Feochromocytoma
Leczenie
Feochromocytoma to rzadki neuroendokrynny guz wywodzący się z komórek chromochłonnych rdzenia nadnerczy, którego podstawowym leczeniem jest adrenalektomia, najczęściej laparoskopowa, zalecana dla guzów <6 cm. Przy guzach >6 cm, inwazyjnych lub złośliwych wskazana jest adrenalektomia otwarta. Kluczowe jest odpowiednie przygotowanie przedoperacyjne obejmujące blokadę receptorów alfa-adrenergicznych (fenoksybenzamina 10-20 mg 2-3x/dzień lub selektywne alfa-1-adrenolityki) przez 7-14 dni oraz wprowadzenie beta-blokerów dopiero po uzyskaniu blokady alfa, aby uniknąć przełomu nadciśnieniowego. Monitorowanie hemodynamiczne podczas operacji oraz podawanie hydrokortyzonu (100 mg i.v. 2x/dobę) w przypadku adrenalektomii obustronnej są niezbędne. Po zabiegu kontroluje się stężenia metanefryn w osoczu lub moczu nie wcześniej niż 14 dni po operacji, a następnie corocznie przez co najmniej 10 lat, szczególnie u pacjentów z mutacjami genetycznymi predysponującymi do nawrotów.
- Leczenie Feochromocytoma
- Leczenie chirurgiczne
- Przygotowanie przedoperacyjne
- Postępowanie śródoperacyjne i pooperacyjne
- Leczenie feochromocytoma złośliwego i przerzutowego
- Leczenie feochromocytoma w ciąży
- Obserwacja i kontrola po leczeniu
- Leczenie farmakologiczne
- Leki stosowane w przygotowaniu przedoperacyjnym
- Leczenie farmakologiczne w chorobie nieoperacyjnej i przerzutowej
- Nowe kierunki w leczeniu farmakologicznym
- Leczenie radioterapeutyczne
- Monitorowanie i obserwacja długoterminowa
Leczenie Feochromocytoma
Feochromocytoma to rzadki guz neuroendokrynny wywodzący się z komórek chromochłonnych rdzenia nadnerczy. Leczenie tego schorzenia wymaga podejścia wielodyscyplinarnego, angażującego doświadczonych endokrynologów, anestezjologów i chirurgów, co pozwala zminimalizować ryzyko powikłań okołooperacyjnych i zmniejszyć chorobowość.1 Właściwe postępowanie terapeutyczne jest kluczowe, ponieważ nieleczony feochromocytoma może prowadzić do poważnych lub zagrażających życiu uszkodzeń innych układów organizmu, w tym układu sercowo-naczyniowego, mózgu i nerek.2
Leczenie chirurgiczne
Resekcja chirurgiczna jest podstawowym i jedynym leczeniem dającym możliwość całkowitego wyleczenia feochromocytoma.34 Zabieg operacyjny polega najczęściej na adrenalektomii (usunięciu nadnercza zawierającego guz).5 Około 90% przypadków feochromocytoma jest skutecznie usuwanych chirurgicznie, co prowadzi do normalizacji ciśnienia tętniczego i ustąpienia objawów.6
Wytyczne Amerykańskiego Towarzystwa Endokrynologicznego z 2014 roku zalecają laparoskopową adrenalektomię (technikę minimalnie inwazyjną) w przypadku większości guzów nadnerczy, chyba że są one inwazyjne lub większe niż 6,0 cm.7 Laparoskopowa adrenalektomia wykonywana jest przez kilka małych nacięć w jamie brzusznej, przez które wprowadza się narzędzia chirurgiczne wyposażone w kamery wideo.8 Niektórzy chirurdzy wykonują zabieg przy użyciu technologii robotycznej, siedząc przy pobliskiej konsoli i kontrolując ramiona robotyczne wyposażone w kamerę i narzędzia chirurgiczne.9
Jeśli guz jest bardzo duży, może być konieczne wykonanie operacji otwartej, która wymaga większego nacięcia i otwarcia jamy brzusznej.10 W przypadku guzów o wielkości powyżej 6 cm lub przy podejrzeniu złośliwości, operacja otwarta jest zwykle bezpieczniejsza.11
W przypadku guzów dwustronnych, chirurdzy zazwyczaj starają się usunąć tylko tkankę guza, pozostawiając część gruczołów nienaruszonych (tzw. operacja oszczędzająca korę nadnerczy). Jeśli nie jest to możliwe, może być konieczne usunięcie obu nadnerczy, co skutkuje koniecznością dożywotniej terapii zastępczej hormonami.1213
Przygotowanie przedoperacyjne
