Przewlekły kaszel
Objawy
Przewlekły kaszel definiowany jest jako kaszel trwający powyżej 8 tygodni u dorosłych i 4 tygodni u dzieci, z klasyfikacją obejmującą kaszel ostry (<3 tyg.), podostry (3-8 tyg.) oraz przewlekły (≥8 tyg.). Występuje u 10-20% populacji, częściej u kobiet (dwukrotnie częściej niż u mężczyzn), zwłaszcza po menopauzie. Kaszel może mieć charakter suchy (nieproduktywny) lub mokry (produktywny), często towarzyszą mu objawy takie jak spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła, chrypka, duszność, zgaga czy ból gardła. Przewlekły kaszel znacząco obniża jakość życia, powodując zaburzenia snu, bóle głowy, nietrzymanie moczu, a także izolację społeczną i zaburzenia psychiczne. Objawy alarmowe wymagające pilnej interwencji to m.in. krwioplucie, gorączka >38,3°C, duszność, utrata masy ciała oraz ból w klatce piersiowej. W diagnostyce istotne jest rozpoznanie przyczyn takich jak astma (w tym wariant z przeważającym kaszlem), refluks żołądkowo-przełykowy, zespół kaszlu górnych dróg oddechowych czy POChP.
Przewlekły kaszel – definicja
Przewlekły kaszel definiowany jest jako kaszel utrzymujący się przez okres dłuższy niż 8 tygodni u dorosłych lub 4 tygodnie u dzieci.123 Stosuje się również klasyfikację, w której kaszel dzieli się na trzy typy w zależności od czasu trwania: ostry (trwający mniej niż 3 tygodnie), podostry (trwający od 3 do 8 tygodni) oraz przewlekły (trwający 8 tygodni lub dłużej).4 Niektóre wytyczne sugerują, że o przewlekłym kaszlu można mówić dopiero, gdy utrzymuje się przez co najmniej 3 miesiące.5
Przewlekły kaszel jest powszechnym objawem, występującym u około 10-20% populacji.67 Częstość występowania może się różnić w zależności od regionu geograficznego – w Australii i Nowej Zelandii zgłasza się nawet ponad 20% przypadków, podczas gdy w Ameryce Północnej i Europie odsetek ten wynosi 10-15%.8 Jest to jeden z najczęstszych powodów wizyt u lekarza.9
Objawy i manifestacje kliniczne przewlekłego kaszlu
Przewlekły kaszel może występować jako objaw suchy (nieproduktywny) lub mokry (produktywny). Kaszel suchy nie produkuje wydzieliny, natomiast kaszel mokry wiąże się z odkrztuszaniem plwociny.10 Głównym objawem przewlekłego kaszlu jest oczywiście sam długotrwały kaszel, ale często towarzyszy mu szereg innych dolegliwości.
Główne objawy towarzyszące
Przewlekłemu kaszlowi mogą towarzyszyć następujące objawy:111213
- Katar lub zatkany nos
- Uczucie spływania wydzieliny po tylnej ścianie gardła (tzw. spływanie po tylnej ścianie gardła, ang. postnasal drip)
- Częste odchrząkiwanie
- Ból gardła
- Chrypka lub inne zmiany głosu
- Świszczący oddech i duszność
- Zgaga lub kwaśny smak w ustach
- Uczucie łaskotania lub podrażnienia w gardle
- Uczucie zablokowania gardła
- Dziwny smak w ustach
W rzadkich przypadkach może wystąpić odkrztuszanie krwi, co wymaga natychmiastowej konsultacji lekarskiej.14 Warto zauważyć, że niektórzy pacjenci mogą doświadczać tzw. „cichego spływania po tylnej ścianie gardła”, które nie powoduje żadnych objawów poza kaszlem.15
Wpływ na jakość życia
Przewlekły kaszel może znacząco wpływać na jakość życia pacjenta. Nieustanne kasłanie może powodować:161718
- Zaburzenia snu i związane z tym zmęczenie
- Bóle głowy
- Zawroty głowy
- Wymioty
- Nadmierne pocenie się
- Niezamierzone nietrzymanie moczu (szczególnie u kobiet)
- Złamania żeber
- Omdlenia (syncope)
- Bóle mięśni
- Lęk i depresję
Przewlekły kaszel może prowadzić do izolacji społecznej, gdyż pacjenci mogą unikać miejsc publicznych z obawy przed nasilonymi atakami kaszlu.1920 Dyskomfort może być dodatkowo pogłębiony przez negatywny wpływ na relacje z członkami rodziny i współpracownikami.21
Badania wykazały, że przewlekły kaszel ma istotny wpływ na ogólną jakość życia związaną ze zdrowiem, niezależnie od chorób współistniejących takich jak depresja, zapalenie stawów, astma czy POChP.22 Największy wpływ zaobserwowano u kobiet powyżej 65 roku życia.23
