Działania niepożądane
Sód wodorowęglan

Działania niepożądane sodu wodorowęglanu

Sód wodorowęglan (Natrii hydrogenocarbonas) stosowany w produktach leczniczych może powodować szereg działań niepożądanych, które wynikają z jego właściwości alkalizujących oraz wpływu na gospodarkę elektrolitową organizmu. Spektrum działań niepożądanych zależy od postaci farmaceutycznej, dawki oraz indywidualnych cech pacjenta, w tym współistniejących chorób. Wodorowęglan sodu zawarty jest w wielu preparatach, takich jak Gaviscon duo tab, Natrium bicarbonicum 8,4% Polpharma czy Sal Vichy factitium, co wiąże się z różnymi profilami bezpieczeństwa w zależności od drogi podania i dawkowania.^{1 2}

Zaburzenia metabolizmu i elektrolitów

Jednym z najczęstszych i najpoważniejszych działań niepożądanych sodu wodorowęglanu jest alkaloza metaboliczna, która może rozwinąć się szczególnie po zastosowaniu dużych dawek produktu. Alkaloza może prowadzić do tężyczki, zwłaszcza u pacjentów z towarzyszącą hipokalcemią. Zjawisko to obserwuje się często przy parenteralnym podaniu wodorowęglanu sodu, np. w formie roztworu do wstrzykiwań Natrium bicarbonicum 8,4% Polpharma.³

Wśród innych zaburzeń elektrolitowych wymienia się:

• Hipokaliemia – obniżenie stężenia potasu w surowicy krwi, częsty skutek alkalozy
• Hipernatremia – nadmierne stężenie sodu w surowicy, szczególnie przy stosowaniu preparatów z wysoką zawartością sodu
• Hiperosmolarność – może wystąpić podczas stosowania dużych dawek, szczególnie w sytuacjach nagłych, np. podczas resuscytacji sercowo-płucnej
• Zasadowica – zaburzenie równowagi kwasowo-zasadowej organizmu związane z nadmierną alkalizacją
• Hiperkalcemia – podwyższone stężenie wapnia, zwłaszcza gdy wodorowęglan sodu stosowany jest łącznie z preparatami wapnia

^{4 5}

Na szczególną uwagę zasługuje zespół mleczno-alkaliczny, który występuje rzadko, ale stanowi poważne powikłanie. Związany jest z jednoczesnym przyjmowaniem dużych dawek wodorowęglanu sodu oraz preparatów wapnia (jak ma to miejsce np. w Gaviscon duo tab, który zawiera wapnia węglan). Zespół ten charakteryzuje się zaburzeniami świadomości, hiperkalcemią, zasadowicą metaboliczną oraz niewydolnością nerek.⁶

Zaburzenia układu oddechowego, klatki piersiowej i śródpiersia

Wodorowęglan sodu może wywoływać objawy ze strony układu oddechowego, w tym najpoważniejszy z nich – skurcz oskrzeli. Jest to reakcja o nieznanej częstości występowania, obserwowana głównie przy stosowaniu preparatów doustnych zawierających wodorowęglan sodu, takich jak Gaviscon duo tab.⁷

Zaburzenia układu immunologicznego

Mimo że występują bardzo rzadko, sód wodorowęglan może powodować poważne reakcje nadwrażliwości, takie jak:

• Reakcja anafilaktyczna – ostra, potencjalnie zagrażająca życiu reakcja alergiczna
• Reakcja anafilaktoidalna – reakcja podobna do anafilaktycznej, ale nieobejmująca mechanizmu immunologicznego
• Pokrzywka – reakcja skórna o charakterze bąbli pokrzywkowych

⁸

Zaburzenia żołądka i jelit

Wodorowęglan sodu, szczególnie w preparatach doustnych, może powodować szereg dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. Bardzo rzadko występują:

• Ból brzucha
• Kwaśne odbijanie
• Biegunka
• Nudności
• Wymioty

⁹

Z nieznaną częstością występują zaparcia, które mogą być szczególnie uciążliwe przy długotrwałym stosowaniu preparatów zawierających wodorowęglan sodu.¹⁰

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Bardzo rzadko obserwuje się swędzącą wysypkę jako objaw reakcji skórnej na wodorowęglan sodu.¹¹

Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania

Przy podawaniu parenteralnym wodorowęglanu sodu, jak w przypadku Natrium bicarbonicum 8,4% Polpharma, mogą wystąpić miejscowe reakcje:

• Miejscowe owrzodzenia
• Martwica tkanek – szczególnie przy wynaczynieniu roztworu
• Obrzęki – retencja wody i sodu oraz obrzęki mogą wystąpić podczas stosowania dużych dawek produktu, szczególnie u pacjentów z niewydolnością nerek, z niewydolnością krążenia oraz skłonnych do retencji sodu

¹²

Zaburzenia układu krążenia

Długotrwałe stosowanie preparatów zawierających wodorowęglan sodu, ze względu na wysoką zawartość sodu, może prowadzić do podwyższenia ciśnienia tętniczego. Jest to szczególnie istotne w przypadku tabletek musujących Sal Vichy factitium, które zawierają znaczne ilości sodu.¹³

Zaburzenia układu moczowego

Częste stosowanie dużych dawek soli wodorowęglanowych powoduje stałą alkalizację moczu, co może prowadzić do zaburzeń w gospodarce elektrolitowej i mineralnej oraz sprzyjać tworzeniu niektórych rodzajów kamieni nerkowych.¹⁴

Czynniki ryzyka i okoliczności nasilające działania niepożądane

Większość działań niepożądanych sodu wodorowęglanu występuje po przekroczeniu zalecanych dawek produktu. Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów:

• z niewydolnością nerek
• z niewydolnością krążenia
• ze skłonnością do retencji sodu i obrzęków
• z hipokalcemią
• stosujących jednocześnie preparaty wapnia
• z nadciśnieniem tętniczym

^{15 16}

Tabela działań niepożądanych sodu wodorowęglanu

Monitorowanie i postępowanie w przypadku działań niepożądanych

W przypadku wystąpienia działań niepożądanych związanych ze stosowaniem sodu wodorowęglanu, należy rozważyć następujące postępowanie:

Monitoring kliniczny

U pacjentów otrzymujących wodorowęglan sodu, szczególnie w dużych dawkach lub drogą parenteralną, zaleca się regularne monitorowanie:

• Równowagi kwasowo-zasadowej (pH krwi, stężenia wodorowęglanów)
• Stężenia elektrolitów (sód, potas, wapń)
• Ciśnienia tętniczego
• Funkcji nerek (stężenie kreatyniny, GFR)
• Objawów przeciążenia płynami (obrzęki, duszność)

¹⁷

Postępowanie w przypadku wystąpienia zaburzeń

W przypadku wystąpienia działań niepożądanych należy:

• Przerwać podawanie wodorowęglanu sodu lub zredukować dawkę
• W przypadku alkalozy metabolicznej – skorygować zaburzenia elektrolitowe, rozważyć podanie płynów infuzyjnych
• Przy tężyczce – podać preparaty wapnia
• Przy reakcjach anafilaktycznych – zastosować standardowe postępowanie przeciwanafilaktyczne (adrenalina, leki przeciwhistaminowe, kortykosteroidy)
• W przypadku miejscowych reakcji (owrzodzenia, martwica) – zastosować odpowiednie leczenie miejscowe

¹⁸

Istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Zgłoszenia należy kierować do Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.¹⁹