Działania niepożądane
Triglicerydy

Działania niepożądane triglicerydów – wprowadzenie

Triglicerydy stanowią główny składnik emulsji tłuszczowych stosowanych w żywieniu pozajelitowym. Produkty zawierające triglicerydy, w tym olej sojowy oczyszczony, triglicerydy nasyconych kwasów tłuszczowych o średniej długości łańcucha (MCT), olej z oliwek i olej rybi bogaty w omega-3 kwasy, są powszechnie stosowane w terapii żywieniowej pacjentów, którzy nie mogą być odżywiani drogą doustną lub enteralną. Pomimo niewątpliwych korzyści terapeutycznych, stosowanie preparatów zawierających triglicerydy może wiązać się z wystąpieniem różnych działań niepożądanych, które wymagają szczególnej uwagi personelu medycznego.^{1 2}

Niniejszy artykuł szczegółowo opisuje działania niepożądane związane z triglicerydami stosowanymi w żywieniu pozajelitowym, ich częstość występowania oraz zalecenia dotyczące postępowania w przypadku ich wystąpienia. Należy podkreślić, że działania niepożądane mogą wystąpić nawet w przypadku prawidłowego stosowania produktów, przy zachowaniu właściwego monitorowania dawki, przestrzegania ograniczeń dotyczących bezpieczeństwa oraz instrukcji podawania.³

Zespół przeciążenia tłuszczami

Najbardziej charakterystycznym i poważnym działaniem niepożądanym związanym z podawaniem triglicerydów jest zespół przeciążenia tłuszczami (ang. fat overload syndrome). To powikłanie może wystąpić w wyniku zaburzonej zdolności do eliminacji triglicerydów i może być skutkiem przedawkowania emulsji tłuszczowej.⁴

Zespół przeciążenia tłuszczami może być spowodowany różnymi czynnikami:⁵

• Nieprawidłowym podaniem (przedawkowanie lub zbyt szybka infuzja)
• Uwarunkowaniami genetycznymi (indywidualne różnice metabolizmu)
• Zmianami metabolizmu tłuszczów spowodowanymi obecnymi lub przebytymi chorobami

⁶

Co istotne, zespół ten może również wystąpić podczas ciężkiej hipertriglicerydemii, nawet przy zalecanej szybkości infuzji oraz w związku z nagłą zmianą stanu klinicznego pacjenta, taką jak zaburzenie czynności nerek lub zakażenie.⁷

Objawy zespołu przeciążenia tłuszczami

Zespół przeciążenia tłuszczami charakteryzuje się szeregiem objawów klinicznych i laboratoryjnych:^{8 9}

• Hiperlipidemia – podwyższone stężenie lipidów w surowicy krwi
• Gorączka – podwyższona temperatura ciała
• Nacieki tłuszczowe w narządach
• Hepatomegalia (powiększenie wątroby) z żółtaczką lub bez
• Splenomegalia (powiększenie śledziony)
• Anemia (niedokrwistość)
• Leukopenia (zmniejszenie liczby białych krwinek)
• Małopłytkowość (zmniejszenie liczby płytek krwi)
• Zaburzenia krzepnięcia krwi
• Hemoliza (rozpad krwinek czerwonych) i retykulocytoza
• Nieprawidłowe wyniki badań czynności wątroby
• Śpiączka w ciężkich przypadkach

¹⁰

Objawy te są zwykle odwracalne po przerwaniu infuzji emulsji tłuszczowej. W przypadku wystąpienia objawów zespołu przeciążenia tłuszczami należy natychmiast przerwać infuzję produktu zawierającego triglicerydy.¹¹

Inne działania niepożądane związane z triglicerydami

Poza zespołem przeciążenia tłuszczami, stosowanie produktów zawierających triglicerydy może wiązać się z wystąpieniem szeregu innych działań niepożądanych. Poniżej przedstawiono najważniejsze z nich, z podziałem na układy i narządy.

