Odmiedniczkowe zapalenie nerek
Diagnostyka i diagnoza
Odmiedniczkowe zapalenie nerek (pyelonephritis) to bakteryjne zakażenie miąższu nerki, którego rozpoznanie opiera się na charakterystycznych objawach klinicznych, takich jak gorączka, dreszcze, ból w okolicy lędźwiowej, nudności, wymioty, dyzuria i bolesność kąta żebrowo-kręgowego (objaw Goldflama). Diagnostyka laboratoryjna obejmuje badanie ogólne moczu wykazujące leukocyty, bakterie, erytrocyty oraz azotyny, a także posiew moczu z progiem diagnostycznym ≥10 000 CFU/mm³, który jest kluczowy do identyfikacji patogenu i oceny jego wrażliwości na antybiotyki. Badania krwi wykazują leukocytozę z neutrofilią, podwyższone CRP i OB oraz ewentualne podwyższenie kreatyniny i mocznika, co wskazuje na stan zapalny i możliwe upośledzenie funkcji nerek. Posiew krwi jest wskazany u hospitalizowanych pacjentów, z dodatnimi wynikami u 12-20%, co może świadczyć o bakteriemii, choć nie zawsze pogarsza rokowanie.
Diagnostyka odmiedniczkowego zapalenia nerek
Odmiedniczkowe zapalenie nerek (pyelonephritis) to bakteryjne zakażenie miąższu nerki, które jeśli nie zostanie odpowiednio zdiagnozowane i leczone, może prowadzić do poważnych powikłań, w tym trwałego uszkodzenia nerek lub sepsy. Diagnoza tej choroby opiera się na ocenie objawów klinicznych, badaniu fizykalnym oraz badaniach laboratoryjnych i obrazowych.12
Wywiad i badanie fizykalne
Diagnostyka odmiedniczkowego zapalenia nerek rozpoczyna się od zebrania dokładnego wywiadu medycznego oraz przeprowadzenia badania fizykalnego. Lekarz pyta pacjenta o charakterystyczne objawy, takie jak: gorączka, dreszcze, ból w okolicy lędźwiowej lub boku, nudności, wymioty, pieczenie podczas oddawania moczu, częstomocz oraz uczucie parcia na mocz.34 Podczas badania fizykalnego szczególną uwagę zwraca się na bolesność przy uciskaniu okolicy kostovertebralnej (tzw. objaw Goldflama) oraz podwyższoną temperaturę ciała.5
W przypadku pacjentów z typowymi objawami, wywiad i badanie fizykalne mogą być wystarczające do wstępnego rozpoznania, które następnie musi zostać potwierdzone badaniami laboratoryjnymi.6 Warto zaznaczyć, że ból w okolicy lędźwiowej jest niemal uniwersalnym objawem, a jego brak powinien skłonić lekarza do rozważenia alternatywnej diagnozy.7
Badania moczu
Badania moczu stanowią kluczowy element diagnostyki odmiedniczkowego zapalenia nerek. Należą do nich:
Badanie ogólne moczu
Badanie ogólne moczu (urinalysis) jest podstawowym testem przeprowadzanym w przypadku podejrzenia zakażenia nerek. Pozwala ono na wykrycie:89
- Leukocytów (białych krwinek) – ich obecność wskazuje na odpowiedź immunologiczną na zakażenie
- Bakterii – widocznych w moczu podczas zakażenia
- Krwinkoczerwonego w moczu (hematurii) – często towarzyszącej infekcjom układu moczowego
- Azotynów – produktów metabolizmu bakterii
Pozytywny wynik badania ogólnego moczu, wraz z typowymi objawami klinicznymi, silnie sugeruje odmiedniczkowe zapalenie nerek i jest wskazaniem do rozpoczęcia empirycznej antybiotykoterapii.12
Posiew moczu
Posiew moczu jest badaniem niezbędnym u wszystkich pacjentów z podejrzeniem odmiedniczkowego zapalenia nerek, niezależnie od tego, czy są leczeni ambulatoryjnie czy w warunkach szpitalnych.13 Posiew należy wykonać przed włączeniem antybiotykoterapii, aby zidentyfikować konkretny rodzaj bakterii wywołujących zakażenie oraz określić ich wrażliwość na antybiotyki.1415
Konsensus Towarzystwa Chorób Zakaźnych Ameryki (IDSA) definiuje odmiedniczkowe zapalenie nerek jako posiew moczu wykazujący co najmniej 10 000 jednostek tworzących kolonie (CFU) na mm³ wraz z objawami klinicznymi zgodnymi z rozpoznaniem.16 Posiewy moczu są pozytywne u około 90% pacjentów z ostrym odmiedniczkowym zapaleniem nerek.17
Warto zaznaczyć, że w przypadku podejrzenia odmiedniczkowego zapalenia nerek, gdy pacjent nie odpowiada na początkową empiryczną terapię antybiotykową, posiew moczu staje się jeszcze bardziej istotny, gdyż pozwala na dostosowanie leczenia do wrażliwości zidentyfikowanych patogenów.18
