Kleptomania
Diagnostyka i diagnoza
Kleptomania to rzadkie zaburzenie kontroli impulsów, dotykające około 0,3-0,6% populacji, charakteryzujące się niemożnością powstrzymania impulsów do kradzieży przedmiotów niepotrzebnych do użytku osobistego ani pozbawionych wartości materialnej. Diagnoza opiera się na kryteriach DSM-5, które uwzględniają nawracające impulsy, napięcie przed kradzieżą oraz ulgę po jej dokonaniu, przy wykluczeniu innych zaburzeń psychicznych i motywacji. Kleptomania często współwystępuje z zaburzeniami nastroju (45-100%), lękowymi, odżywiania, nadużywaniem substancji (23-50%) oraz innymi zaburzeniami kontroli impulsów (20-46%). Diagnostyka różnicowa obejmuje m.in. zaburzenia afektywne dwubiegunowe, zaburzenia osobowości i zaburzenia neurokognitywne. W ocenie nasilenia objawów stosuje się narzędzia takie jak K-YBOCS, K-SAS (11-punktowa skala samooceny), CGI (skala 1-7), SDS oraz ustrukturyzowany wywiad kliniczny SCI-K. Kompleksowa ocena psychiatryczna powinna uwzględniać historię, częstotliwość epizodów, wpływ na funkcjonowanie oraz czynniki psychospołeczne.
Diagnostyka kleptomanii
Kleptomania to zaburzenie psychiczne charakteryzujące się niemożnością powstrzymania impulsów do kradzieży przedmiotów, które nie są potrzebne do użytku osobistego ani nie mają dla osoby chorej wartości materialnej. Według Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5), publikowanego przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne, kleptomania występuje stosunkowo rzadko – szacuje się, że dotyka około 0,3-0,6% populacji ogólnej.12 Jest to jednak zaburzenie często niedodiagnozowane i zazwyczaj współwystępuje z innymi zaburzeniami psychicznymi, takimi jak zaburzenia afektywne, lękowe, odżywiania oraz nadużywanie alkoholu i substancji psychoaktywnych.3
Kryteria diagnostyczne
Zgodnie z DSM-5, aby zdiagnozować kleptomanię, pacjent musi spełniać następujące kryteria diagnostyczne:45
- Nawracająca niemożność powstrzymania impulsu do kradzieży przedmiotów, które nie są potrzebne do użytku osobistego ani ze względu na ich wartość materialną
- Narastające uczucie napięcia bezpośrednio przed dokonaniem kradzieży
- Przyjemność, gratyfikacja lub ulga w momencie dokonywania kradzieży
- Kradzież nie jest dokonywana w celu wyrażenia gniewu lub zemsty i nie jest reakcją na urojenia lub halucynacje
- Kradzież nie jest lepiej wyjaśniona przez zaburzenie zachowania, epizod maniakalny lub antyspołeczne zaburzenie osobowości
Osoby cierpiące na kleptomanię zazwyczaj podejmują próby opierania się impulsom, są świadome, że ich działania są niewłaściwe i bezsensowne. Często obawiają się zatrzymania i zwykle odczuwają depresję lub poczucie winy z powodu kradzieży.7
Proces diagnostyczny
Diagnoza kleptomanii opiera się na objawach pacjenta. Gdy pacjent zdecyduje się poszukać leczenia z powodu potencjalnych objawów kleptomanii, może zostać poddany zarówno badaniu fizycznemu, jak i ocenie psychologicznej. Badanie fizyczne ma na celu ustalenie, czy istnieją jakiekolwiek przyczyny medyczne wywołujące objawy.89
Ponieważ kleptomania jest rodzajem zaburzenia kontroli impulsów, aby postawić trafną diagnozę, specjalista zdrowia psychicznego może:10
- Zadawać pytania o impulsy pacjenta i jak one wpływają na jego samopoczucie
- Przejrzeć listę sytuacji, aby ustalić, czy konkretne sytuacje wyzwalają epizody kleptomanii
- Omówić problemy, których pacjent doświadczył z powodu tego zachowania
- Poprosić o wypełnienie kwestionariuszy lub samooceny
- Korzystać z wytycznych zawartych w Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5)
Proces diagnostyczny może również obejmować wywiady kliniczne, testy psychologiczne i obserwację behawioralną. Ważne jest, aby odróżnić kleptomanię od zwykłych kradzieży sklepowych lub innych zaburzeń, takich jak antyspołeczne zaburzenie osobowości, zaburzenie zachowania, zaburzenia maniakalne, psychotyczne lub zaburzenia neurokognitywne.1213
Różnicowanie z innymi zaburzeniami