Kluczowym elementem leczenia chirurgicznego feochromocytoma jest odpowiednie przygotowanie przedoperacyjne pacjenta, które zmniejsza ryzyko groźnych powikłań sercowo-naczyniowych podczas zabiegu.14 Przed operacją pacjentom podaje się leki blokujące działanie hormonów nadnerczy, aby ustabilizować ciśnienie krwi i tętno.15
Standardowym postępowaniem jest blokada receptorów alfa-adrenergicznych, którą rozpoczyna się 7-14 dni przed operacją. Najczęściej stosowanym lekiem jest fenoksybenzamina, nieselektywny antagonista receptorów alfa, który blokuje działanie adrenaliny i noradrenaliny na naczynia krwionośne, zapobiegając incydentom wysokiego ciśnienia krwi i zaburzeniom rytmu serca podczas znieczulenia i operacji.1617 Alternatywnie można stosować selektywne leki alfa-adrenolityczne, takie jak doksazosyna, prazosyna lub terazosyna.18
Bardzo ważne jest, aby beta-blokery (np. propranolol, atenolol) wprowadzać dopiero po uzyskaniu odpowiedniej blokady alfa-adrenergicznej (zwykle po 2 dniach), aby uniknąć nasilenia działania alfa-adrenergicznego i wywołania przełomu nadciśnieniowego.1920 Blokery kanału wapniowego (np. nikardypina, nifedypina) mogą być również stosowane do kontroli ciśnienia tętniczego.21
W okresie przygotowawczym zaleca się również rozszerzenie objętości płynów poprzez podawanie izotonicznego roztworu chlorku sodu oraz liberalne spożycie soli.22 Ostatnie dawki doustnych leków alfa- i beta-adrenolitycznych podaje się rano w dniu operacji.23
Postępowanie śródoperacyjne i pooperacyjne
Podczas operacji konieczne jest ścisłe monitorowanie ciśnienia tętniczego za pomocą cewnika dotętniczego oraz monitorowanie stanu hemodynamicznego.24 Kluczowa jest współpraca doświadczonego zespołu chirurgicznego i anestezjologicznego, aby zapobiec potencjalnym powikłaniom.25
W przypadku operacji na obu nadnerczach, przed i podczas zabiegu podaje się hydrokortyzon (100 mg dożylnie dwa razy na dobę), aby uniknąć ostrej niewydolności glikokortykoidowej.26
Po operacji pacjenci wymagają zwykle ścisłego monitorowania na oddziale intensywnej terapii.27 Większość pacjentów poddanych operacji laparoskopowej przebywa w szpitalu od jednego do dwóch dni, po czym wraca do normalnej aktywności w ciągu jednego do dwóch tygodni.28
Po zabiegu wykonuje się badania kontrolne stężenia metanefryn we krwi lub moczu. Prawidłowe stężenia katecholamin są oznaką całkowitego usunięcia komórek feochromocytoma.29 Testy biochemiczne powinny być wykonane nie wcześniej niż 14 dni po operacji.30 W przypadku wzrostu stężenia metanefryn utrzymującego się przez trzy miesiące po resekcji chirurgicznej, wskazane jest dalsze obrazowanie w celu poszukiwania innego guza.31
Po skutecznej operacji ciśnienie krwi i poziomy hormonów zazwyczaj wracają do oczekiwanych wartości w ciągu kilku tygodni po zabiegu.32 Przeżycie pacjentów po całkowitej resekcji guza zbliża się do przeżycia osób w tym samym wieku bez choroby.33
Leczenie feochromocytoma złośliwego i przerzutowego
Feochromocytoma złośliwy jest rzadki, ale może się zdarzyć. Jeśli guz rozprzestrzenił się do innych narządów, operacja może nie być w stanie usunąć całej tkanki nowotworowej. W takich przypadkach usunięcie jak największej części guza wraz z terapią medyczną może złagodzić objawy feochromocytoma i ułatwić kontrolę ciśnienia krwi.34
Leczenie złośliwego przerzutowego feochromocytoma obejmuje wielodyscyplinarne podejście, w tym:35
- Chirurgię cytoredukcyjną – celem jest usunięcie jak największej ilości tkanki nowotworowej36
- Radioterapię – głównie stosowaną do kontroli bólu, szczególnie w przypadku przerzutów do kości, oraz do miejscowej kontroli choroby37
- Terapię radioizotopową – wykorzystującą znakowane radioaktywnie substancje, które lokalizują się w tkance guza:
