Zaburzenie adaptacyjne
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Zaburzenie adaptacyjne (AD) jest powszechnie diagnozowanym schorzeniem psychicznym o generalnie dobrym rokowaniu, potwierdzonym w badaniach pięcioletnich, gdzie 71% pacjentów nie spełniało kryteriów żadnego zaburzenia psychicznego, a tylko 13% rozwijało ciężką depresję i/lub alkoholizm. Mimo to, przewlekłość objawów i obecność symptomów behawioralnych są najsilniejszymi predyktorami niekorzystnego przebiegu. Objawy mogą utrzymywać się miesiącami lub latami, a u części pacjentów dochodzi do progresji do innych zaburzeń. Szczególnie istotne jest zwiększone ryzyko samobójstwa, które u osób z AD jest 12-krotnie wyższe niż w populacji ogólnej, z krótszym i bardziej impulsywnym procesem samobójczym niż w ciężkiej depresji. Ryzyko to jest najwyższe u młodzieży (15-19 lat) i wzrasta z wiekiem u kobiet. Ponadto, pacjenci z AD często angażują się w celowe samouszkodzenia, a zaburzenia związane z nadużywaniem substancji mogą komplikować diagnozę i przebieg choroby.
Rokowanie w zaburzeniach adaptacyjnych
Zaburzenie adaptacyjne (ang. Adjustment disorder, AD) to jedno z najczęściej diagnozowanych zaburzeń psychicznych, które zazwyczaj postrzega się jako łagodne i krótkotrwałe schorzenie.12 Mimo powszechnego rozpoznawania tego zaburzenia w praktyce klinicznej, wiedza dotycząca jego rokowania pozostaje ograniczona.3 W niniejszym artykule przedstawiono kompleksowy przegląd informacji dotyczących prognozy i długoterminowych wyników leczenia zaburzeń adaptacyjnych.
Ogólna prognoza zaburzeń adaptacyjnych
W definicji zaburzenia adaptacyjnego zawarte jest oczekiwanie pomyślnego wyniku leczenia związanego z ustąpieniem objawów po usunięciu czynnika stresującego.4 Badania długoterminowe potwierdzają generalnie dobre rokowanie u osób dorosłych z tym rozpoznaniem. Pięcioletnie badanie follow-up wykazało, że 71% pacjentów pierwotnie zdiagnozowanych z zaburzeniem adaptacyjnym nie spełniało kryteriów diagnostycznych dla żadnego zaburzenia psychicznego, tylko 13% miało rozpoznanie ciężkiej depresji i/lub alkoholizmu, a 8% spełniało kryteria antyspołecznego zaburzenia osobowości.5
Podobnie, inne pięcioletnie badanie follow-up obejmujące 76 pacjentów z oddziału interwencji kryzysowej, którym postawiono diagnozę zaburzenia adaptacyjnego według klasyfikacji ICD-9, potwierdziło dobre rokowanie związane z tym stanem – tylko u 17% rozwinął się przewlekły lub ciężki przebieg choroby.6 Dostępne dane wskazują, że zaburzenie adaptacyjne ma łagodniejszy przebieg w porównaniu z innymi zaburzeniami psychicznymi, jednak niejednokrotnie może przejść w poważniejsze stany zdrowia psychicznego i może prognozować rozwój przyszłych problemów zdrowotnych, zarówno psychicznych, jak i fizycznych.78
Czynniki prognostyczne
W kontekście zaburzeń adaptacyjnych zidentyfikowano kilka istotnych czynników prognostycznych. Przewlekłość objawów oraz występowanie objawów behawioralnych zostały określone jako najsilniejsze predyktory niekorzystnego rokowania.9 Warto podkreślić, że u znacznej części pacjentów z zaburzeniem adaptacyjnym objawy mogą utrzymywać się przez miesiące lub lata po postawieniu początkowej diagnozy, a niektórzy pacjenci mogą być później zdiagnozowani z innym zaburzeniem psychicznym.10
Badanie przeprowadzone wśród kobiet, które przeżyły raka piersi, wykazało, że objawy zaburzenia adaptacyjnego mogą fluktuować w ciągu roku i przez okres do 5 lat po zakończeniu leczenia. Tylko niewielki odsetek przypadków wykazywał stabilny przebieg objawów zaburzenia adaptacyjnego, co sugeruje, że należy zachować ostrożność przy interpretacji pojedynczych ocen punktowych.11 Zrozumienie przebiegu objawów zaburzenia adaptacyjnego w czasie może pomóc w identyfikacji pacjentów, u których rozwinie się przewlekłe zaburzenie adaptacyjne.12
