Dawkowanie i sposób podawania
Toksoid błoniczy

Dawkowanie i sposób podawania toksoidu błoniczego – wprowadzenie

Toksoid błoniczy jest składnikiem wielu szczepionek stosowanych w profilaktyce błonicy – choroby zakaźnej wywoływanej przez bakterię Corynebacterium diphtheriae. Szczepionki zawierające toksoid błoniczy są dostępne w różnych formach, różniących się zawartością antygenu oraz składem – mogą występować jako monowalentne (zawierające tylko toksoid błoniczy) lub w połączeniu z innymi antygenami, np. toksoidem tężcowym czy antygenami krztuśca. Poniżej przedstawiono szczegółowe informacje dotyczące dawkowania i sposobu podawania szczepionek zawierających toksoid błoniczy.¹

Schematy dawkowania w szczepieniu podstawowym i przypominającym

Schematy dawkowania zależą od rodzaju szczepionki, wieku pacjenta oraz wskazań do szczepienia. Poniżej przedstawiono szczegółowe informacje dotyczące poszczególnych grup wiekowych.

Szczepienie podstawowe u niemowląt i małych dzieci

U niemowląt i małych dzieci szczepienie podstawowe obejmuje zazwyczaj cykl kilku dawek podawanych w określonych odstępach czasowych:²

• W przypadku DTP-Szczepionki błoniczo-tężcowo-krztuścowej adsorbowanej zaleca się 3 dawki w pierwszych sześciu miesiącach życia (w odstępach 6-8 tygodniowych) oraz 4. dawkę w 2. roku życia.³
• W przypadku Tetraxim (szczepionka DTaP-IPV) szczepienie pierwotne składa się z 2 dawek (podanych w odstępie co najmniej 2 miesięcy) lub z 3 dawek (podanych w odstępie co najmniej 1 miesiąca), a następnie dawka uzupełniająca po ukończeniu 12. miesiąca życia.⁴
• W przypadku Pentaxim (szczepionka skojarzona przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi, poliomyelitis i Haemophilus influenzae typ b) zaleca się 3 wstrzyknięcia w odstępach 1-2 miesięcy jako szczepienie pierwotne oraz dawkę uzupełniającą po roku od szczepienia pierwotnego (zwykle między 16. a 18. miesiącem życia).⁵
• W przypadku DT-Szczepionki błoniczo-tężcowej adsorbowanej (dla dzieci z przeciwwskazaniami do szczepienia przeciw krztuścowi) schemat obejmuje 3 dawki: pierwsza na przełomie 3. i 4. miesiąca życia, druga w 5. miesiącu życia (6 tygodni po pierwszej dawce), trzecia w 16-18. miesiącu życia (11-13 miesięcy po drugiej dawce).⁶

Szczepienie u starszych dzieci i młodzieży

U starszych dzieci i młodzieży stosuje się dawki przypominające:⁷

• Dawka przypominająca DT-Szczepionki błoniczo-tężcowej adsorbowanej podawana jest w 6. roku życia (lub w 7. roku życia w przypadku braku możliwości szczepienia w 6. roku życia).⁸
• U dzieci powyżej 7. roku życia należy stosować szczepionki o zmniejszonej zawartości antygenu błoniczego (Td).⁹
• W przypadku Tetraxim dawkę przypominającą podaje się dzieciom w wieku od ukończenia 4. roku życia do ukończenia 13. roku życia (jedna dawka zgodnie z oficjalnymi zaleceniami).¹⁰
• W przypadku Boostrix lub Boostrix Polio (szczepionki przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi lub dodatkowo poliomyelitis o zmniejszonej zawartości antygenów) zaleca się podanie pojedynczej dawki (0,5 ml) u osób od 4. roku życia (Boostrix) lub od 3. roku życia (Boostrix Polio).^{11 12}
• U młodzieży w 14. roku życia zaleca się podanie Clodivac (szczepionka przeciw błonicy i tężcowi o zmniejszonej zawartości antygenu) jako drugą dawkę przypominającą.¹³
• U młodzieży w 19. roku życia zaleca się podanie Clodivac jako trzecią dawkę przypominającą.¹⁴

Szczepienie u dorosłych

U osób dorosłych szczepienia przypominające przeciw błonicy wykonuje się co 10 lat:^{15 16}