Badania krwi
W przypadku podejrzenia odmiedniczkowego zapalenia nerek zalecane jest wykonanie następujących badań krwi:1920
- Morfologia krwi – może wykazać podwyższony poziom leukocytów (leukocytozę), co wskazuje na infekcję. W odmiedniczkowym zapaleniu nerek często obserwuje się neutrofilię.21
- Wskaźniki stanu zapalnego – takie jak białko C-reaktywne (CRP) i odczyn Biernackiego (OB), które są zazwyczaj podwyższone podczas zakażenia.22
- Parametry funkcji nerek – stężenie kreatyniny i mocznika, które mogą być podwyższone w przypadku upośledzenia funkcji nerek w przebiegu zakażenia.23
- Posiew krwi – zalecany u pacjentów hospitalizowanych z powodu odmiedniczkowego zapalenia nerek. Około 12-20% pacjentów ma dodatnie posiewy krwi, co może wskazywać na bakteriemię.24 Bakteriemia nie jest związana z gorszym rokowaniem, chyba że występuje sepsa lub inna znacząca choroba współistniejąca.25
Badania obrazowe
Badania obrazowe nie są rutynowo wymagane do diagnozy ostrego odmiedniczkowego zapalenia nerek u dorosłych prezentujących typowe objawy.26 Są one jednak wskazane w następujących sytuacjach:2728
- Brak poprawy klinicznej po 48-72 godzinach odpowiedniego leczenia antybiotykami
- Nawracające lub utrzymujące się gorączki pomimo antybiotykoterapii
- Nagłe pogorszenie stanu pacjenta
- Podejrzenie powikłań, takich jak ropień okołonerkowy, odmiedniczkowe zapalenie nerek z zaporową (pyonephrosis) lub kamica nerkowa
- Podejrzenie anomalii anatomicznych układu moczowego
- Nawracające zakażenia
- Pacjenci z obniżoną odpornością (np. AIDS, źle kontrolowana cukrzyca, stan po przeszczepie narządu, inne stany immunosupresji)
- Zespół sepsy lub wstrząs septyczny
Do najczęściej wykorzystywanych badań obrazowych w diagnostyce odmiedniczkowego zapalenia nerek należą:293031
Tomografia komputerowa
Spiralna tomografia komputerowa ze wzmocnieniem kontrastowym (CECT) jest badaniem z wyboru zarówno u dorosłych, jak i u dzieci z ostrym odmiedniczkowym zapaleniem nerek. Jest bardziej czuła niż ultrasonografia i urografia dożylna (która ma tylko 25% czułość) i może skuteczniej identyfikować zmiany w perfuzji miąższu nerki, zmiany w wydzielaniu kontrastu, płyn okołonerkowy oraz choroby pozanerkowe.32 CECT może również wykryć zwężenia, kamienie nerkowe, obecność gazów i inne nieprawidłowości układu moczowego.33
Ultrasonografia
Ultrasonografia jest nieinwazyjnym, stosunkowo tanim i łatwo dostępnym badaniem, które może być stosowane do oceny rozmiarów i struktury nerek. Zmiany widoczne w USG, które mogą wskazywać na odmiedniczkowe zapalenie nerek, to: powiększenie nerki, obrzęk zatoki nerkowej lub miąższu, krwawienie, utrata zróżnicowania korowo-rdzeniowego, tworzenie się ropni lub obszary słabego przepływu krwi w badaniu dopplerowskim.34 Ultrasonografia jest często pierwszym badaniem obrazowym wykonywanym u pacjentów z podejrzeniem zakażenia nerek.35
Rezonans magnetyczny
Obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego (MRI) może być wykorzystywane do wykrywania zakażeń nerek, oceny naczyń nerkowych, mas lub zwężeń układu moczowego.36 Jest to badanie szczególnie przydatne u pacjentów, u których nie można stosować kontrastu jodowego (np. z alergią na jod lub niewydolnością nerek).37
Inne badania obrazowe
W niektórych przypadkach mogą być również stosowane inne techniki obrazowania:3839
- Scyntygrafia z kwasem dimerkaptobursztynowym znakowanym technetem-99m (99mTc-DMSA) – jest prawie tak czuła klinicznie jak tomografia komputerowa ze wzmocnieniem kontrastowym w wykrywaniu ogniskowych zmian w nerkach podczas ostrego odmiedniczkowego zapalenia nerek u dorosłych. U dzieci jest to preferowane badanie ze względu na mniejszą ekspozycję na promieniowanie niż w przypadku tomografii komputerowej.
