Feochromocytoma
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Feochromocytoma to rzadki neuroendokrynny guz nadnerczy, charakteryzujący się potencjałem przerzutowym, co zgodnie z klasyfikacją WHO 2017 dotyczy wszystkich przypadków, niezależnie od obecności przerzutów w chwili diagnozy. Rokowanie jest zróżnicowane, z 5-letnim przeżyciem w przypadku przerzutowego guza wynoszącym od 11,8% do poniżej 50%, natomiast po radykalnym leczeniu chirurgicznym wskaźniki przeżycia 5- i 10-letniego wynoszą odpowiednio 90,8% i 78,7%, a przeżycie wolne od przerzutów po 5 latach to 87,0%. Kluczowe czynniki prognostyczne obejmują wielkość guza (>5,5 cm), poziom wydalania kwasu wanilinomigdałowego (>2,1 mg/dzień/cm), fenotyp wydzielniczy (wysoka noradrenalina, niski stosunek adrenaliny), indeks proliferacji Ki67 (≥10%), lokalizację podprzeponową, funkcjonalność guza, wiek pacjenta, płeć, poziom chromograniny A oraz wyniki badań obrazowych (np. negatywny wychwyt MIBG). Systemy oceny takie jak PASS, GAPP, M-GAPP, COPPs i ASES oferują narzędzia prognostyczne, jednak żadna z nich nie jest w pełni wiarygodna i wymaga dalszej walidacji.
- Prognozy Feochromocytoma
- Systemy oceny i predykcji potencjału przerzutowego
- System PASS (Pheochromocytoma of the Adrenal Gland Scaled Score)
- System GAPP (Grading system for Adrenal Pheochromocytoma and Paraganglioma)
- Zmodyfikowane systemy oceny
- Nomogramy prognostyczne
- Znaczenie leczenia chirurgicznego
- Monitorowanie i obserwacja
- Podsumowanie badań nad prognozą feochromocytoma
Prognozy Feochromocytoma
Feochromocytoma (łac. phaeochromocytoma) to rzadki guz neuroendokrynny wywodzący się z rdzenia nadnerczy. Przewidywanie potencjału przerzutowego tego nowotworu stanowi istotne wyzwanie kliniczne, gdyż zgodnie z klasyfikacją WHO z 2017 roku wszystkie feochromocytomy mają potencjał przerzutowy, w przeciwieństwie do tradycyjnego podziału na łagodne i złośliwe guzy w oparciu o obecność przerzutów odległych w momencie diagnozy1. Choć w diagnozowaniu i przewidywaniu przebiegu choroby wykorzystuje się wiele różnych wskaźników (genetycznych, histopatologicznych, biochemicznych), żaden z nich nie ma 100% skuteczności w przewidywaniu przerzutów23.
Wskaźniki prognostyczne
W przypadku złośliwego feochromocytoma wskaźniki 5-letniego przeżycia są zróżnicowane w zależności od badania, jednak wskazują na istotne ryzyko śmiertelności. Według niektórych źródeł 5-letnie przeżycie u pacjentów z przerzutowym feochromocytoma wynosi mniej niż 50%4, a według innych badań może wynosić zaledwie 11,8%5. Z kolei dla pacjentów po radykalnym leczeniu chirurgicznym wskaźniki przeżycia są znacznie lepsze. Badanie populacyjne wykazało, że pacjenci po radykalnym zabiegu chirurgicznym mają 5-letnie i 10-letnie przeżycie po operacji wynoszące odpowiednio 90,8% i 78,7%6.
Przeżycie wolne od przerzutów po 5 latach od zabiegu operacyjnego wynosi 87,0%, a po 10 latach – 75,7%7. Ogólny wskaźnik 5-letniego przeżycia wolnego od przerzutów w jednym z badań wynosił 84,4%8. Te dane podkreślają znaczenie wczesnej diagnozy i radykalnego leczenia chirurgicznego dla pomyślnego rokowania9.