Zaburzenia krwi i układu chłonnego

W zakresie zaburzeń hematologicznych zgłaszano następujące działania niepożądane:^{12 13}

• Nadkrzepliwość – występuje rzadko (≥ 1/10 000 do < 1/1 000)
• Leukopenia (zmniejszenie liczby białych krwinek) – częstość nieznana
• Małopłytkowość (zmniejszenie liczby płytek krwi) – częstość nieznana

Zaburzenia układu immunologicznego

W ramach zaburzeń immunologicznych mogą wystąpić reakcje nadwrażliwości:¹⁴

• Reakcje alergiczne, w tym:
  • Wstrząs anafilaktyczny
  • Wykwity skórne
  • Obrzęk krtani, jamy ustnej i twarzy

Reakcje te występują rzadko (≥ 1/10 000 do < 1/1 000).^{15 16}

Zaburzenia metabolizmu i odżywiania

Stosowanie triglicerydów może prowadzić do następujących zaburzeń metabolicznych:¹⁷

• Hiperlipidemia – bardzo rzadko (< 1/10 000)
• Hiperglikemia – bardzo rzadko (< 1/10 000)
• Kwasica metaboliczna – bardzo rzadko (< 1/10 000)
• Zespół ponownego odżywienia – częstość nieznana

Częstość występowania tych działań niepożądanych zależy od dawki i może być większa w warunkach bezwzględnego lub względnego przedawkowania tłuszczów.¹⁸

Szczególną uwagę należy zwrócić na zespół ponownego odżywienia, który może wystąpić podczas stosowania żywienia pozajelitowego u pacjentów niedożywionych. Charakteryzuje się on przesunięciem potasu, fosforu i magnezu do wnętrza komórek, gdy pacjent przechodzi w stan anaboliczny. Może także dojść do niedoboru tiaminy i zatrzymania płynów.¹⁹

U pacjentów niedożywionych, wprowadzenie odżywiania pozajelitowego może spowodować przesunięcia płynów, powodując obrzęk płuc oraz zastoinową niewydolność serca, jak również spadek stężenia w surowicy potasu, fosforu, magnezu lub witamin rozpuszczalnych w wodzie. Zmiany te mogą wystąpić w ciągu 24 do 48 godzin.²⁰

Zaburzenia układu nerwowego

Obserwowano następujące zaburzenia neurologiczne:^{21 22}

• Zawroty głowy – częstość nieznana
• Ból głowy – rzadko (≥ 1/10 000 do < 1/1 000)
• Senność – rzadko (≥ 1/10 000 do < 1/1 000)

Zaburzenia naczyniowe

W obrębie układu naczyniowego mogą wystąpić:^{23 24}

• Zakrzepowe zapalenie żył – częstość nieznana
• Nadciśnienie tętnicze – rzadko (≥ 1/10 000 do < 1/1 000)
• Niedociśnienie tętnicze – rzadko (≥ 1/10 000 do < 1/1 000)
• Uderzenia gorąca (zaczerwienienie) – rzadko (≥ 1/10 000 do < 1/1 000)

Po kilku dniach stosowania emulsji tłuszczowych może wystąpić podrażnienie żyły, zapalenie żył lub zakrzepowe zapalenie żył. W takich przypadkach należy rozważyć zmianę miejsca podania infuzji.²⁵

Zaburzenia układu oddechowego, klatki piersiowej i śródpiersia

W obrębie układu oddechowego obserwowano:^{26 27}

• Zatorowość płucna – częstość nieznana
• Niewydolność oddechowa – częstość nieznana
• Duszność – rzadko (≥ 1/10 000 do < 1/1 000)
• Sinica – rzadko (≥ 1/10 000 do < 1/1 000)

Zaburzenia żołądka i jelit

Zgłaszano następujące objawy ze strony przewodu pokarmowego:^{28 29 30}

• Nudności – niezbyt często (≥ 1/1 000 do < 1/100)
• Wymioty – niezbyt często (≥ 1/1 000 do < 1/100)
• Utrata apetytu – niezbyt często (≥ 1/1 000 do < 1/100)

Warto zauważyć, że nudności, wymioty i brak apetytu są często objawami chorób, w których wskazane jest stosowanie żywienia pozajelitowego, a równocześnie mogą być związane z samym żywieniem pozajelitowym.³¹

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

W zakresie funkcji wątroby obserwowano:^{32 33}

• Zwiększoną aktywność enzymów wątrobowych – częstość nieznana
• Cholestazę (zastój żółci) – częstość nieznana
• Chorobę wątroby związaną z odżywianiem pozajelitowym – częstość nieznana

