Właściwości farmakodynamiczne
Toksoid błoniczy

Toksoid błoniczy – wprowadzenie

Toksoid błoniczy stanowi kluczowy składnik szczepionek chroniących przed błonicą, często występujący w preparatach skojarzonych. Jest to inaktywowana i oczyszczona toksyna bakteryjna pochodząca z hodowli Corynebacterium diphtheriae, pozbawiona właściwości patogennych przy zachowaniu właściwości antygenowych. Jego obecność w szczepionce wywołuje odpowiedź ze strony układu immunologicznego, prowadząc do wytworzenia swoistych przeciwciał ochronnych i powstania pamięci immunologicznej, co zabezpiecza przed zachorowaniem na błonicę w przyszłości.¹

Proces wytwarzania toksoidu błoniczego

Toksoid błoniczy otrzymywany jest w wieloetapowym procesie produkcyjnym. Najpierw pozyskuje się toksynę bakteryjną z hodowli Corynebacterium diphtheriae, a następnie przeprowadza się proces inaktywacji z użyciem formaldehydu, po którym następuje koncentracja i oczyszczanie substancji. Dzięki temu otrzymuje się toksoid, który zachowuje antygenowe właściwości toksyny wyjściowej, ale jest pozbawiony jej patogenności.² W dostępnych na rynku preparatach szczepionek toksoid błoniczy może być zawarty w formie pełnej dawki antygenu (D) lub w formie zredukowanej (d) w zależności od grupy wiekowej, do której przeznaczona jest szczepionka.³

Mechanizm działania farmakodynamicznego

Toksoid błoniczy po podaniu w formie szczepionki wywołuje specyficzną odpowiedź immunologiczną organizmu. Pozbawiony patogenności, ale zachowujący właściwości antygenowe, stymuluje układ odpornościowy do wytworzenia przeciwciał ochronnych oraz uruchamia mechanizmy odpowiedzialne za powstanie pamięci immunologicznej.⁴

Ochronny poziom przeciwciał odpornościowych, zabezpieczający przed zakażeniem błonicą, uzyskuje się po zastosowaniu pełnego schematu szczepień zgodnie z programem szczepień ochronnych, obejmującego zarówno szczepienia podstawowe, jak i przypominające.⁵

Zwiększenie skuteczności przez adsorpcję na adjuwancie

W preparatach szczepionek toksoid błoniczy jest najczęściej adsorbowany na związkach glinu (wodorotlenek glinu, fosforan glinu), które pełnią rolę adjuwantu, wzmacniającego odpowiedź immunologiczną. Dzięki adsorpcji na adjuwancie uzyskuje się lepsze właściwości uodporniające szczepionki.⁶

Immunogenność toksoidu błoniczego

Poziomy przeciwciał uznawane za ochronne

Za zabezpieczający przed zachorowaniem na błonicę uznaje się poziom przeciwciał wynoszący ≥0,1 j.m./ml, mierzony metodą ELISA lub testem seroneutralizacji. W niektórych badaniach jako ochronne uznaje się również niższe poziomy, tj. ≥0,01 j.m./ml lub ≥0,016 j.m./ml.^{7 8}

Odpowiedź immunologiczna po szczepieniu

W badaniach klinicznych wykazano wysoką immunogenność toksoidu błoniczego. Po szczepieniu pierwotnym lub uzupełniającym u dzieci, odsetek seroprotekcji (poziom przeciwciał ≥0,1 j.m./ml) często osiąga 99-100%. ^{0,01 j.m./ml) przeciw obydwu antygenom błoniczemu i tężcowemu. […] Po dawce uzupełniającej (w 16-18 miesiącu życia) wszystkie dzieci wytworzyły ochronny poziom przeciwciał błoniczych (> 0,1 j.m./ml), tężcowych (> 0,1 j.m./ml), a 87,5% dzieci przeciw wirusom poliomyelitis (≥ 5 w teście seroneutralizacji).”>9}

U młodzieży i dorosłych odsetek osób z poziomem ochronnym przeciwciał przeciwbłoniczych po szczepieniu również jest wysoki, choć nieco niższy niż u dzieci i wynosi zwykle 92-100%, co może być związane z niepełną historią szczepień u niektórych badanych.¹⁰

Immunogenność dawek przypominających

Badania immunogenności dawek przypominających wykazują silną odpowiedź anamnestyczną zarówno u dzieci, jak i u dorosłych. Po szczepieniu przypominającym szczepionką zawierającą toksoid błoniczy osiągane są wysokie poziomy przeciwciał ochronnych.¹¹