Czynniki wpływające na rokowanie
Wyodrębniono szereg czynników, które mogą wpływać na rokowanie u pacjentów z feochromocytoma:
- Wielkość guza – guzy o wymiarach powyżej 5,5 cm wiążą się z wyższym prawdopodobieństwem złośliwości10
- Poziom wydalania kwasu wanilinomigdałowego (VMA) – minimalnie podwyższone wydalanie VMA (>2,1 mg/dzień/cm) może wskazywać na wyższe ryzyko złośliwości11
- Fenotyp wydzielniczy – wyższe poziomy noradrenaliny i niższy stosunek adrenaliny do sumy adrenaliny i noradrenaliny są związane z chorobą przerzutową12
- Wychwyt MIBG – negatywny wychwyt MIBG może być związany z gorszym przeżyciem całkowitym (OS)13
- Indeks proliferacji Ki67 – wartości Ki67 ≥10% mogą wiązać się z krótszym czasem do progresji choroby14
- Lokalizacja guza – umiejscowienie pod przeponą może być związane z gorszym rokowaniem15
- Funkcjonalność guza – guzy wydzielające katecholaminy mogą mieć gorsze rokowanie16
- Wiek pacjenta – młodszy wiek w momencie diagnozy często wiąże się z bardziej agresywnym przebiegiem choroby, głównie ze względu na korelację z zespołami dziedzicznymi17
- Płeć męska, starszy wiek w momencie diagnozy, podwyższone poziomy dopaminy, synchroniczne przerzuty i nieradykalny zabieg chirurgiczny wiążą się z gorszym rokowaniem18
- Poziom chromograniny A (CgA) – istotnie różni się w łagodnym i przerzutowym feochromocytoma i koreluje z ryzykiem nawrotu19
Systemy oceny i predykcji potencjału przerzutowego
W celu lepszego przewidywania potencjału przerzutowego feochromocytoma opracowano kilka systemów oceny i klasyfikacji. Żaden z nich nie jest jednak w pełni wiarygodny i wszystkie wymagają dalszej walidacji w badaniach wieloośrodkowych20.
System PASS (Pheochromocytoma of the Adrenal Gland Scaled Score)
PASS jest najwcześniejszym opracowanym systemem oceny, który stanowi podstawę dla późniejszych badań21. System ten bazuje na cechach histopatologicznych guza. Wyniki badań wskazują, że wyższe wartości PASS wiążą się z szybszą progresją choroby, a pacjenci z PASS>7 mają istotnie gorsze rokowanie2223. Chociaż zdolność systemu PASS do przewidywania przerzutów nie jest zadowalająca, jego wartość w przewidywaniu braku przerzutów nadaje mu dużą wartość w określonych zastosowaniach klinicznych24.
System GAPP (Grading system for Adrenal Pheochromocytoma and Paraganglioma)
System GAPP został opracowany przez Kimurę i współpracowników w 2014 roku jako modyfikacja systemu PASS, w której wykluczono niektóre słabo skorelowane cechy histologiczne25. Wykazano istotną korelację między wynikami GAPP a potencjałem przerzutowym – średnie wyniki GAPP dla grup bez przerzutów i z przerzutami wynosiły odpowiednio 2,08±0,17 i 5,33±0,4326. Stwierdzono również istotną ujemną korelację między wynikiem GAPP a czasem do wystąpienia przerzutów (r=0,438, P<0,01)27. 5-letnie przeżycie pacjentów z niskim, średnim i wysokim wynikiem GAPP wynosiło odpowiednio 100%, 66,8% i 22,4%28.
Zmodyfikowane systemy oceny
W oparciu o system GAPP opracowano zmodyfikowany system oceny dla nadnerczowego feochromocytoma i przyzwojaków (M-GAPP), który łączy utratę barwienia SDHB z istotnymi parametrami systemu GAPP29. Innym systemem jest COPPs (COmposite Pheochromocytoma/paraganglioma Prognostic Score), który obejmuje trzy cechy kliniczno-histopatologiczne w połączeniu z indeksem proliferacji PS100 i inaktywacją SDHB w celu przewidywania ryzyka przerzutów30.
System ASES wykazuje niską czułość (61%) i specyficzność (80%), z dokładnością przewidywania nieprzerzutowego feochromocytoma na poziomie 97%, ale jedynie 18% w przypadku guzów przerzutowych31.
