Zakrzepica jelitowa
Etiologia i przyczyny
Zakrzepica jelitowa, czyli niedokrwienie krezkowe, to stan charakteryzujący się zmniejszonym przepływem krwi przez naczynia krezkowe, prowadzącym do niedokrwienia i potencjalnej martwicy jelit. Ostre niedokrwienie krezkowe najczęściej spowodowane jest zatorami tętnic krezkowych (40-50% przypadków), głównie w tętnicy krezkowej górnej, z materiałem zatorowym pochodzącym z serca (migotanie przedsionków, zawał mięśnia sercowego, niewydolność serca). Zakrzepica tętnicza odpowiada za 15-30% przypadków i rozwija się na tle miażdżycy z czynnikami ryzyka takimi jak hiperlipidemia, nadciśnienie, cukrzyca i palenie tytoniu. Zakrzepica żył krezkowych (5-15%) wiąże się z nadkrzepliwością, stanami zapalnymi jamy brzusznej, nowotworami i ciążą. Nieokluzyjne niedokrwienie krezkowe (20-30%) wynika ze skurczu naczyń i zmniejszonego przepływu, często w przebiegu wstrząsu, niewydolności serca, dializoterapii i stosowania leków wazopresyjnych. Przewlekłe niedokrwienie krezkowe (5-10%) jest efektem stopniowego zwężania naczyń na tle miażdżycy, manifestującym się bólem brzucha po posiłkach i utratą masy ciała.
- Zakrzepica jelitowa – przyczyny i etiologia
- Ostre niedokrwienie tętnicze spowodowane zatorem
- Ostre niedokrwienie tętnicze spowodowane zakrzepicą
- Niedrożność żylna krezkowa
- Nieokluzyjne niedokrwienie krezkowe
- Przewlekłe niedokrwienie krezkowe
- Rzadsze przyczyny niedokrwienia krezkowego
- Czynniki ryzyka wspólne dla różnych postaci niedokrwienia krezkowego
- Wpływ miażdżycy na rozwój niedokrwienia krezkowego
- Patomechanizm niedokrwienia krezkowego
- W niedokrwieniu tętniczym:
- W zakrzepicy żylnej krezkowej:
- W nieokluzyjnym niedokrwieniu krezkowym:
- W przewlekłym niedokrwieniu krezkowym:
- Znaczenie kliniczne wczesnego rozpoznania niedokrwienia krezkowego
- Podsumowanie przyczyn niedokrwienia krezkowego
Zakrzepica jelitowa – przyczyny i etiologia
Zakrzepica jelitowa, znana również w literaturze medycznej jako niedokrwienie krezkowe (mesenteric ischemia), to stan patologiczny charakteryzujący się nagłym lub stopniowym zmniejszeniem przepływu krwi przez naczynia krezkowe, prowadzącym do niedokrwienia jelit i potencjalnie do martwicy ściany jelita. W zależności od czasu rozwoju, przyczyn i mechanizmów można wyróżnić kilka głównych postaci tego schorzenia, które różnią się etiologią i czynnikami ryzyka.12
Ostre niedokrwienie tętnicze spowodowane zatorem
Zatory tętnic krezkowych stanowią najczęstszą przyczynę ostrego niedokrwienia krezkowego, odpowiadając za około 40-50% wszystkich przypadków.12 Materiał zatorowy najczęściej pochodzi z serca, a główne czynniki ryzyka obejmują:
- Migotanie przedsionków – najczęstsza przyczyna zatorów krezkowych, odpowiadająca za około 50% przypadków niedokrwienia krezkowego12
- Przebyty zawał mięśnia sercowego z tworzeniem skrzepliny przyściennej12
- Niewydolność serca1
- Wady zastawkowe serca, w tym stenoza mitralna1
- Infekcyjne zapalenie wsierdzia1
- Kardiomiopatia1
- Miksoma (śluzak) serca1
- Protezy zastawkowe1
Typowy pacjent z zatorowym niedokrwieniem krezkowym ma dodatni wywiad w kierunku chorób sercowo-naczyniowych. Zator najczęściej lokalizuje się w tętnicy krezkowej górnej (SMA), co wynika z jej dużej średnicy i ostrego kąta odejścia od aorty.12