- Chemioterapię – najczęściej stosowany schemat to cyklofosfamid, winkrystyna i dakarbazyna (CVD)4142
- Terapię celowaną – wykorzystującą inhibitory kinazy tyrozynowej (np. sunitynib)4344
- Ablację – leczenie wykorzystujące bardzo wysokie lub bardzo niskie temperatury do niszczenia guzów45
- Embolizację – zabieg polegający na zablokowaniu tętnicy doprowadzającej krew do nadnercza46
W przypadku choroby przerzutowej kontrola objawów związanych z nadmiarem katecholamin pozostaje głównym celem leczenia. Leki alfa- i beta-adrenolityczne stosuje się w celu złagodzenia objawów hormonalnych i zapobiegania powikłaniom wynikającym z nadmiaru katecholamin.47
Leczenie feochromocytoma w ciąży
Feochromocytoma w ciąży stanowi szczególne wyzwanie terapeutyczne. Jeśli choroba zostanie zdiagnozowana podczas ciąży, należy jak najszybciej rozpocząć blokadę alfa-adrenergiczną (fenoksybenzaminą).48 Fenoksybenzamina jest bezpieczna w ciąży, natomiast beta-adrenolityki powinny być stosowane tylko w razie potrzeby, ponieważ ich stosowanie wiąże się z ograniczeniem wzrostu wewnątrzmacicznego.49
Guz można usunąć laparoskopowo po odpowiednim przygotowaniu w pierwszych 2 trymestrach ciąży.50 Alternatywnie, resekcję guza można przeprowadzić bezpiecznie w drugim trymestrze lub połączyć z cesarskim cięciem u pacjentek zdiagnozowanych w późniejszym okresie ciąży.51
Obserwacja i kontrola po leczeniu
Po leczeniu feochromocytoma konieczna jest długoterminowa kontrola, ponieważ nawrót choroby może wystąpić nawet po kilku latach od początkowego leczenia.52 Roczne badania kontrolne powinny obejmować pomiary stężenia katecholamin i metanefryn w celu wczesnego wykrycia ewentualnego nawrotu lub przerzutów.53
W przypadku pacjentów z mutacjami genetycznymi związanymi z feochromocytoma, dożywotnia obserwacja jest obowiązkowa ze względu na zwiększone ryzyko rozwoju nowych guzów.54
| Metoda leczenia | Wskazania | Uwagi |
|---|---|---|
| Adrenalektomia laparoskopowa | Większość łagodnych guzów, zwłaszcza mniejszych niż 6 cm | Preferowana metoda, mniejsza inwazyjność, szybszy powrót do zdrowia |
| Adrenalektomia otwarta | Duże guzy (>6 cm), guzy inwazyjne lub złośliwe | Wymaga większego nacięcia, dłuższego okresu rekonwalescencji |
| Blokada alfa-adrenergiczna | Przygotowanie przedoperacyjne, leczenie objawowe | Fenoksybenzamina, doksazosyna – stosowane 7-14 dni przed operacją |
| Blokada beta-adrenergiczna | Kontrola tachykardii po uzyskaniu blokady alfa | Nigdy nie stosować przed odpowiednią blokadą alfa-adrenergiczną |
| Terapia 131I-MIBG | Przerzutowy feochromocytoma z ekspresją transportera noradrenaliny | Dostarczenie promieniowania bezpośrednio do komórek guza |
| PRRT (Lutathera) | Guzy z ekspresją receptorów somatostatyny | Łączy substancję celującą w komórki nowotworowe z substancją radioaktywną |
| Chemioterapia CVD | Szybko rosnące guzy przerzutowe | Cyklofosfamid, winkrystyna, dakarbazyna |
| Terapia celowana | Po niepowodzeniu innych metod, określone mutacje genetyczne | Inhibitory kinazy tyrozynowej (np. sunitynib) |
Leczenie farmakologiczne
Leczenie farmakologiczne feochromocytoma pełni kluczową rolę zarówno w przygotowaniu do operacji, jak i w postępowaniu z guzami nieoperacyjnymi lub przerzutowymi. Terapia farmakologiczna ma na celu kontrolę objawów związanych z nadmiernym wydzielaniem katecholamin oraz zapobieganie powikłaniom sercowo-naczyniowym.5556
Leki stosowane w przygotowaniu przedoperacyjnym
Podstawowymi lekami stosowanymi w przygotowaniu przedoperacyjnym są:57
- Alfa-adrenolityki – stanowią pierwszą linię leczenia w przygotowaniu przedoperacyjnym:
- Beta-adrenolityki – stosowane do kontroli tachykardii i zaburzeń rytmu serca, ale tylko po uzyskaniu odpowiedniej blokady alfa-adrenergicznej:
- Blokery kanału wapniowego – mogą być stosowane jako leki drugiego rzędu do kontroli ciśnienia tętniczego:
- Nikardypina, nifedypina – rozszerzają naczynia krwionośne63
Celem terapii jest osiągnięcie ciśnienia tętniczego 130/80 mmHg, co wymaga zwykle 10-14 dni leczenia.64 Niektórzy zalecają również osiągnięcie określonego spadku ciśnienia ortostatycznego, ale nie jest to niezbędne.65
Leczenie farmakologiczne w chorobie nieoperacyjnej i przerzutowej
W przypadku guzów nieoperacyjnych lub przerzutowych, długotrwałe leczenie farmakologiczne jest ukierunkowane na kontrolę objawów i hamowanie progresji choroby:66
- Długotrwała terapia alfa-adrenolitykami – stosowana w celu kontroli objawów hormonalnych67
- Metyrozyna – inhibitor hydroksylazy tyrozynowej, może być stosowany do zmniejszenia produkcji katecholamin u pacjentów, u których trudno jest kontrolować ciśnienie krwi68
- Analogi somatostatyny (np. oktreotyd LAR, lanreotyd autogel) – mogą hamować wydzielanie hormonalne i potencjalnie spowalniać wzrost guza u pacjentów z dodatnim wynikiem PET/CT z 68Ga-DOTATATE69
- Inhibitory kinazy tyrozynowej (TKI) – w przypadku progresji po chemioterapii lub terapii radionuklidowej:
W fazie badań klinicznych znajdują się również inne terapie celowane, w tym inhibitory PI3K w połączeniu z inhibitorami mTORC1, inhibitory HIF-2α, inhibitory PARP, analogi SSTR2, inhibitory HDAC, środki demetylujące DNA oraz immunoterapia.72
Nowe kierunki w leczeniu farmakologicznym
Badania nad nowymi terapiami farmakologicznymi dla feochromocytoma koncentrują się na podejściu personalizowanym, uwzględniającym specyficzny profil genetyczny i molekularny guza:73
- Inhibitory specyficznych szlaków molekularnych związanych z patogenezą feochromocytoma74
- Terapie ukierunkowane na materiał genetyczny komórek nowotworowych, zarówno jądrowy, jak i mitochondrialny75
- Belzutifan – inhibitor czynnika indukowanego hipoksją (HIF), stosowany w leczeniu nowotworów związanych z chorobą von Hippla-Lindaua, aktualnie badany u pacjentów ze złośliwym przerzutowym feochromocytoma76
Leczenie radioterapeutyczne
Radioterapia odgrywa istotną rolę w leczeniu feochromocytoma, szczególnie w przypadkach przerzutowych lub nieoperacyjnych. Stosowane są różne techniki radioterapii, w zależności od charakterystyki guza i lokalizacji przerzutów.7778
Zewnętrzna radioterapia wiązką
Konwencjonalna zewnętrzna radioterapia wiązką (cEBRT) wykorzystuje wysokoenergetyczne promienie rentgenowskie lub inne rodzaje promieniowania do niszczenia komórek nowotworowych lub hamowania ich wzrostu.79 Jest ona przydatna szczególnie w przypadku przerzutów do kości w celu łagodzenia bólu i zapobiegania kompresji rdzenia kręgowego.80
Radiochirurgia (gamma-knife/cyberknife) jest mniej inwazyjną opcją dla guzów, w przypadku których istnieje wysokie ryzyko związane z operacją. Technika ta, choć nie daje możliwości wyleczenia, pozwala na kontrolowanie wzrostu guza.81
Terapia radioizotopowa
Terapia radioizotopowa jest skuteczną metodą leczenia przerzutowego feochromocytoma, szczególnie gdy guz wykazuje ekspresję odpowiednich receptorów lub transporterów. Do najważniejszych metod należą:
- Terapia 131I-MIBG – metajodobenzylguanidyna (MIBG) znakowana jodem-131 jest najlepiej zbadaną i ugruntowaną terapią dla przerzutowego feochromocytoma:
- Zalecana głównie dla wolno rosnących guzów dodatnich w scyntygrafii [123/131I]MIBG82
- W metaanalizie 17 badań z udziałem 243 pacjentów z feochromocytoma leczonych [131I]MIBG, całkowitą odpowiedź uzyskano u 3% pacjentów, częściową odpowiedź u 27%, a stabilizację choroby u 52% pacjentów83