Nomogramy prognostyczne
Opracowano również nomogramy do przewidywania 3- i 5-letniego przeżycia całkowitego (OS) oraz przeżycia specyficznego dla nowotworu (CSS) u pacjentów ze złośliwym feochromocytoma32. Niezależnymi czynnikami prognostycznymi dla OS były: wiek, płeć, typ guza, stadium guza i zabieg chirurgiczny, podczas gdy dla CSS były to: wiek, stadium guza i zabieg chirurgiczny33. Najistotniejszym wskaźnikiem w obu modelach było stadium guza34. Nomogramy te mogą być wykorzystane jako niezależne narzędzia do oceny rokowania i kierowania spersonalizowanym postępowaniem klinicznym u pacjentów ze złośliwym feochromocytoma35.
Znaczenie leczenia chirurgicznego
Interwencja chirurgiczna ma istotny wpływ na rokowanie pacjentów z feochromocytoma. Badania wykazały, że pacjenci poddani radykalnemu leczeniu chirurgicznemu mają znacznie lepsze rokowanie długoterminowe – około trzech czwartych pacjentów żyje ponad dziesięć lat po operacji36. Natomiast pacjenci, którzy nie przeszli radykalnego zabiegu, stanowią niejednorodną grupę z relatywnie krótką oczekiwaną długością życia37.
Co istotne, nawet w przypadku choroby przerzutowej lub nawrotowej interwencja chirurgiczna skierowana na zmiany przerzutowe znacząco poprawia rokowanie3839. Pacjenci, którzy przeszli operację z powodu przerzutów lub nawrotu choroby, mieli znacznie lepsze wskaźniki przeżycia40.
Monitorowanie i obserwacja
Średni czas do wystąpienia przerzutów po początkowej operacji wynosi 5,5±2,6 lat41, co podkreśla znaczenie długoterminowej obserwacji. Wytyczne Europejskiego Towarzystwa Endokrynologicznego sugerują, że pacjenci z wysokim ryzykiem potencjału przerzutowego powinni być obserwowani przez całe życie, a nie tylko przez 10 lat42.
Monitorowanie ciśnienia tętniczego po udanym zabiegu chirurgicznym może dostarczyć wskazówek dotyczących potencjalnego rozwoju późniejszych przerzutów43. Pacjenci z grupy ryzyka powinni przejść bardziej rygorystyczną obserwację z wykorzystaniem technik obrazowania, takich jak pooperacyjna tomografia komputerowa i skanowanie MIBG przez co najmniej 2 lata, oraz badań biochemicznych, takich jak ocena niskiego 24-godzinnego wydalania katecholamin z moczem w ciągu 4 miesięcy po operacji44.
Niedawny przegląd systematyczny i metaanaliza oszacowały wskaźnik nawrotów na około 1% rocznie45, co potwierdza potrzebę regularnej obserwacji.
Podsumowanie badań nad prognozą feochromocytoma
Ze względu na rzadkość występowania feochromocytoma, dostępne dane dotyczące rokowania są ograniczone i pochodzą głównie z ośrodków referencyjnych, co może prowadzić do potencjalnego błędu selekcji4647. Ponadto, jakość dostępnych dowodów jest niska ze względu na istotne błędy selekcji i heterogeniczność badań, które często obejmują pacjentów niepoddanych radykalnej terapii, określając jedynie ryzyko choroby przerzutowej48.
Mimo że wiele zmiennych zostało powiązanych z rokowaniem feochromocytoma, czy to z genetycznego, histopatologicznego, czy klinicznego punktu widzenia, do tej pory nie istnieją zwalidowane modele wieloczynnikowe ani skale uznane za wiarygodne predyktory potencjału przerzutowego lub ryzyka nawrotu feochromocytoma49. Wyniki badań dotyczących potencjalnych czynników prognostycznych powinny być dalej walidowane w niezależnych i większych kohortach50.
Podkreśla to potrzebę opracowania prostych i zwalidowanych narzędzi do lepszego określenia agresywności choroby i ustalenia zindywidualizowanego leczenia pacjentów oraz protokołów obserwacji51. W kontekście nowych odkryć dotyczących potencjału przerzutowego wszystkich feochromocytoma, dokładne przewidywanie tego potencjału nabiera kluczowego znaczenia w praktyce klinicznej52.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.