Ważne jest, aby odróżnić kleptomanię od zwykłych kradzieży. Zwykła kradzież (zarówno zaplanowana, jak i impulsywna) jest celowa i motywowana użytecznością przedmiotu lub jego wartością pieniężną. Natomiast kleptomania charakteryzuje się kradzieżą przedmiotów, które nie są potrzebne, a osoba często mógłaby je kupić.1415
Kleptomanię należy również odróżnić od zamierzonej lub nieumyślnej kradzieży, która może wystąpić podczas epizodu maniakalnego (np. w chorobie afektywnej dwubiegunowej), w odpowiedzi na urojenia lub halucynacje (np. w schizofrenii) lub w wyniku poważnego zaburzenia neurokognitywnego (np. otępienia czołowo-skroniowego).16
Różnicowanie kleptomanii od innych zaburzeń obejmujących kradzież może być trudne. Diagnostyka różnicowa może obejmować chorobę afektywną dwubiegunową, zaburzenie osobowości z pogranicza, antyspołeczne zaburzenie osobowości i zaburzenia odżywiania.17
Narzędzia diagnostyczne
Przy diagnozowaniu kleptomanii przydatne może być korzystanie z wyników różnych skal psychometrycznych, które pomagają ocenić nasilenie objawów i wpływ zaburzenia na życie pacjenta.18
Skale oceny objawów
Do najczęściej stosowanych skal diagnostycznych w ocenie kleptomanii należą:1920
- Yale Brown Obsessive Compulsive Scale, Modified for Kleptomania (K-YBOCS) – zmodyfikowana wersja skali obsesyjno-kompulsywnej Yale-Brown dostosowana do oceny objawów kleptomanii
- Kleptomania Symptom Assessment Scale (K-SAS) – 11-punktowa skala samooceny, która ocenia nasilenie objawów kleptomanii w ciągu ostatniego tygodnia
- Clinical Global Impression-Severity scale (CGI) – skala składająca się z wyniku od 1 do 7, używana do oceny nasilenia choroby
- Sheehan Disability Scale (SDS) – 3-pytaniowa miara samooceny, która bada wpływ kleptomanii w trzech domenach: życie zawodowe, życie społeczne i życie rodzinne
- Structured Clinical Interview for Kleptomania (SCI-K) – ustrukturyzowany wywiad kliniczny uwzględniający wszystkie kryteria DSM-5 dla kleptomanii
Po rozpoczęciu leczenia, skala K-SAS może być używana do określenia skuteczności leczenia. Jest to 11-punktowy kwestionariusz samooceny, który ocenia nasilenie objawów kleptomanii w ciągu ostatniego tygodnia.22
Wywiad kliniczny
Kompleksowa ocena psychiatryczna, w tym dokładna ocena objawów, historii medycznej i czynników psychospołecznych, jest niezbędna do diagnozy kleptomanii. Specjalista zdrowia psychicznego zbiera informacje dotyczące początku zaburzenia, częstotliwości i okoliczności epizodów kradzieży.2324
Wywiad kliniczny może obejmować:25
- Gromadzenie informacji o początku, częstotliwości i okolicznościach epizodów kradzieży
- Wykluczenie stanów medycznych lub używania substancji, które mogłyby naśladować lub zaostrzać objawy
- Dane od członków rodziny lub bliskich kontaktów w celu potwierdzenia zachowania i jego wpływu
- Określenie, jak zachowanie wpływa na codzienne funkcjonowanie i relacje
- Zrozumienie, w jaki sposób normy kulturowe i indywidualne okoliczności wpływają na zachowanie
Wyzwania diagnostyczne
Diagnoza kleptomanii nie zawsze jest łatwa z powodu dyskrecji, wstydu i piętna związanego z aktem kradzieży. Osoby z kleptomanią rzadko zgłaszają się po pomoc psychiatryczną z powodu tego zaburzenia, często szukając pomocy z powodu współistniejących stanów psychiatrycznych, najczęściej zaburzenia depresyjnego.2627
Współwystępujące zaburzenia
Kleptomania często współwystępuje z innymi zaburzeniami psychicznymi, co może komplikować diagnozę i leczenie. Najczęstsze współistniejące zaburzenia to:2829
- Zaburzenia nastroju (45-100%)
- Zaburzenia lękowe
- Zaburzenia odżywiania
- Inne zaburzenia kontroli impulsów (20-46%)
- Zaburzenia związane z używaniem substancji psychoaktywnych (23-50%)
Z tego powodu specjaliści zalecają badanie przesiewowe w kierunku kleptomanii u pacjentów z innymi zaburzeniami psychicznymi. Pacjenci, którzy zgłaszają się na ocenę zaburzenia nastroju, używania substancji, zaburzeń lękowych, zaburzeń odżywiania, zaburzeń kontroli impulsów, zaburzeń zachowania i zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych, powinni być badani w kierunku kleptomanii.30
Problemy z diagnozą