- Najczęstsze działania niepożądane obejmują anoreksję, nudności, wymioty oraz toksyczność hematologiczną z neutropenią i trombocytopenią 3-4 stopnia84
- U pacjentów długotrwale przeżywających istnieje ryzyko rozwoju zespołów mielodysplastycznych85
- Wysokoaktywna terapia [131I]MIBG (HSA [131I]MIBG, Azedra):
- Zawiera cząsteczki MIBG prawie całkowicie znakowane 131I, co prowadzi do większego wychwytu przez guz86
- Zatwierdzona przez FDA w 2018 roku jako jedyny lek do leczenia feochromocytoma87
- Działania niepożądane obejmują nudności, mielosupresję i zmęczenie, z wyższym odsetkiem toksyczności hematologicznej w porównaniu z konwencjonalną terapią [131I]MIBG88
- PRRT (Peptide Receptor Radionuclide Therapy):
W celu maksymalizacji wychwytu radionuklidu przez guz przy minimalnym ryzyku dla narządów krytycznych (zwłaszcza nerek), potencjalnym przyszłym podejściem jest indywidualna dozymetria wewnętrzna przed PRRT (personalizowana PRRT).92 Obecnie jednak w większości ośrodków stosuje się stałą dawkę empiryczną, a dozymetria nie jest standardową procedurą.93
Monitorowanie i obserwacja długoterminowa
Po leczeniu feochromocytoma konieczne jest długoterminowe monitorowanie pacjenta, aby wykryć ewentualny nawrót choroby lub pojawienie się nowych guzów.94 Jest to szczególnie istotne u pacjentów z uwarunkowaniami genetycznymi predysponującymi do rozwoju feochromocytoma.95
Zalecenia dotyczące obserwacji pooperacyjnej
Po całkowitej resekcji feochromocytoma zaleca się następujący schemat obserwacji:9697
- Kontrola stężenia metanefryn w osoczu nie wcześniej niż 14 dni po operacji
- Coroczne oznaczanie stężenia metanefryn przez co najmniej 10 lat
- U pacjentów z podstawową mutacją genetyczną, dożywotnia obserwacja jest obowiązkowa
- Regularne kontrole ciśnienia tętniczego i ocena ustępowania objawów związanych z nadmiarem katecholamin
Jeśli stężenie metanefryn pozostaje podwyższone przez trzy miesiące po resekcji chirurgicznej, wskazane jest dalsze obrazowanie w celu poszukiwania innego guza lub niepełnej resekcji.98
Częstotliwość nawrotów i postępowanie w przypadku nawrotu
Po resekcji zlokalizowanego feochromocytoma, uważanego za guz łagodny, nawrót choroby występuje u 6,5% do 16,5% pacjentów, a 50% pacjentów z nawrotem choroby rozwija chorobę przerzutową.99 Według przeglądu literatury przeprowadzonego przez Holscher i wsp., zbiorcza częstość nawrotów sporadycznych feochromocytoma po adrenalektomii leczniczej wynosi 3%, ze średnim ważonym czasem do nawrotu 49,4 miesiąca.100
W przypadku nawrotu choroby, leczenie obejmuje odpowiednie postępowanie medyczne (blokadę alfa-adrenergiczną) a następnie, jeśli to możliwe, całkowitą resekcję chirurgiczną.101 Jeśli nawrót jest nieoperacyjny, stosuje się leczenie paliatywne, które może obejmować:102
- Chemioterapię
- Terapie celowane
- Wysokodawkową terapię radioizotopową (131I-MIBG)
- Techniki ablacyjne
Czynniki prognostyczne i przeżycie
Prognozy dla pacjentów z feochromocytoma zależą od kilku czynników, w tym od tego, czy guz jest łagodny czy złośliwy, oraz czy został całkowicie usunięty.103
W przypadku łagodnych guzów, które zostały całkowicie usunięte, pięcioletnie przeżycie wynosi około 95%.104 Natomiast w przypadku guzów złośliwych pięcioletnie przeżycie spada do około 44%.105
Czynniki związane z gorszym rokowaniem obejmują:106
- Obecność przerzutów
- Nieoperacyjny charakter guza
- Uszkodzenie narządów (serca, naczyń krwionośnych, mózgu, nerek) spowodowane długotrwałym nadciśnieniem
Z drugiej strony, wczesne wykrycie i leczenie może znacznie poprawić rokowanie. W wielu przypadkach chirurgiczne usunięcie guza może prowadzić do całkowitego wyleczenia choroby.107
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.