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Opisywano następujące objawy skórne:³⁴

• Rumień (zaczerwienienie skóry) – rzadko (≥ 1/10 000 do < 1/1 000)
• Potliwość (nadmierne pocenie się) – rzadko (≥ 1/10 000 do < 1/1 000)

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe i tkanki łącznej

Zgłaszano następujące dolegliwości bólowe:³⁵

• Ból pleców – rzadko (≥ 1/10 000 do < 1/1 000)
• Ból kości – rzadko (≥ 1/10 000 do < 1/1 000)
• Ból klatki piersiowej – rzadko (≥ 1/10 000 do < 1/1 000)
• Ból okolicy lędźwiowej – rzadko (≥ 1/10 000 do < 1/1 000)

Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania

Wśród ogólnych zaburzeń obserwowano:^{36 37}

• Gorączka (podwyższona temperatura ciała) – rzadko (≥ 1/10 000 do < 1/1 000)
• Wynaczynienie (wyciek płynu poza naczynie) – częstość nieznana
• Uczucie zimna – rzadko (≥ 1/10 000 do < 1/1 000)
• Dreszcze – rzadko (≥ 1/10 000 do < 1/1 000)

Tabela działań niepożądanych związanych z triglicerydami

Zalecenia dotyczące postępowania w przypadku wystąpienia działań niepożądanych

W przypadku wystąpienia działań niepożądanych związanych z podawaniem triglicerydów, zaleca się następujące postępowanie:^{38 39}

Postępowanie ogólne

• W przypadku wystąpienia działań niepożądanych należy przerwać infuzję lub kontynuować ją w zmniejszonej dawce.
• W przypadku objawów podrażnienia ściany żyły, zapalenia żył lub zakrzepowego zapalenia żył, należy rozważyć zmianę miejsca infuzji.
• Po wznowieniu infuzji pacjenta należy uważnie monitorować, szczególnie na początku, i w krótkich odstępach oznaczać stężenie triglicerydów w osoczu.

Postępowanie w przypadku hipertriglicerydemii

W przypadku wzrostu stężenia triglicerydów podczas infuzji zaleca się następujące postępowanie:⁴⁰

• Przy stężeniu triglicerydów powyżej 11,4 mmol/l (1000 mg/dl) infuzję należy przerwać.
• Przy stężeniu powyżej 4,6 mmol/l (400 mg/dl) infuzję można kontynuować w zmniejszonej dawce.

Postępowanie w przypadku zespołu przeciążenia tłuszczami

W przypadku wystąpienia objawów zespołu przeciążenia tłuszczami, należy natychmiast przerwać infuzję produktu zawierającego triglicerydy.^{41 42}

Objawy są zwykle odwracalne po przerwaniu infuzji emulsji tłuszczowej. Po ustąpieniu objawów, można rozważyć ponowne wprowadzenie infuzji emulsji tłuszczowej, ale z mniejszą szybkością i przy dokładnym monitorowaniu pacjenta.⁴³

Ogólne zalecenia dotyczące bezpieczeństwa stosowania triglicerydów

• Należy regularnie kontrolować stężenie triglicerydów we krwi podczas infuzji.
• Należy monitorować funkcję wątroby poprzez regularne badania biochemiczne.
• U pacjentów z zaburzeniami czynności wątroby, nerek lub innymi chorobami metabolicznymi, należy zachować szczególną ostrożność i dostosować dawkowanie.
• U pacjentów niedożywionych należy wprowadzać żywienie pozajelitowe stopniowo, aby uniknąć zespołu ponownego odżywienia.
• W przypadku występowania reakcji nadwrażliwości należy natychmiast przerwać infuzję i wdrożyć odpowiednie leczenie.

Zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.⁴⁴

Dane kontaktowe:⁴⁵

• Al. Jerozolimskie 181C
• PL 02-222 Warszawa
• Tel.: + 48 22 49 21 301
• Faks: + 48 22 49 21 309
• e-mail: [email protected]
• Strona internetowa: https://smz.ezdrowie.gov.pl

Działania niepożądane można zgłaszać również podmiotowi odpowiedzialnemu za dany produkt leczniczy.⁴⁶