Właściwości farmakodynamiczne benzydaminy

Benzydamina chlorowodorek, substancja czynna zawarta w leku Septogard (1,5 mg/ml, roztwór do płukania jamy ustnej), należy do grupy farmakoterapeutycznej określanej jako „inne leki do stosowania miejscowego w jamie ustnej”, której przypisano kod ATC: A01AD02. Każda dawka 15 ml roztworu zawiera 22,5 mg benzydaminy chlorowodorku, co odpowiada stężeniu 1,5 mg substancji czynnej w 1 ml roztworu.¹

Mechanizm działania

Benzydamina, będąca pochodną indazolu, charakteryzuje się unikatowymi właściwościami fizykochemicznymi i działaniem farmakologicznym, które odróżniają ją od niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) typu kwasu acetylosalicylowego. W odróżnieniu od klasycznych NLPZ, benzydamina jest słabą zasadą, a nie kwasem ani związkiem metabolizowanym do formy kwasowej.²

Mechanizm działania benzydaminy opiera się na kilku procesach, z których najważniejsze to:

• Słabe hamowanie syntezy prostaglandyn – benzydamina jest słabym inhibitorem syntezy tych mediatorów zapalenia, skutecznie hamując aktywność enzymów (cyklooksygenazy i lipooksygenazy) dopiero w stężeniu 1mM i wyższym³
• Główny mechanizm przeciwzapalny – hamowanie syntezy prozapalnych cytokin, szczególnie czynnika martwicy nowotworów-alfa (TNF-α) oraz interleukiny-1β (IL-1β), bez znaczącego wpływu na inne cytokiny prozapalne (IL-6 i IL-8) lub przeciwzapalne (IL-10, antagonista receptora IL-1)⁴
• Dodatkowe mechanizmy przeciwzapalne – hamowanie wybuchu tlenowego neutrofili oraz stabilizacja błon komórkowych, co przejawia się hamowaniem degranulacji neutrofili i stabilizacją lizosomów⁵
• Działanie miejscowo znieczulające – związane z oddziaływaniem na kanały kationowe błon komórkowych⁶

Efekty farmakodynamiczne

Benzydamina charakteryzuje się specyficznym działaniem na lokalne mechanizmy procesu zapalnego. Przy aplikacji miejscowej wykazuje następujące właściwości:⁷

• Działanie przeciwzapalne – zmniejsza obrzęk oraz ogranicza powstawanie wysięku i ziarniniaka
• Działanie przeciwbólowe – szczególnie efektywne, gdy ból jest spowodowany stanem zapalnym
• Działanie miejscowo znieczulające – bezpośrednio zmniejsza odczuwanie bólu

Warto podkreślić, że benzydamina wykazuje jedynie słaby wpływ na gorączkę, która stanowi wskaźnik ogólnoustrojowej reakcji organizmu.⁸

Skuteczność kliniczna i bezpieczeństwo stosowania

Skuteczność i bezpieczeństwo benzydaminy zostały potwierdzone w licznych badaniach klinicznych w różnych wskazaniach związanych ze stanami zapalnymi jamy ustnej i gardła:

Zapalenie gardła po zabiegach chirurgicznych i stomatologicznych

W badaniu z udziałem 24 pacjentów z zapaleniem gardła po tonsillektomii (usunięciu migdałków), stosowanie 0,15% roztworu benzydaminy 5 razy dziennie przez 6 dni wykazało znacząco lepsze i szybsze działanie w porównaniu z placebo w zakresie:⁹

• Zmniejszenia bólu gardła
• Złagodzenia trudności w połykaniu
• Poprawy objawów klinicznych (zmniejszenie przekrwienia i obrzęku) ocenianych w 7. dniu terapii

Podobne korzystne efekty odnotowano w badaniach u pacjentów z zapaleniem migdałków, zapaleniem gardła oraz po zabiegach stomatologicznych.¹⁰

Szczególnie interesujące wyniki uzyskano w badaniu z udziałem 58 dorosłych poddawanych znieczuleniu ogólnemu z intubacją dotchawiczą. Płukanie jamy ustnej 30 ml 0,075% roztworu benzydaminy przed indukcją znieczulenia skutkowało znaczącym zmniejszeniem bólu gardła po operacji w okresie pierwszych 24 godzin (w porównaniu z wodą), podczas gdy płukanie z użyciem kwasu acetylosalicylowego wykazywało działanie przeciwbólowe jedynie przez 4 godziny.¹¹

Zapalenie błony śluzowej po radioterapii i chemioterapii

Badanie kliniczne przeprowadzone z udziałem 48 pacjentów poddawanych 3-5 tygodniowej radioterapii z powodu raka jamy ustnej wykazało, że płukanie jamy ustnej 0,15% roztworem benzydaminy cztery razy dziennie przynosiło:¹²

• Znaczącą ulgę w bólu
• Zmniejszenie zakresu zapalenia błony śluzowej części ustnej gardła
• Zmniejszenie nasilenia zapalenia błony śluzowej

Analogiczne korzystne efekty zaobserwowano u pacjentów otrzymujących chemioterapię z powodu raka jamy ustnej.¹³

W kolejnym badaniu z udziałem 67 pacjentów z ciężkim zapaleniem błony śluzowej jamy ustnej i gardła po radioterapii, płukanie roztworem benzydaminy przez pierwsze trzy dni leczenia, w porównaniu z placebo, powodowało znaczące:¹⁴

• Zmniejszenie bólu podczas przełykania
• Złagodzenie przekrwienia
• Redukcję nasilenia zapalenia błon śluzowych

Uszkodzenia tkanek miękkich

W badaniu obejmującym 50 pacjentów z uszkodzeniami tkanek miękkich, stosowanie kremu zawierającego 3% benzydaminy 3 razy dziennie przez 6 dni wykazało znacząco lepszą skuteczność w porównaniu z placebo w zakresie łagodzenia:¹⁵

• Bólu
• Tkliwości
• Rumienia
• Upośledzenia czynnościowego
• Obrzęku

Wyniki były oceniane w 6. dniu terapii i wykazały wyraźną przewagę benzydaminy nad placebo.

Tolerancja i bezpieczeństwo stosowania

W przeprowadzonych badaniach klinicznych benzydamina była ogólnie dobrze tolerowana przez pacjentów.¹⁶ Odnotowano zwiększoną częstość przejściowego drętwienia i pieczenia u osób stosujących benzydaminę, co przypisano jej miejscowemu działaniu znieczulającemu.¹⁷ Objawy te są przejściowe i nie wymagają zazwyczaj przerwania terapii.