¹²

Długotrwałość odpowiedzi immunologicznej

Badania serologiczne prowadzone przez kilka lat po szczepieniu wskazują na dobre utrzymywanie się przeciwciał przeciwbłoniczych. Po 3 latach od szczepienia, odsetek osób z ochronnym poziomem przeciwciał (≥0,1 j.m./ml) wynosi 81-97%, zależnie od grupy wiekowej. Po 5 latach wynosi on 84-95%, a po 10 latach około 81-84%.¹³

Poziom przeciwciał ochronnych obniża się z czasem, jednak przy zastosowaniu pełnego schematu szczepienia (szczepienie podstawowe i dawki przypominające) zgodnie z zaleceniami, odporność przeciw błonicy utrzymuje się przez wiele lat. Przyjmuje się, że po pełnym szczepieniu odporność utrzymuje się przez około 10 lat.¹⁴

Immunogenność u osób wcześniej nieszczepionych lub o nieznanej historii szczepień

Badania prowadzone u osób dorosłych, które nie otrzymały żadnej szczepionki zawierającej toksoid błoniczy w ciągu ostatnich 20 lat, wykazały, że po podaniu jednej dawki szczepionki zawierającej toksoid błoniczy, odsetek osób z poziomem przeciwciał ≥0,1 j.m./ml wynosił 82,4%, a z poziomem ≥0,01 j.m./ml – 92,7%. Po podaniu dwóch kolejnych dawek w schemacie 0, 1 i 6 miesięcy, odsetek osób z poziomem przeciwciał ≥0,1 j.m./ml wzrósł do 94,6%, a z poziomem ≥0,01 j.m./ml – do 100%.¹⁵

Dawkowanie toksoidu błoniczego w różnych szczepionkach

W zależności od typu szczepionki i grupy wiekowej, dla której jest przeznaczona, toksoid błoniczy występuje w różnych dawkach:

• Szczepionki dla niemowląt i dzieci do 7. roku życia zawierają pełną dawkę toksoidu (D), wynoszącą około 30 j.m. (np. szczepionki DTP, DT)¹⁶
• Szczepionki dla młodzieży i dorosłych zawierają zmniejszoną dawkę toksoidu (d), wynoszącą około 2-5 j.m. (np. Td, Tdap)^{17 18}

¹⁹

Zmniejszona dawka toksoidu błoniczego w szczepionkach dla młodzieży i dorosłych jest wystarczająca do wywołania odpowiedzi immunologicznej u osób, które wcześniej były poddane szczepieniu podstawowemu, a jednocześnie powoduje mniej działań niepożądanych w tej grupie wiekowej.²⁰

Toksoid błoniczy w szczepieniu kobiet w ciąży

Badania wykazały, że podanie szczepionek zawierających toksoid błoniczy kobietom w ciąży jest bezpieczne i skuteczne. Odpowiedzi immunologiczne na składnik błoniczy szczepionki u kobiet w ciąży są podobne do tych uzyskiwanych u kobiet niebędących w ciąży.²¹

Szczepienie kobiet w drugim lub trzecim trymestrze ciąży pozwala na przekazanie przeciwciał rozwijającemu się płodowi, co zapewnia noworodkowi bierną ochronę w pierwszych miesiącach życia.<sup data-drug="Adacel Polio" data-section="Właściwości farmakodynamiczne" title="Immunogenność przeciw krztuścowi u niemowląt (w wieku 22

Podsumowanie

Toksoid błoniczy jest istotnym składnikiem szczepionek chroniących przed błonicą. Otrzymywany przez inaktywację formaldehydem toksyny bakteryjnej pochodzącej z hodowli Corynebacterium diphtheriae, następnie poddawany koncentracji i oczyszczaniu, zachowuje właściwości antygenowe przy braku patogenności. Występuje w różnych dawkach w zależności od przeznaczenia szczepionki: w większej ilości (D) w preparatach dla dzieci i w mniejszej (d) w szczepionkach dla młodzieży i dorosłych.

Wykazuje wysoką immunogenność, wywołując produkcję przeciwciał na poziomie ochronnym (≥0,1 j.m./ml) u większości szczepionych osób. Odporność utrzymuje się przez wiele lat, choć z czasem poziom przeciwciał stopniowo się obniża. Dawki przypominające podawane zgodnie z zaleceniami pozwalają na utrzymanie ochronnego poziomu przeciwciał przez długi czas, szacowanego na co najmniej 10 lat.

Skuteczność toksoidu błoniczego jest zwiększona dzięki adsorpcji na adjuwancie (zwykle związki glinu), co wzmacnia odpowiedź immunologiczną organizmu. Podawanie szczepionek zawierających toksoid błoniczy kobietom w ciąży jest bezpieczne i pozwala na przekazanie przeciwciał ochronnych dziecku, zabezpieczając je w pierwszych miesiącach życia.