Ze względu na kliniczne niejasności otaczające kleptomanię, pozostaje ona jednym z najsłabiej rozumianych rozpoznań w psychiatrii i regularnie pozostaje niezdiagnozowana i nieleczona. Pacjenci z kleptomanią często niechętnie omawiają swoje kradzieże, ponieważ mogą doświadczać upokorzenia i poczucia winy związanego z kradzieżą.3132
Niezdiagnozowana kleptomania może mieć poważne konsekwencje – badanie prób samobójczych u 107 osób z kleptomanią wykazało, że 92% pacjentów przypisywało swoją próbę samobójczą konkretnie kleptomanii.33
Diagnoza kleptomanii wymaga dokładnej oceny przez specjalistę zdrowia psychicznego, zwykle psychiatrę lub psychologa. Tylko wyszkolony specjalista zdrowia psychicznego powinien być osobą diagnozującą i leczącą kleptomanię.34
Implikacje diagnostyczne dla leczenia
Chociaż kleptomania jest zazwyczaj stanem trwałym, ludzie mogą odzyskać kontrolę nad tymi impulsami i powstrzymać się od kradzieży przy odpowiednim leczeniu i wsparciu.35
Opcje farmakologiczne
Nie ma leków zatwierdzonych przez FDA (Amerykańską Agencję ds. Żywności i Leków) specyficznie do leczenia kleptomanii. Jednak pewne leki mogą pomóc w złagodzeniu objawów:3637
- Selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) – leki przeciwdepresyjne, które mogą być przepisywane w przypadku kleptomanii
- Naltrekson – antagonista receptorów opioidowych, który był badany w leczeniu kleptomanii. W 8-tygodniowym, podwójnie ślepym badaniu kontrolowanym placebo, 25 pacjentów z kleptomanią, którzy otrzymywali naltrekson (50 do 150 mg/dobę), wykazało znaczne zmniejszenie napadów kradzieży i zachowań
- Stabilizatory nastroju – mogą być stosowane, szczególnie gdy kleptomania współwystępuje z zaburzeniami nastroju
Jedno z rozsądnych podejść farmakologicznych polega na rozpoczęciu od SSRI i stopniowym zwiększaniu dawki do maksymalnej, dobrze tolerowanej, zgodnej z zastosowaniem zatwierdzonym przez FDA.40
Podejścia psychoterapeutyczne
Terapia psychologiczna jest zwykle głównym elementem leczenia zaburzeń kontroli impulsów, w tym kleptomanii. Najczęściej stosowane podejścia to:4142
- Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) – rodzaj terapii mówionej, która może pomóc ludziom zrozumieć impulsy i niezdrowe przekonania oraz zachowania, a także nauczyć się reagować w zdrowy, pozytywny sposób
- Ekspozycja i zapobieganie reakcji (ERP) – podobna do leczenia stosowanego w zaburzeniu obsesyjno-kompulsywnym
- Ukryta sensytyzacja – technika terapeutyczna używana w leczeniu kleptomanii
- Systematyczna desensytyzacja – metoda stosowana w terapii behawioralnej
Pewne dowody sugerują, że połączenie terapii farmakologicznej i behawioralnej (terapia poznawczo-behawioralna, ukryta sensytyzacja i systematyczna desensytyzacja) może być optymalną strategią leczenia kleptomanii.45
Kompleksowe podejście do leczenia
Leczenie kleptomanii jest zwykle wielodyscyplinarne i spersonalizowane, dostosowane do specyficznych potrzeb każdej osoby. Często obejmuje kombinację psychoterapii, leków i grup wsparcia.4647
Terapia lub leki mogą być również pomocne w leczeniu innych współistniejących stanów, takich jak depresja lub lęk. Osoby z kleptomanią najczęściej odnoszą sukces w kontrolowaniu tych impulsów dzięki leczeniu i wsparciu.4849
Dla osób z współwystępującą kleptomanią i zaburzeniami używania substancji zaleca się leczenie podwójnej diagnozy, aby leczyć czynniki leżące u podstaw obu zaburzeń. Wskaźniki powrotu do zdrowia są wyższe, gdy leczy się jednocześnie kleptomanię i nadużywanie substancji.50
Znaczenie wczesnej diagnozy
Wczesna interwencja i kompleksowe planowanie leczenia mogą poprawić wyniki i zmniejszyć ryzyko konsekwencji prawnych, problemów finansowych lub izolacji społecznej związanych z tym zaburzeniem.51
Rozpoczęcie leczenia tak szybko, jak tylko pojawi się kompulsywna kradzież, może pomóc w zapobieganiu pogorszeniu kleptomanii i zapobiegać niektórym negatywnym konsekwencjom.52
Empatia, dokładna diagnoza i wczesna interwencja są kluczowe, jeśli chcemy złagodzić znaczące osobiste, prawne i ekonomiczne koszty kleptomanii. Badania porównujące różne podejścia psychoterapeutyczne i farmakologiczne do leczenia tego zaburzenia są wyraźnie potrzebne.53
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.