Objawy ostrzegawcze
Istnieją objawy alarmowe, które mogą towarzyszyć przewlekłemu kaszlowi i wymagają natychmiastowej interwencji lekarskiej:242526
- Niezamierzona utrata masy ciała
- Odkrztuszanie krwi lub plwociny
- Świszczący oddech lub duszność, której nie można złagodzić
- Chrypka, która nie ustępuje
- Obfite nocne poty
- Gorączka powyżej 38,3°C
- Ból w klatce piersiowej
- Nasilony, bolesny kaszel, w tym ból żeber, który może wskazywać na złamanie spowodowane intensywnym kaszlem
- Objawy, które konsekwentnie zakłócają sen
- Wymioty z powodu silnego kaszlu
Do tzw. „czerwonych flag” w przypadku przewlekłego kaszlu należą: obfite odkrztuszanie plwociny, objawy ogólnoustrojowe jak gorączka, poty, utrata masy ciała, krwioplucie oraz znaczna duszność.27
Wzorce kaszlu w zależności od przyczyny
Charakter kaszlu może dostarczyć wskazówek co do jego przyczyny:2829
- Kaszel nocny – może wskazywać na wariant astmy z przeważającym kaszlem (ang. cough variant asthma)
- Kaszel po posiłkach lub związany z zgagą, odbijaniem i zarzucaniem kwaśnej treści – może sugerować przewlekły kaszel związany z refluksem żołądkowo-przełykowym
- Kaszel z towarzyszącym spływaniem wydzieliny po tylnej ścianie gardła i objawami zapalenia zatok/nieżytu nosa – może wskazywać na zespół kaszlu górnych dróg oddechowych (ang. upper airway cough syndrome)
Pacjenci z POChP mogą doświadczać kaszlu produktywnego z odkrztuszaniem kolorowej plwociny, podczas gdy osoby z rozedmą częściej odczuwają duszność.30 Kaszel związany z refluksem żołądkowo-przełykowym może nasilać się podczas lub po jedzeniu, mówieniu i pochylaniu się.31
Przebieg i progresja przewlekłego kaszlu
Przewlekły kaszel może utrzymywać się przez długi czas, często miesiące lub lata. Badania wykazały, że wiele osób z diagnozą przewlekłego kaszlu doświadcza utrzymujących się objawów przez co najmniej 5 lat.32 Wcześniejsze badania sugerowały, że 60% pacjentów doświadcza pogorszenia lub niezmienionego kaszlu przy 7-letniej obserwacji kontrolnej.33
Kaszel może mieć charakter nawracający – może czasowo ustępować, by powrócić przy kolejnych infekcjach dróg oddechowych.34 W przypadku kaszlu związanego z infekcją post-COVID-19, około 2,5% osób, które przebyły COVID-19, rozwinęło przewlekły kaszel jako późne powikłanie.35
Wariant astmy z przeważającym kaszlem
Niektórzy pacjenci mają stan znany jako wariant astmy z przeważającym kaszlem (ang. cough variant asthma), w którym kaszel jest jedynym objawem astmy.3637 Jeśli nie jest leczony, wariant astmy z przeważającym kaszlem może przekształcić się w klasyczną astmę, gdzie pacjenci doświadczają większej liczby objawów oprócz kaszlu, co może wymagać długoterminowego leczenia lekami kontrolującymi lub terapiami biologicznymi.38
Zespół nadwrażliwości na kaszel
Aktualnie koncepcja przewlekłego kaszlu zmienia się – z objawu wynikającego z chorób podstawowych na jednostkę kliniczną zwaną zespołem nadwrażliwości na kaszel (ang. cough hypersensitivity syndrome, CHS).39 Ten stan charakteryzuje się zwiększoną wrażliwością odruchu kaszlowego na bodźce, które normalnie nie wywołałyby kaszlu.40
Typowymi objawami w zespole nadwrażliwości na kaszel są:41
- Allotussia – kaszel wywołany przez niewinne bodźce, takie jak perfumy czy mówienie
- Hypertussia – zwiększona wrażliwość na znane czynniki wywołujące kaszel, takie jak dym czy opary
- Parestezje krtaniowe – podrażnienie, łaskotanie lub uczucie guzka w gardle
Zespół nadwrażliwości na kaszel zazwyczaj ma długotrwały przebieg i jest oporny na obecnie dostępne leczenie.42 W niektórych przypadkach przewlekłego kaszlu nie ma oczywistej przyczyny – niektóre osoby mają bardzo wrażliwy odruch kaszlowy, który nie reaguje łatwo na leczenie towarzyszących schorzeń.43
Oporny przewlekły kaszel