• W przypadku Adacel i Adacel Polio (szczepionki przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi lub dodatkowo poliomyelitis o zmniejszonej zawartości antygenów) zaleca się jednorazowe podanie jednej dawki (0,5 ml) we wszystkich wskazanych grupach wiekowych, a podanie można powtarzać w odstępach od 5 do 10 lat.^{17 18}
• W przypadku Tdap Szczepionka (szczepionka przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi o zmniejszonej zawartości antygenu) zaleca się jednorazowe wstrzyknięcie jednej dawki (0,5 ml) we wszystkich wskazanych grupach wiekowych, a szczepienie przypominające przeciwko tężcowi i błonicy powinno być przeprowadzane zgodnie z oficjalnymi zaleceniami, ogólnie w odstępach co 10 lat.¹⁹
• W przypadku d – Szczepionka błonicza adsorbowana (o zmniejszonej zawartości antygenu) zaleca się podanie dawki przypominającej: 1 dawka szczepionki po 10 latach od ostatniego szczepienia przeciw błonicy.²⁰

Dawkowanie u osób z niekompletnym cyklem szczepień lub o nieznanej historii szczepień

Szczepienie osób o nieznanej historii szczepień lub z niepełnym cyklem szczepień wymaga indywidualnego podejścia:²¹

• W przypadku Adacel i Adacel Polio można podać jedną dawkę szczepionki w ramach cyklu szczepień, a następnie jedną dodatkową dawkę szczepionki zawierającej toksoid błoniczy i tężcowy (dT) miesiąc później, a następnie trzecią dawkę szczepionki zawierającej toksoid błoniczy lub toksoid błoniczy i tężcowy (dT) 6 miesięcy po podaniu pierwszej dawki w celu uzyskania optymalnej ochrony przed chorobą.^{22 23}
• W przypadku Boostrix i Boostrix Polio zaleca się podanie dwóch dodatkowych dawek szczepionki zawierającej antygeny błonicy i tężca po 1 i 6 miesiącach od podania pierwszej dawki w celu uzyskania maksymalnej odpowiedzi immunologicznej przeciw antygenom błonicy i tężca.^{24 25}
• W przypadku Tdap Szczepionka można podać szczepionkę osobom o nieznanej historii szczepień lub, które otrzymały niepełny cykl szczepienia podstawowego. Jednak odpowiedzi na dawkę przypominającą należy się spodziewać jedynie u osób, u których wykonano cykl szczepienia podstawowego lub u osób, które przebyły zakażenie naturalne.²⁶

Stosowanie w ciąży

Niektóre szczepionki zawierające toksoid błoniczy mogą być stosowane u kobiet w ciąży:²⁷

• Szczepionki Adacel, Adacel Polio, Boostrix i Boostrix Polio można stosować u kobiet w ciąży podczas drugiego lub trzeciego trymestru ciąży, w celu zapewnienia biernej ochrony niemowląt przed krztuścem.^{28 29 30 31}

Postępowanie profilaktyczne po zranieniu

W przypadku ran z ryzykiem zakażenia tężcem, niektóre szczepionki zawierające toksoid błoniczy mogą być stosowane jako część postępowania profilaktycznego:³²

• Szczepionki Adacel, Adacel Polio, Boostrix, Boostrix Polio i Tdap Szczepionka można stosować w ramach postępowania z ranami niosącymi ryzyko zachorowania na tężec z lub bez jednoczesnego podania immunoglobuliny przeciwtężcowej zgodnie z oficjalnymi zaleceniami.^{33 34 35 36 37}
• Wytyczne dotyczące swoistego zapobiegania tężcowi u zranionych osób przedstawione są w Programie Szczepień Ochronnych.³⁸

Sposób podawania szczepionek zawierających toksoid błoniczy

Sposób podania szczepionek zawierających toksoid błoniczy zależy od rodzaju preparatu i wieku pacjenta. Poniżej przedstawiono szczegółowe informacje dotyczące sposobu podawania poszczególnych szczepionek.

Droga podania

Większość szczepionek zawierających toksoid błoniczy podaje się domięśniowo, jednak w niektórych przypadkach możliwe jest również podanie podskórne:³⁹