- Cystouretrografia mikcyjna (VCUG) – badanie polegające na wstrzyknięciu kontrastu do pęcherza moczowego i cewki moczowej oraz wykonaniu zdjęć rentgenowskich podczas oddawania moczu. Może być stosowane, gdy podejrzewa się anomalie dróg moczowych lub refluks pęcherzowo-moczowodowy.40
Nowe biomarkery w diagnostyce
Prowadzone są badania nad nowymi biomarkerami, które mogą poprawić diagnostykę odmiedniczkowego zapalenia nerek:
- Lipokalina neutrofilowa związana z żelatynazą (NGAL) w moczu jest czułym biomarkerem do diagnozy ostrego odmiedniczkowego zapalenia nerek u dzieci. Stężenie NGAL w moczu może również pomóc zidentyfikować dzieci z ostrym odmiedniczkowym zapaleniem nerek, które są narażone na zwiększone ryzyko rozwoju blizn nerkowych.41
- Cytokiny zapalne wydzielane jako część odpowiedzi immunologicznej na zakażenie mają potencjał jako użyteczne biomarkery diagnostyczne. Badania wykazały, że stężenie IL-1, IL-8, IL-18, MCP-1 w moczu jest znacząco podwyższone u pacjentów z aktywnym nawracającym zakażeniem układu moczowego w porównaniu z grupą kontrolną.42
Rozpoznanie różnicowe
W diagnostyce odmiedniczkowego zapalenia nerek istotne jest różnicowanie z innymi stanami, które mogą dawać podobne objawy. Szczególnie ważne jest odróżnienie ostrego odmiedniczkowego zapalenia nerek od ropniaka nerki (pyonephrosis), klinicznie podobnego stanu, który wymaga pilnego drenażu chirurgicznego zatkanej, zakażonej miedniczki nerkowej.43
Wiele innych stanów w obrębie jamy brzusznej i miednicy może powodować objawy naśladujące zakażenie nerek, dlatego dokładna diagnostyka jest kluczowa dla właściwego leczenia.44 Do stanów, które należy różnicować z odmiedniczkowym zapaleniem nerek, należą m.in. kamica nerkowa, ostre zapalenie wyrostka robaczkowego, zapalenie dróg żółciowych, zapalenie uchyłków, ostre zapalenie trzustki oraz choroby ginekologiczne u kobiet.45
Podsumowanie diagnostyczne
Rozpoznanie odmiedniczkowego zapalenia nerek opiera się na:4647
- Objawach klinicznych – gorączka, ból w okolicy lędźwiowej/boku, nudności, wymioty, dyzuria, częstomocz, bolesność przy uciskaniu kąta żebrowo-kręgowego.
- Badaniu ogólnym moczu – obecność leukocytów, bakterii, krwinek czerwonych, azotynów.
- Posiewie moczu – identyfikacja patogenu i jego wrażliwości na antybiotyki.
- Badaniach krwi – podwyższone parametry stanu zapalnego, leukocytoza z neutrofilią, możliwa bakteriemia.
- Badaniach obrazowych (w wybranych przypadkach) – tomografia komputerowa, ultrasonografia, rezonans magnetyczny, scyntygrafia.
Szybka i dokładna diagnoza odmiedniczkowego zapalenia nerek jest kluczowa dla wdrożenia odpowiedniego leczenia, zapobiegania powikłaniom i zmniejszenia ryzyka trwałego uszkodzenia nerek.4849 Zasadnicze znaczenie ma niezwłoczne rozpoczęcie antybiotykoterapii empirycznej po pobraniu próbek do badań mikrobiologicznych, z następczą modyfikacją leczenia w oparciu o wyniki posiewu i antybiogramu.50
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.