Działania niepożądane
Toksoid błoniczy

Działania niepożądane toksoidu błoniczego

Toksoid błoniczy jest podstawowym składnikiem wielu szczepionek stosowanych w profilaktyce błonicy. Występuje zarówno w szczepionkach monowalentnych (d-Szczepionka błonicza adsorbowana), jak i w szczepionkach skojarzonych (np. DTP, Tetraxim, Pentaxim, Boostrix, Adacel). W zależności od przeznaczenia szczepionki, zawartość toksoidu błoniczego może się różnić – od nie mniej niż 2 j.m. w szczepionkach dla młodzieży i dorosłych (o zmniejszonej zawartości antygenów) do nie mniej niż 30 j.m. w szczepionkach dla dzieci. Poniżej przedstawiono szczegółowy przegląd działań niepożądanych związanych z toksoidem błoniczym, z uwzględnieniem częstości występowania i charakterystyki poszczególnych działań niepożądanych.¹

Reakcje miejscowe w miejscu podania

Reakcje miejscowe należą do najczęściej zgłaszanych działań niepożądanych po podaniu szczepionek zawierających toksoid błoniczy. Charakteryzują się one określonymi cechami klinicznymi i zwykle ustępują samoistnie w ciągu kilku dni.²

Do typowych reakcji miejscowych należą:

• Ból w miejscu wstrzyknięcia – występuje u 21-82,3% zaszczepionych osób, będąc najczęstszym objawem miejscowym³
• Zaczerwienienie (rumień) – często występujące u 9-80,6% osób, może się nasilać przy kolejnych dawkach⁴
• Obrzęk – obserwowany w podobnym odsetku jak zaczerwienienie⁵
• Stwardnienie – występuje często⁶

Reakcje miejscowe zwykle pojawiają się w ciągu 24-48 godzin po szczepieniu i ustępują samoistnie w ciągu 1-5 dni bez pozostawienia trwałych następstw. Warto zauważyć, że częstość występowania oraz nasilenie miejscowych działań niepożądanych może zależeć od miejsca i drogi podania oraz od liczby poprzednich dawek.⁷

Rozległe obrzęki kończyny

Szczególnym rodzajem reakcji miejscowej jest rozległy obrzęk kończyny, w którą podano szczepionkę. Objaw ten może obejmować jedną lub obie kończyny, sięgając od miejsca wstrzyknięcia poza jeden lub oba stawy.⁸ Charakteryzuje się on następującymi cechami:

• Często towarzyszy mu rumień, a czasami nawet pęcherze⁹
• Pojawia się zazwyczaj w ciągu 24-72 godzin po szczepieniu¹⁰
• Może być związany z objawami takimi jak rumień, ucieplenie, tkliwość lub ból w miejscu podania¹¹
• Ustępuje samoistnie w ciągu 3-5 dni¹²

Ryzyko wystąpienia rozległego obrzęku wydaje się być zależne od liczby poprzednich dawek szczepionki, szczególnie zawierającej bezkomórkowe składniki krztuścowe, z większym ryzykiem po czwartej i piątej dawce.¹³

Reakcje ogólnoustrojowe

Oprócz reakcji miejscowych, po podaniu szczepionek zawierających toksoid błoniczy mogą wystąpić reakcje ogólnoustrojowe, które obejmują:

• Gorączka – często obserwowana, może wystąpić u znacznej części pacjentów:
  • ≥ 38°C – bardzo często¹⁴
  • ≥ 39,5°C – często¹⁵
  • > 40°C – rzadko^40°C.”>16
• Ból głowy – bardzo często, szczególnie u dzieci w wieku 6-13 lat¹⁷
• Zmęczenie/osłabienie – bardzo często¹⁸
• Złe samopoczucie – często¹⁹
• Drażliwość – bardzo często, szczególnie u dzieci²⁰
• Senność – bardzo często²¹
• Utrata apetytu – często²²
• Nudności i wymioty – często²³
• Biegunka – często²⁴
• Ból mięśni – niezbyt często do często²⁵
• Ból stawów – rzadko²⁶

Objawy ogólnoustrojowe zwykle ustępują w ciągu 24-48 godzin po szczepieniu.²⁷

Reakcje alergiczne i nadwrażliwość

Po podaniu szczepionek zawierających toksoid błoniczy mogą wystąpić reakcje alergiczne o różnym nasileniu:

• Reakcje skórne – różnego typu wysypki, rumień, świąd, pokrzywka²⁸
• Obrzęk naczynioruchowy (obrzęk Quinckego) – częstość nieznana²⁹
• Reakcje anafilaktyczne – w tym wstrząs anafilaktyczny, występują bardzo rzadko<sup data-drug="Tdap Szczepionka" data-section="Działania niepożądane" title="Zaburzenia układu immunologicznego – Bardzo rzadko (30

Szczepionki zawierające toksoid błoniczy mogą zawierać śladowe ilości formaldehydu, glutaraldehydu, neomycyny, streptomycyny i polimyksyny B, które są stosowane w procesie wytwarzania i mogą potencjalnie wywoływać reakcje alergiczne u osób uczulonych.³¹