Ostre niedokrwienie tętnicze spowodowane zakrzepicą
Zakrzepica tętnicza stanowi drugą najczęstszą przyczynę ostrego niedokrwienia krezkowego, odpowiadając za około 15-30% przypadków.12 W przeciwieństwie do zatorów, zakrzepica tętnicza zwykle rozwija się w miejscu wcześniej istniejących zmian miażdżycowych. Główne czynniki ryzyka to:
- Miażdżyca naczyń – najczęstsza przyczyna12
- Hiperlipidemia12
- Nadciśnienie tętnicze12
- Cukrzyca12
- Palenie tytoniu12
- Tętniak aorty1
- Rozwarstwienie aorty12
- Zmniejszona pojemność minutowa serca (np. z powodu zawału mięśnia sercowego lub niewydolności serca)1
- Odwodnienie12
Pacjenci z zakrzepicą tętniczą często mają w wywiadzie bóle brzucha po posiłkach, prowadzące do unikania jedzenia i utraty masy ciała, co jest objawem przewlekłego niedokrwienia krezkowego, które może ulec nagłemu zaostrzeniu.12
Niedrożność żylna krezkowa
Zakrzepica żył krezkowych (MVT) stanowi około 5-15% przypadków niedokrwienia krezkowego.12 Przyczyny można podzielić na pierwotne (idiopatyczne) i wtórne. Główne czynniki ryzyka obejmują:
- Stany nadkrzepliwości:12
- Niedobór białka C i S
- Niedobór antytrombiny III
- Dysfibrynogememia
- Nieprawidłowy plazminogen
- Czerwienica prawdziwa (najczęstsza)
- Trombocytoza
- Anemia sierpowatokrwinkowa
- Mutacja czynnika V Leiden
- Nadciśnienie wrotne12
- Choroby zapalne i infekcyjne jamy brzusznej:12
- Zapalenie wyrostka robaczkowego
- Zapalenie uchyłków
- Zapalenie trzustki
- Nieswoiste zapalenia jelit
- Nowotwory12
- Uraz brzucha12
- Stan po operacji, szczególnie po zabiegach na układzie wrotnym1
- Ciąża1
- Stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych1
- Marskość wątroby1
MVT występuje częściej u młodszych pacjentów w porównaniu do innych przyczyn niedokrwienia krezkowego.12
Nieokluzyjne niedokrwienie krezkowe
Nieokluzyjne niedokrwienie krezkowe (Non-Occlusive Mesenteric Ischemia, NOMI) stanowi około 20-30% przypadków ostrego niedokrwienia krezkowego.12 W przeciwieństwie do innych form, NOMI nie jest spowodowane fizyczną niedrożnością naczyń, lecz skurczem naczyń krezkowych i zmniejszonym przepływem trzewnym. Główne czynniki ryzyka to:
- Wstrząs (septyczny, kardiogenny, hipowolemiczny)12
- Niewydolność serca12
- Zawał mięśnia sercowego12
- Ciężka niewydolność wątroby lub nerek12
- Stan po dużych operacjach, szczególnie kardiochirurgicznych i brzusznych12
- Dializoterapia12
- Leki i substancje powodujące skurcz naczyń:12
- Leki wazopresyjne (np. noradrenalina)
- Kokaina
- Metamfetamina
- Ergotamina
- Digoksyna
- Odwodnienie1
- Arytmie1
- Zaawansowany wiek (powyżej 50 lat)1
Typowy pacjent z NOMI jest w stanie krytycznym, ma liczne poważne choroby współistniejące i jest niestabilny hemodynamicznie.1
Przewlekłe niedokrwienie krezkowe
Przewlekłe niedokrwienie krezkowe (Chronic Mesenteric Ischemia, CMI) jest wynikiem stopniowego zwężania się naczyń krezkowych, najczęściej na podłożu miażdżycy.12 Główne czynniki ryzyka to:
- Miażdżyca – odpowiada za ponad 95% przypadków przewlekłego niedokrwienia krezkowego12
- Palenie tytoniu12
- Nadciśnienie tętnicze12
- Cukrzyca12
- Hipercholesterolemia12
- Brak aktywności fizycznej1
- Otyłość1
Przewlekłe niedokrwienie krezkowe występuje częściej u kobiet niż u mężczyzn, co odróżnia je od większości innych chorób miażdżycowych.12
Rzadsze przyczyny niedokrwienia krezkowego