Ryzyko samobójstwa i samouszkodzeń
Chociaż nie istnieje wyraźna korelacja między zaburzeniem adaptacyjnym a śmiertelnością, badania sugerują, że zachorowalność i śmiertelność są zwiększone u pacjentów z zaburzeniem adaptacyjnym.13 Ryzyko samobójstwa u osób z zaburzeniem adaptacyjnym zasługuje na szczególną uwagę. Badanie przeprowadzone przez Gradus i współpracowników, analizujące wszystkie 9612 samobójstw zarejestrowanych w Danii w latach 1994-2006, wykazało, że osoby ze zdiagnozowanym zaburzeniem adaptacyjnym miały 12-krotnie wyższy wskaźnik samobójstw niż osoby bez takiej diagnozy.14
Mitrev i współpracownicy stwierdzili, że ryzyko samobójstwa było wyższe u pacjentów z przewlekłym zaburzeniem adaptacyjnym oraz u osób z wcześniejszymi próbami samobójczymi. Najwyższe ryzyko samobójstwa wykazywali pacjenci w wieku 15-19 lat, a u kobiet ryzyko samobójstwa wzrastało z wiekiem.15
Polyakova i współpracownicy, porównując charakterystykę prób samobójczych u 69 pacjentów z ciężką depresją i 86 pacjentów z zaburzeniami adaptacyjnymi, odkryli, że okres od wystąpienia pierwszych objawów do próby samobójczej był krótszy w grupie z zaburzeniem adaptacyjnym niż w grupie z ciężką depresją. Dodatkowo, próby samobójcze osób z zaburzeniem adaptacyjnym często nie były planowane.16
Runeson i współpracownicy ocenili 58 kolejnych samobójstw wśród osób w wieku 15-29 lat poprzez autopsję psychologiczną i badanie procesu samobójczego, stwierdzając, że mediana okresu od pierwszej komunikacji samobójczej do samobójstwa wynosiła mniej niż 1 miesiąc dla osób z zaburzeniem adaptacyjnym. Portzky i współpracownicy również potwierdzili, że proces samobójczy w zaburzeniu adaptacyjnym był znacznie krótszy i rozwijał się szybciej, bez wcześniejszych wskazań na problemy emocjonalne lub behawioralne.17
Nowsze badanie przeprowadzone przez Casey i współpracowników wykazało, że myśli i zachowania samobójcze były równie powszechne i niebezpieczne u pacjentów z zaburzeniem adaptacyjnym jak u pacjentów z epizodem dużej depresji. Obecność objawów depresyjnych w zaburzeniu adaptacyjnym zwiększała ryzyko myśli i zachowań samobójczych. Zachowanie samobójcze było bardziej impulsywne u pacjentów z zaburzeniem adaptacyjnym.18
Samouszkodzenia i nadużywanie substancji
Pacjenci z zaburzeniem adaptacyjnym angażują się w celowe samouszkodzenia z częstotliwością przewyższającą te obserwowane w większości innych zaburzeń. Badanie przeprowadzone na oddziale ratunkowym wśród osób podejmujących celowe samouszkodzenia wykazało, że kliniczna diagnoza zaburzenia adaptacyjnego została postawiona u 31,8% badanych.19
W badaniu przeprowadzonym przez Vlachos i współpracowników, analizującym 548 pacjentów skierowanych z powodu celowych samouszkodzeń, samozatrucie stanowiło większość zachowań związanych z celowym samouszkodzeniem, a zaburzenie adaptacyjne lub ostra reakcja na stres były najczęstszymi diagnozami psychiatrycznymi. Badanie przeprowadzone przez Mitrev i współpracowników wykazało, że w przypadkach celowego samozatrucia wśród osób z zaburzeniem adaptacyjnym, myśli samobójcze utrzymywały się tylko u 11% pacjentów.20