Jeśli kaszel utrzymuje się mimo leczenia podstawowych schorzeń lub nie zidentyfikowano żadnych chorób podstawowych, można rozpoznać oporny przewlekły kaszel (ang. refractory chronic cough, RCC).44 U jego podłoża zazwyczaj leży zaburzenie nerwów dróg oddechowych znane jako nadwrażliwość na kaszel, które wymaga specyficznego leczenia.45
Nawyk kaszlu w odpowiedzi na niewielkie podrażnienia gardła może się pogłębiać z czasem.46 Nawet po dokładnym badaniu i próbach leczenia empirycznego, znaczna część osób z podostrym i przewlekłym kaszlem ma niewyjaśniony kaszel, dla którego możliwości leczenia są ograniczone.47
Przewlekły kaszel w szczególnych populacjach
Przewlekły kaszel u dzieci
U dzieci kaszel jest uznawany za przewlekły, gdy trwa dłużej niż 4 tygodnie.4849 Najczęstsze przyczyny przewlekłego kaszlu u dzieci to astma, infekcje dróg oddechowych i refluks żołądkowo-przełykowy.50
Oszacowano, że od 1% do 21% dzieci cierpi na przewlekły kaszel.51 Typowo diagnozowane przyczyny obejmują zapalenie oskrzeli wirusowe, kaszel poinfekcyjny, wariant astmy z przeważającym kaszlem, zespół kaszlu górnych dróg oddechowych, kaszel psychogenny i refluks żołądkowo-przełykowy.52
U większości dzieci, nawet tych, które są poza tym zdrowe, kaszel może utrzymywać się przez cztery tygodnie lub dłużej, powodując znaczny dyskomfort dla dziecka i zrozumiały niepokój u rodziców.53 Przeważająca większość przypadków przewlekłego kaszlu u dzieci wynika z przewlekłego bakteryjnego zapalenia oskrzeli, przedłużonej infekcji w oskrzelach doprowadzających tlen do płuc.54
Niektóre dzieci mają rodzaj astmy, który powoduje suchy, przewlekły kaszel, znany jako astma z przeważającym kaszlem. Kaszel jest zwykle jedynym objawem u dzieci z tym typem astmy.55
Przewlekła choroba układu oddechowego jest częsta wśród dzieci aborygeńskich i pochodzących z Wysp Cieśniny Torresa, szczególnie przedłużone bakteryjne zapalenie oskrzeli i rozstrzenie oskrzeli, które typowo objawiają się przewlekłym mokrym kaszlem.56
Przewlekły kaszel u osób starszych
Przewlekły kaszel jest częsty u osób w średnim i starszym wieku.57 Pacjenci często mają choroby współistniejące, takie jak astma, przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP) czy depresja, które mogą wpływać na jakość życia związaną ze zdrowiem, co utrudnia interpretację wpływu przewlekłego kaszlu na jakość życia.58
Badania wykazały, że największy wpływ przewlekłego kaszlu na jakość życia obserwowano u kobiet w wieku 65 lat i starszych, co sugeruje, że ta grupa wiekowa powinna być priorytetową grupą docelową w leczeniu przewlekłego kaszlu.59
Różnice związane z płcią
Przewlekły kaszel jest dwukrotnie częstszy u kobiet niż u mężczyzn.60 Kobiety mają tendencję do rozwijania tego typu kaszlu po ostatniej miesiączce, kiedy wchodzą w okres menopauzy.61
Wpływ przewlekłego kaszlu na jakość życia jest szczególnie duży u kobiet w wieku 65 lat lub starszych, z większym związkiem między przewlekłym kaszlem a lękiem/depresją, bólem/dyskomfortem oraz codziennymi czynnościami niż z samoopieką czy mobilnością.62
Rokowanie i proces zdrowienia
Rokowanie w przewlekłym kaszlu zależy od przyczyny kaszlu i sposobu jej leczenia. Często kaszel ustępuje po zastosowaniu odpowiedniego leczenia.63 Około połowa pacjentów wraca do zdrowia bez żadnego leczenia.64
Czas trwania leczenia zależy od przyczyny podstawowej. U niektórych pacjentów poprawa następuje w ciągu kilku tygodni, podczas gdy inni mogą wymagać dłuższego leczenia.65 Kaszel poinfekcyjny (spowodowany infekcją wirusową lub bakteryjną) może utrzymywać się przez tygodnie lub miesiące po ustąpieniu infekcji.66
Kaszel jest często ostatnim objawem, który się poprawia i może utrzymywać się przez tygodnie lub miesiące. Przewlekły kaszel wywołany astmą również może długo trwać, zanim nastąpi poprawa.67
Oznaki poprawy