Oprócz głównych przyczyn, niedokrwienie krezkowe może być również spowodowane przez:
- Zapalenia naczyń (vasculitis):12
- Choroba Buergera
- Choroba Takayasu
- Guzkowe zapalenie tętnic
- Dysplazja włóknisto-mięśniowa12
- Popromienne zapalenie jelit1
- Powikłania naczyniowe w przebiegu niedokrwistości sierpowatokrwinkowej1
- Segmentalna medioliza tętnic1
- Zwłóknienie zaotrzewnowe1
- Ucisk przez więzadło łukowate pośrodkowe1
- Niedokrwienie wtórne do niedrożności mechanicznej:12
- Przepuklina wewnętrzna z uwięźnięciem
- Skręt jelit
- Wgłobienie
- Niedrożność z powodu zrostów
- Ucisk przez guz
- Powikłanie zabiegów naczyniowych12
Czynniki ryzyka wspólne dla różnych postaci niedokrwienia krezkowego
Istnieją czynniki ryzyka, które zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia różnych form niedokrwienia krezkowego:
- Wiek powyżej 60 lat – niedokrwienie krezkowe jest rzadkie przed 60. rokiem życia12
- Choroby sercowo-naczyniowe1
- Migotanie przedsionków12
- Choroba wieńcowa1
- Niewydolność serca12
- Nadciśnienie tętnicze12
- Hiperlipidemia12
- Palenie tytoniu (obecne lub w przeszłości)12
- Choroby naczyń obwodowych1
- Stan po niedawnej operacji1
- Zaburzenia krzepnięcia1
- Używanie kokainy i metamfetaminy12
- Dializoterapia1
Wpływ miażdżycy na rozwój niedokrwienia krezkowego
Miażdżyca jest wiodącą przyczyną przewlekłego niedokrwienia krezkowego i istotnym czynnikiem ryzyka ostrego niedokrwienia na podłożu zakrzepicy.12 Proces miażdżycowy w naczyniach krezkowych przebiega następująco:
- Złogi tłuszczowe i wapń odkładają się wzdłuż wewnętrznych ścian tętnic, tworząc blaszkę miażdżycową12
- Z czasem nagromadzenie blaszki miażdżycowej powoduje zwężenie tętnic1
- Zwężenie ogranicza przepływ krwi bogatej w tlen do jelit1
- Zwężenie często dotyczy początkowych odcinków naczyń krezkowych, szczególnie tętnicy krezkowej górnej12
- Gdy zwiększone zapotrzebowanie na przepływ krwi (np. podczas trawienia) nie może być zaspokojone przez zwężone naczynia, pojawia się niedokrwienie1
Badania autopsyjne wykazały, że u 29 ze 120 osób stwierdzono zmiany miażdżycowe w obrębie 2 cm od początku tętnic trzewnych lub krezkowych, a u 18 ze 120 występowało co najmniej dwa zwężone naczynia.1 Występowanie choroby było silnie związane ze starzeniem się i korelowało z miażdżycą tętnic mózgowych u podstawy czaszki.2
Patomechanizm niedokrwienia krezkowego
Niedokrwienie krezkowe występuje, gdy przepływ krwi przez główne naczynia krezkowe jest niewystarczający do zaspokojenia potrzeb metabolicznych jelit.12 Mechanizmy prowadzące do niedokrwienia różnią się w zależności od przyczyny:
W niedokrwieniu tętniczym:
- Zator lub zakrzep blokuje światło tętnicy krezkowej, najczęściej tętnicy krezkowej górnej12
- Nagłe przerwanie przepływu krwi prowadzi do niedokrwienia ściany jelita1
- Jeśli nie przywróci się przepływu krwi, dochodzi do zawału ściany jelita i martwicy1
- Ciężkość niedokrwienia zależy od zajętych naczyń i dostępności krążenia obocznego1
W zakrzepicy żylnej krezkowej:
- Skrzeplina blokuje odpływ krwi z jelit1
- Prowadzi to do zastoju żylnego i obrzęku ściany jelita1
- Obrzęk zwiększa opór dla przepływu tętniczego1
- Ostatecznie dochodzi do niedokrwienia i zawału ściany jelita1
W nieokluzyjnym niedokrwieniu krezkowym:
- Niski przepływ systemowy (np. w stanach wstrząsowych) powoduje odruchowy skurcz naczyń trzewnych1
- Krew jest przekierowywana do mózgu i serca kosztem krążenia trzewnego1
- Przedłużające się niedokrwienie prowadzi do uszkodzenia ściany jelita1
- Skurcz naczyń może się utrzymywać nawet po ustąpieniu czynnika wywołującego1
W przewlekłym niedokrwieniu krezkowym:
- Stopniowe zwężanie się tętnic krezkowych na skutek miażdżycy1
- W spoczynku przepływ krwi może być wystarczający1
- Podczas zwiększonego zapotrzebowania (np. po posiłku) przepływ staje się niewystarczający1
- Rozwija się „angina brzuszna” – ból po posiłkach1
- Nieleczone przewlekłe niedokrwienie może prowadzić do ostrego niedokrwienia i zawału1
Znaczenie kliniczne wczesnego rozpoznania niedokrwienia krezkowego
Wczesne rozpoznanie niedokrwienia krezkowego jest kluczowe, ponieważ opóźnienie w diagnozie i leczeniu znacząco zwiększa śmiertelność:12
- Jeśli diagnoza i leczenie nastąpią przed wystąpieniem zawału, śmiertelność jest niska1
- Po wystąpieniu zawału jelita śmiertelność jest wysoka (50-70%)12
- Opóźnienie diagnozy o 24 godziny zmniejsza wskaźniki przeżycia nawet o 20%1
- Śmiertelność w ostrym niedokrwieniu krezkowym przekracza 60%1
- Główne powikłania to martwica i perforacja jelita1
- U pacjentów, którzy przeżyli, może rozwinąć się zespół krótkiego jelita, jeśli konieczna była znaczna resekcja1
W przypadku przewlekłego niedokrwienia krezkowego, opóźnienie w diagnozie jest znaczne – średni czas od początkowej prezentacji do diagnozy wynosi od 15 do 35 miesięcy.1 Nieleczone przewlekłe niedokrwienie krezkowe ma 5-letni wskaźnik śmiertelności zbliżający się do 86%.2
Podsumowanie przyczyn niedokrwienia krezkowego
Niedokrwienie krezkowe to złożony stan o różnorodnej etiologii, który może przebiegać w postaci ostrej lub przewlekłej. Główne przyczyny to zatory i zakrzepy tętnicze, zakrzepica żylna oraz nieokluzyjne niedokrwienie krezkowe. Czynniki ryzyka obejmują choroby sercowo-naczyniowe, zaburzenia krzepnięcia, stany zapalne oraz zewnętrzne czynniki jak leki i używki. Wczesne rozpoznanie i leczenie są kluczowe dla poprawy rokowania.12
| Rodzaj niedokrwienia krezkowego | Częstość występowania | Główne przyczyny | Czynniki ryzyka |
|---|---|---|---|
| Zator tętnicy krezkowej | 40-50% przypadków ostrego niedokrwienia | Materiał zatorowy pochodzący z serca | Migotanie przedsionków, zawał mięśnia sercowego, niewydolność serca, wady zastawkowe |
| Zakrzepica tętnicy krezkowej | 15-30% przypadków ostrego niedokrwienia | Zakrzep na podłożu miażdżycowym | Miażdżyca, palenie tytoniu, hiperlipidemia, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca |
| Zakrzepica żył krezkowych | 5-15% przypadków ostrego niedokrwienia | Zakrzep w układzie żylnym krezkowym | Stany nadkrzepliwości, zapalenia w obrębie jamy brzusznej, nowotwory, urazy, ciąża |
| Nieokluzyjne niedokrwienie krezkowe | 20-30% przypadków ostrego niedokrwienia | Skurcz naczyń i zmniejszony przepływ bez fizycznej niedrożności | Wstrząs, niewydolność serca, leki wazopresyjne, dializoterapia, stan po dużych operacjach |
| Przewlekłe niedokrwienie krezkowe | 5-10% wszystkich niedokrwień krezkowych | Postępujące zwężenie tętnic krezkowych | Miażdżyca, palenie tytoniu, nadciśnienie tętnicze, hiperlipidemia, cukrzyca |
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.