Osoby z zaburzeniem adaptacyjnym mogą być również narażone na zwiększone ryzyko zaburzeń związanych z nadużywaniem substancji. Jednak niektóre dowody sugerują, że niestabilność związana z nadużywaniem narkotyków i alkoholu komplikuje diagnozę zaburzenia adaptacyjnego. Uzależnienia i ich konsekwencje są często przyczyną, a nie wynikiem stresu. Jedno z badań wykazało, że 59% osób pierwotnie zdiagnozowanych z zaburzeniem adaptacyjnym otrzymało przy wypisie diagnozę główną dotyczącą nadużywania substancji.21
Efektywność interwencji terapeutycznych
Interwencje psychologiczne mogą znacząco wpływać na rokowanie w zaburzeniach adaptacyjnych. Jedyne randomizowane badanie kontrolowane dotyczące skuteczności psychoterapii w zaburzeniu adaptacyjnym, znalezione w literaturze, to badanie van der Klinka i współpracowników, które porównywało „interwencję aktywizującą” ze „zwykłą opieką” (grupa kontrolna) w prowadzeniu pracowników przebywających na zwolnieniu lekarskim z powodu zaburzenia adaptacyjnego.22
„Interwencja aktywizująca” opierała się na trzyetapowym modelu, przypominającym trening inokulacji stresu, który jest wysoce skutecznym podejściem poznawczo-behawioralnym. Wskaźnik nawrotów był również niższy w grupie interwencyjnej.23
Stosowanie leków psychotropowych, takich jak leki przeciwdepresyjne, w zaburzeniu adaptacyjnym z nastrojem lękowym lub depresyjnym nie jest właściwie poparte badaniami i należy go unikać, podczas gdy użyteczność psychoterapii jest bardziej solidnie wspierana przez dowody kliniczne.24 Aby lepiej określić właściwy kierunek terapii, niezbędne są randomizowane badania kontrolowane, nawet dla połączonego stosowania leków i psychoterapii, szczególnie w przypadku opornych form zaburzenia adaptacyjnego.25
Badanie dotyczące interwencji psychologicznych dostosowanych do indywidualnych potrzeb pacjentów z rakiem i zaburzeniem adaptacyjnym sugeruje, że takie podejście może być szczególnie skuteczne.26 Oczekuje się, że ta interwencja psychologiczna będzie szczególnie efektywna, ponieważ jest dostosowana do indywidualnych potrzeb dotyczących intensywności interwencji (tj. liczby dostarczanych modułów) oraz preferencji dotyczących rodzaju interwencji. Oprócz skuteczności, zakłada się, że oferowanie tej interwencji będzie opłacalne kosztowo, a potencjalnie nawet przyniesie oszczędności.27
Podsumowanie rokowania w zaburzeniach adaptacyjnych
Zaburzenie adaptacyjne, mimo że często postrzegane jako łagodne i przemijające, może mieć zróżnicowany przebieg i rokowanie. Choć większość pacjentów osiąga pełną remisję objawów, zwłaszcza po usunięciu czynnika stresującego, niektórzy mogą doświadczać przewlekłego przebiegu lub progresji do innych zaburzeń psychicznych.28
Szczególną uwagę należy zwrócić na ryzyko samobójstwa i samouszkodzeń, które może być porównywalne z ryzykiem występującym w ciężkiej depresji, zwłaszcza przy obecności objawów depresyjnych w obrazie zaburzenia adaptacyjnego.29 Proces samobójczy w zaburzeniu adaptacyjnym może rozwijać się szybciej i bardziej impulsywnie niż w innych zaburzeniach, co podkreśla znaczenie dokładnej oceny ryzyka samobójczego.30
Interwencje psychologiczne, szczególnie te dostosowane do indywidualnych potrzeb pacjenta, wydają się być najbardziej obiecującą metodą leczenia, podczas gdy stosowanie leków psychotropowych powinno być rozważane ostrożnie i nie jest rutynowo zalecane.31
Pomimo stosunkowo dobrego ogólnego rokowania, zaburzenie adaptacyjne wymaga profesjonalnego podejścia terapeutycznego oraz regularnej oceny stanu pacjenta, szczególnie w przypadku przewlekłego przebiegu lub obecności dodatkowych czynników ryzyka. Potrzebne są dalsze prospektywne badania zgodne z wytycznymi badań prognostycznych, aby lepiej zrozumieć przebieg tego powszechnego zaburzenia.32
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.