Można określić, czy przewlekły kaszel się poprawia, obserwując intensywność i częstotliwość napadów kaszlu. Mniej nasilone i rzadziej występujące napady kaszlu mogą być oznakami poprawy.68 Innym znakiem może być mniejszy wpływ kaszlu na jakość życia, na przykład na sen.69
Dobrym znakiem poprawy kaszlu jest to, że zaczynasz zauważać mniej wydzieliny w gardle i zatokach. Wydzielina powinna również stawać się cieńsza i bardziej przejrzysta.70 Zwiększona produkcja wydzieliny może być oznaką, że organizm skutecznie wydala wirusa lub czynnik drażniący. Może to być jednak również oznaką, że kaszel ewoluuje w kierunku poważniejszego schorzenia, takiego jak zapalenie oskrzeli.71
Jedną z największych oznak poprawy kaszlu jest to, że zaczynasz oddychać swobodniej.72 Jest to również dobry znak, jeśli nie potrzebujesz już domowych środków zaradczych ani leków, aby go złagodzić.73
Kiedy szukać pomocy medycznej
Jeśli kaszel utrzymuje się przez ponad 3 tygodnie u osoby dorosłej, warto skonsultować się z lekarzem.74 Natychmiastowej pomocy medycznej należy szukać, jeśli przewlekłemu kaszlowi towarzyszą następujące objawy:7576
- Gorączka powyżej 38,3°C
- Odkrztuszanie krwi
- Ból w klatce piersiowej
- Duszność lub trudności z oddychaniem
Kaszel, który nie ustępuje pomimo początkowego leczenia, lub objawy, które się pogarszają, również wymagają konsultacji lekarskiej.7778
Warto również skontaktować się z lekarzem, jeśli kaszel zakłóca codzienne życie, przeszkadza w pracy lub szkole, powoduje bezsenność lub jest bardzo intensywny.79
Długoterminowe implikacje przewlekłego kaszlu
Przewlekły kaszel, choć nie zawsze zagrażający życiu, może powodować istotne długotrwałe konsekwencje dla pacjenta. Jeśli nie jest odpowiednio leczony, może prowadzić do szeregu powikłań, które znacząco wpływają na jakość życia.80
Przedłużające się epizody kaszlu mogą prowadzić do wyczerpania fizycznego, zaburzeń snu i zwiększonego stresu, ostatecznie wpływając na ogólne samopoczucie.81 Przewlekły kaszel może również przyczyniać się do rozwoju problemów mięśniowo-szkieletowych, takich jak ból w klatce piersiowej i bolesność mięśni brzucha.82
Nieefektywność leczenia i niejasne diagnozy są głównymi niezaspokojonymi potrzebami związanymi z przewlekłym kaszlem. Te czynniki mogą być odpowiedzialne za niską jakość życia u pacjentów z przewlekłym kaszlem.83
Przewlekła choroba ze źle leczonymi uciążliwymi objawami może mieć większy wpływ na jakość życia związaną ze zdrowiem niż sama ciężkość tej choroby.84 Dlatego poprawa w zarządzaniu przewlekłym kaszlem może zmniejszyć jego negatywny wpływ na jakość życia.85
Wpływ psychologiczny
Przewlekły kaszel może mieć bezpośredni wpływ na jakość życia, niezależnie od depresji.86 Wielu pacjentów z przewlekłym kaszlem może stać się społecznie izolowanych z powodu strachu przed silnym kaszlem w miejscach publicznych.87
Cierpienie pacjenta może być dodatkowo pogłębione przez negatywny wpływ na relacje z członkami rodziny i współpracownikami.88 Przewlekły kaszel może również obciążać emocjonalnie, zakłócać aktywności społeczne i pogarszać jakość życia.89
Wiele osób, które mają niewyjaśniony przewlekły kaszel, odczuwa frustrację, gdy wszystkie badania i próby leczenia nie przynoszą odpowiedzi.90
Wpływ społeczny i zawodowy
Przewlekły kaszel może zakłócać codzienne życie i negatywnie wpływać na funkcjonowanie społeczne i zawodowe.91 Może powodować zakłócenia w życiu społecznym, zawodowym i rodzinnym, prowadząc do izolacji, depresji i problemów w relacjach.92
Gdy jest ciężki, powoduje znaczny niekorzystny wpływ na jakość życia, z towarzyszącymi zaburzeniami, takimi jak nietrzymanie moczu, omdlenia wywołane kaszlem i dysfonia, prowadząc do izolacji społecznej, depresji i trudności w relacjach.93
W ciężkich przypadkach przewlekły kaszel może również towarzyszyć wymiotom, zawrotom głowy, bólom głowy, utracie kontroli nad pęcherzem moczowym lub złamanym żebrom.94
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.