Zwężenia związane z instrumentacją zwykle występują w obszarze opuszkowo-błoniastym i rzadziej na połączeniu prąciowo-mosznowej26.
Zwężenia cewki moczowej u kobiet
Zwężenia cewki moczowej są rzadkie u kobiet ze względu na krótszą cewkę moczową23. Przyczyny zwężeń cewki moczowej u kobiet są podobne do tych u mężczyzn27. Główne przyczyny żeńskich zwężeń cewki moczowej (FUS) obejmują:
- Idiopatyczne (nieznana przyczyna) – 48,5% przypadków28
- Jatrogenne – 24,1% przypadków, wynikające z wcześniejszych rozszerzeń cewki moczowej, trudnego/traumatycznego cewnikowania z następczym zwłóknieniem, operacji cewki moczowej (głównie operacji uchyłka, naprawy przetoki i zabiegów przeciw nietrzymaniu moczu)28
- Urazy (głównie po złamaniu miednicy) – 16,4% przypadków28
- Zakażenia – nawracające lub ciężkie zakażenia dróg moczowych mogą powodować zapalenie, które ostatecznie prowadzi do tworzenia się tkanki bliznowatej29
- Urazy miednicy – obrażenia w okolicy miednicy z powodu porodu, wypadków lub innych urazów fizycznych mogą uszkodzić cewkę moczową, powodując bliznowacenie29
- Wcześniejsze operacje – operacje miednicy lub cewki moczowej, w tym zabiegi obejmujące cewnikowanie, mogą nieumyślnie uszkodzić wyściółkę cewki moczowej29
- Stany zapalne – przewlekłe choroby zapalne, takie jak liszaj twardzinowy, mogą również przyczyniać się do rozwoju zwężeń, wywołując zwłóknienie w tkance cewki moczowej29
Podsumowanie głównych przyczyn zwężenia cewki moczowej
Podsumowując, zwężenie cewki moczowej może być spowodowane przez różne czynniki, z których najważniejsze to451:
- Idiopatyczne (nieznana przyczyna) – około 30-41% przypadków
- Jatrogenne (związane z procedurami medycznymi) – około 32-45% przypadków:
- Procedury przezcewkowe (TURP, usuwanie kamieni nerkowych)
- Cewnikowanie (traumatyczne, długotrwałe)
- Operacje prostaty
- Korekcja spodziectwa
- Radioterapia
- Traumatyczne – około 19% przypadków:
- Złamania miednicy
- Urazy okraczne
- Urazy bezpośrednie prącia lub krocza
- Zapalne/infekcyjne – około 15-20% przypadków:
- Zakażenia przenoszone drogą płciową (rzeżączka, chlamydia)
- Nawracające zakażenia dróg moczowych
- Liszaj twardzinowy
- Inne:
- Nowotwory cewki moczowej lub prostaty
- Łagodny przerost prostaty
- Wrodzone anomalie
Zrozumienie przyczyn zwężenia cewki moczowej jest kluczowe dla skutecznej profilaktyki i leczenia tego schorzenia, które może prowadzić do poważnych komplikacji urologicznych, jeśli pozostanie nieleczone.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.