• Adacel i Adacel Polio powinny być podane domięśniowo, preferowanym miejscem wstrzyknięcia jest mięsień naramienny. Nie należy podawać w pośladki, śródskórnie lub podskórnie (podawanie podskórne może być rozważone w wyjątkowych przypadkach).^{40 41}
• Boostrix i Boostrix Polio powinny być podawane głęboko domięśniowo, najlepiej w okolice mięśnia naramiennego.^{42 43}
• Infanrix-IPV powinien być podawany domięśniowo w mięsień naramienny, ale u bardzo małych dzieci szczepionkę można podawać w przednio-boczną część uda.⁴⁴
• Tetraxim należy podawać domięśniowo. Zalecanym miejscem wstrzyknięcia jest przednio-boczna powierzchnia górnej części uda u niemowląt i mięsień naramienny u starszych dzieci.⁴⁵
• Pentaxim podaje się domięśniowo. Zaleca się podawanie w środkową część przednio-bocznej części uda u niemowląt a w mięsień naramienny u dzieci.⁴⁶
• DTP-Szczepionka błoniczo-tężcowo-krztuścowa adsorbowana powinna być podawana domięśniowo. Niemowlętom, do ukończenia 12. miesiąca życia, szczepionkę podaje się w przednioboczną część uda. U dzieci powyżej 12. miesiąca życia można opcjonalnie podać w mięsień naramienny o ile pozwala na to masa mięśniowa dziecka.⁴⁷
• Dultavax należy podawać domięśniowo. Zalecanym miejscem podania jest mięsień naramienny. Nie wolno podawać śródskórnie, podskórnie ani donaczyniowo.⁴⁸
• DT-Szczepionka błoniczo-tężcowa adsorbowana podawana jest głęboko podskórnie (zaleca się również domięśniowe podanie szczepionki dla zminimalizowania odczynów miejscowych związanych z obecnością adiuwantu). Jako miejsce wstrzykiwań zaleca się mięsień naramienny lub przednioboczną część uda.⁴⁹
• Clodivac podaje się głęboko podskórnie w mięsień naramienny.⁵⁰
• d – Szczepionka błonicza adsorbowana podaje się głęboko podskórnie. Jako miejsce wstrzykiwań zaleca się mięsień naramienny.⁵¹
• Tdap Szczepionka podaje się domięśniowo, najlepiej do mięśnia naramiennego. W przypadku osób narażonych na ryzyko krwotoku po wstrzyknięciu domięśniowym, produkt leczniczy może być podawany podskórnie.⁵²

Szczególne przypadki dotyczące sposobu podawania

W niektórych przypadkach należy rozważyć alternatywną drogę podania:⁵³

• U pacjentów z zaburzeniem krzepliwości krwi należy rozważyć podskórne podanie DTP-Szczepionki błoniczo-tężcowo-krztuścowej adsorbowanej.⁵⁴
• W przypadku osób narażonych na ryzyko krwotoku po wstrzyknięciu domięśniowym, Tdap Szczepionka może być podawana podskórnie.⁵⁵

Tabela dawkowania toksoidu błoniczego

Poniższa tabela przedstawia szczegółowe informacje na temat dawkowania i sposobu podawania szczepionek zawierających toksoid błoniczy w zależności od wieku pacjenta i wskazań do szczepienia.

Podsumowanie informacji o dawkowaniu

Dawkowanie i sposób podawania toksoidu błoniczego zależą od wielu czynników, w tym od wieku pacjenta, rodzaju szczepionki, wskazań do szczepienia oraz indywidualnych uwarunkowań. Kluczowe aspekty dawkowania toksoidu błoniczego obejmują:

• Różnice w zawartości antygenu w zależności od wieku pacjenta – u dzieci do 7. roku życia stosuje się szczepionki o pełnej zawartości antygenu (D), a u starszych dzieci i dorosłych szczepionki o zmniejszonej zawartości antygenu (d).⁵⁶
• Schemat podstawowy szczepienia u niemowląt obejmuje zazwyczaj 2-3 dawki w odstępach 1-2 miesięcy, a następnie dawkę uzupełniającą po roku.^{57 58}
• Dawki przypominające podaje się w 6. roku życia, następnie u młodzieży w 14. i 19. roku życia, a u dorosłych co 10 lat.^{59 60}
• Większość szczepionek podaje się domięśniowo, najczęściej w mięsień naramienny u starszych dzieci i dorosłych lub w przednioboczną część uda u niemowląt.^{61 62}
• U pacjentów z zaburzeniami krzepliwości krwi należy rozważyć podskórne podanie szczepionki.⁶³
• W szczególnych przypadkach, takich jak zranienia niosące ryzyko tężca, kobiety w ciąży czy osoby o nieznanej historii szczepień, stosuje się indywidualne schematy dawkowania.^{64 65}

Właściwe dawkowanie i sposób podawania toksoidu błoniczego są kluczowe dla zapewnienia skutecznej profilaktyki błonicy, a stosowanie się do oficjalnych zaleceń i schematów szczepień pozwala na utrzymanie odpowiedniego poziomu odporności w populacji.