Zaburzenia neurologiczne

Rzadko po podaniu szczepionek zawierających toksoid błoniczy mogą wystąpić zaburzenia neurologiczne. Należą do nich:

• Drgawki (z gorączką lub bez) – częstość nieznana³²
• Ból głowy – często³³
• Epizody hipotensyjno-hiporeaktywne – częstość nieznana³⁴
• Omdlenia, zawroty głowy – niezbyt często do często³⁵
• Zespół Guillain-Barré – częstość nieznana, występujący po podaniu szczepionek zawierających toksoid tężcowy³⁶
• Neuropatia splotu barkowego – częstość nieznana³⁷
• Przejściowe parestezje i niedoczulica w kończynie, w którą podano szczepionkę – częstość nieznana³⁸

Ziarniniaki i aseptyczne ropnie

Rzadkim powikłaniem może być powstanie podskórnych guzków (ziarniniaków) w miejscu wstrzyknięcia, przekształcających się niekiedy w aseptyczne ropnie.

• Częstość występowania aseptycznych ropni szacuje się na około 1:100 000³⁹
• Przyczyną ziarniniaków może być wodorotlenek glinu, stosowany jako adiuwant w szczepionkach⁴⁰
• Ziarniniaki, które nie znikają w okresie 6 tygodni, mogą być wynikiem rozwoju nadwrażliwości na glin⁴¹

Zaburzenia układu krwionośnego i chłonnego

Rzadko po podaniu szczepionek zawierających toksoid błoniczy obserwuje się:

• Powiększenie węzłów chłonnych – niezbyt często⁴²
• Trombocytopenię – częstość nieznana⁴³

Zaburzenia oddechowe

W bardzo rzadkich przypadkach, szczególnie u wcześniaków, zgłaszano:

• Bezdech u bardzo niedojrzałych wcześniaków (urodzonych ≤ 28. tygodnia ciąży)⁴⁴
• Kaszel – rzadko⁴⁵
• Zapalenie oskrzeli – rzadko⁴⁶

Czynniki ryzyka zwiększonej reaktogenności

Istnieją pewne czynniki, które mogą zwiększać ryzyko wystąpienia lub nasilenia działań niepożądanych po podaniu szczepionek zawierających toksoid błoniczy:

• Wcześniejsze dawki szczepionek – reaktywność po szczepionkach zawierających toksoid błoniczy może się zwiększać przy kolejnych dawkach, szczególnie u osób wielokrotnie szczepionych⁴⁷
• Wiek pacjenta – obserwuje się tendencję do częstszego występowania reakcji miejscowych i ogólnych u młodzieży niż u dorosłych⁴⁸
• Hiperimmunizacja – reakcje ogólne są obserwowane najczęściej u osób hiperimmunizowanych, szczególnie u otrzymujących zbyt często dawki przypominające szczepionek przeciw błonicy i tężcowi⁴⁹
• Jednoczesne podanie z innymi szczepionkami – może zwiększać częstość niektórych działań niepożądanych⁵⁰

Szczególne populacje pacjentów

Niektóre grupy pacjentów mogą wymagać dodatkowej uwagi podczas stosowania szczepionek zawierających toksoid błoniczy:

• Wcześniaki – szczególnie bardzo niedojrzałe wcześniaki (urodzone ≤ 28. tygodnia ciąży) mogą być narażone na zwiększone ryzyko bezdechu⁵¹
• Dzieci – niektóre działania niepożądane są bardziej charakterystyczne dla dzieci, np. drażliwość, senność, nietypowy płacz⁵²
• Młodzież – w tej grupie obserwuje się tendencję do częstszego występowania reakcji miejscowych i ogólnych niż u dorosłych⁵³
• Osoby z nadwrażliwością na składniki szczepionki – należy zachować szczególną ostrożność u osób z nadwrażliwością na formaldehyd, glutaraldehyd, neomycynę, streptomycynę i polimyksynę B, które mogą być obecne w śladowych ilościach⁵⁴

Tabela działań niepożądanych toksoidu błoniczego

Monitorowanie działań niepożądanych po szczepieniu

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.⁵⁵

Postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych

Większość działań niepożądanych po podaniu szczepionek zawierających toksoid błoniczy ustępuje samoistnie bez konieczności interwencji medycznej. W przypadku reakcji miejscowych zwykle wystarczające jest leczenie objawowe. Jednakże personel medyczny powinien być przygotowany na możliwość wystąpienia ciężkich reakcji alergicznych, w tym wstrząsu anafilaktycznego, który wymaga natychmiastowego leczenia.⁵⁶

W przypadku wystąpienia gorączki, bólu i dyskomfortu można zastosować leki przeciwgorączkowe lub przeciwbólowe zgodnie z lokalnymi zaleceniami. Należy pamiętać, że niektóre działania niepożądane, takie jak rozległy obrzęk kończyny, mogą wyglądać poważnie, ale zwykle ustępują samoistnie w ciągu kilku dni bez żadnych następstw.⁵⁷