Działania niepożądane olanzapiny

Olanzapina, jako atypowy lek przeciwpsychotyczny, charakteryzuje się określonym profilem działań niepożądanych, które mogą występować z różną częstotliwością u pacjentów przyjmujących ten lek. Znajomość tych działań jest kluczowa dla właściwego monitorowania stanu pacjenta i wczesnego wykrywania potencjalnych powikłań leczenia.¹

Najczęściej występujące działania niepożądane

W badaniach klinicznych dotyczących olanzapiny najczęściej obserwowano działania niepożądane związane z różnymi układami organizmu. Szczególnie często (u ≥1% pacjentów) występowały: senność, zwiększenie masy ciała, eozynofilia, podwyższone stężenia: prolaktyny, cholesterolu, glukozy i triglicerydów, cukromocz, zwiększenie łaknienia, zawroty głowy, akatyzja, parkinsonizm, leukopenia, neutropenia, dyskineza, niedociśnienie ortostatyczne oraz objawy antycholinergiczne.²

U pacjentów przyjmujących olanzapinę często obserwuje się również: przemijające, bezobjawowe zwiększenie aktywności aminotransferaz wątrobowych, wysypkę, osłabienie, uczucie zmęczenia, gorączkę, bóle stawów, zwiększoną aktywność fosfatazy zasadowej, gamma-glutamylotransferazy, podwyższone stężenie kwasu moczowego, zwiększoną aktywność fosfokinazy kreatynowej oraz obrzęki.³

Wpływ na masę ciała

Zwiększenie masy ciała stanowi istotny problem kliniczny u pacjentów leczonych olanzapiną. Badania wykazały, że po krótkotrwałym leczeniu (mediana trwania terapii 47 dni) zwiększenie masy ciała w stosunku do wartości wyjściowych o ≥7% występowało bardzo często (22,2%), o ≥15% często (4,2%), a o ≥25% niezbyt często (0,8%). Natomiast podczas długotrwałego stosowania (przynajmniej przez 48 tygodni) zwiększenie masy ciała w stosunku do wartości wyjściowych o ≥7%, ≥15% i ≥25% występowało bardzo często (odpowiednio u 64,4%, 31,7% i 12,3% pacjentów).⁴

Zaburzenia metaboliczne

Olanzapina może powodować istotne zmiany parametrów metabolicznych. Obserwowano zwiększenie stężenia lipidów na czczo (cholesterolu całkowitego, cholesterolu LDL i triglicerydów), szczególnie u pacjentów bez wcześniejszych zaburzeń przemiany lipidów. Często obserwowano zmianę stężenia cholesterolu całkowitego na czczo z wartości prawidłowych (<5,17 mmol/l) do dużych wartości (≥6,2 mmol/l) oraz zmianę stężenia z wartości granicznych (≥5,17 do <6,2 mmol/l) do dużych wartości (≥6,2 mmol/l).⁵

Obserwowano również zwiększenie stężenia glukozy na czczo z wartości prawidłowych (<5,56 mmol/l) do dużych wartości (≥7 mmol/l). Zmiany początkowego stężenia glukozy na czczo z wartości granicznych (≥5,56 do <7 mmol/l) do dużych wartości (≥7 mmol/l) występowały bardzo często.⁶

Zmiany stężenia triglicerydów na czczo z wartości prawidłowych (<1,69 mmol/l) do dużych wartości (≥2,26 mmol/l) oraz z wartości granicznych (≥1,69 do <2,26 mmol/l) do dużych wartości (≥2,26 mmol/l) występowały również bardzo często.⁷

Objawy pozapiramidowe

W badaniach klinicznych częstość występowania parkinsonizmu i dystonii u pacjentów leczonych olanzapiną liczbowo była większa, jednak nie była statystycznie istotna w porównaniu z grupą otrzymującą placebo. U pacjentów leczonych olanzapiną rzadziej stwierdzano parkinsonizm, akatyzję i dystonię niż u pacjentów leczonych stopniowo zwiększanymi dawkami haloperydolu.⁸

Hiperprolaktynemia

W badaniach klinicznych trwających do 12 tygodni, stężenie prolaktyny w osoczu przekroczyło górną granicę normy u około 30% pacjentów leczonych olanzapiną, u których stężenie prolaktyny na początku badania było w normie. U większości pacjentów zwiększenie stężenia prolaktyny było na ogół łagodne i nie przekraczało dwukrotnej górnej granicy normy.⁹

Zespół odstawienny

W przypadku nagłego przerwania stosowania olanzapiny zgłaszano wystąpienie ostrych objawów odstawienia, takich jak: pocenie się, bezsenność, drżenie, lęk, nudności i wymioty.¹⁰

Działania niepożądane w szczególnych grupach pacjentów

Pacjenci w podeszłym wieku z otępieniem

W badaniach klinicznych obejmujących pacjentów w podeszłym wieku z rozpoznaniem otępienia, leczeniu olanzapiną towarzyszyła większa częstość zgonów oraz niepożądanych zdarzeń naczyniowo-mózgowych niż w grupie placebo. Bardzo częstymi działaniami niepożądanymi w tej grupie pacjentów były: nieprawidłowy chód i upadki. Często obserwowano zapalenie płuc, podwyższoną temperaturę ciała, letarg, rumień, omamy wzrokowe i nietrzymanie moczu.¹¹

Pacjenci z chorobą Parkinsona

W badaniach klinicznych u pacjentów z chorobą Parkinsona, u których wystąpiła psychoza polekowa (po zastosowaniu agonistów dopaminy), bardzo często stwierdzano nasilenie objawów parkinsonizmu i omamy. Występowały one częściej niż w grupie placebo.¹²

Choroba afektywna dwubiegunowa – terapia skojarzona

W badaniu klinicznym z udziałem pacjentów z rozpoznaniem epizodu manii w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej, skojarzone stosowanie olanzapiny z walproinianem wywołało neutropenię u 4,1% osób. Duże stężenie walproinianu w osoczu mogło być czynnikiem wpływającym na jej wystąpienie.¹³

W trakcie stosowania olanzapiny z litem lub walproinianem zaobserwowano częstsze (≥10%) występowanie drżenia, suchości błony śluzowej jamy ustnej, zwiększonego apetytu i zwiększenia masy ciała. Często stwierdzano również zaburzenia mowy.¹⁴

Podczas aktywnej fazy leczenia (do 6 tygodni) u 17,4% pacjentów zaobserwowano zwiększenie masy ciała o ≥7% w stosunku do początkowej. Podczas długotrwałego stosowania olanzapiny (do 12 miesięcy) w profilaktyce nawrotów choroby afektywnej dwubiegunowej odnotowano zwiększenie masy ciała o ≥7% u 39,9% pacjentów.¹⁵

Dzieci i młodzież

Chociaż olanzapina nie jest wskazana do leczenia dzieci i młodzieży w wieku poniżej 18 lat, istnieją dane z badań klinicznych w tej grupie wiekowej. Zwiększenie masy ciała o ≥7% występowało bardzo często (40,6%) już po krótkotrwałej terapii (mediana 22 dni), a w przypadku długotrwałego stosowania produktu (co najmniej 24 tygodnie) masa ciała zwiększała się o ≥7% u 89,4% pacjentów.¹⁶

Szczegółowe zestawienie działań niepożądanych

Poniżej przedstawiono zestawienie działań niepożądanych oraz zmian wyników badań laboratoryjnych obserwowanych w badaniach klinicznych i zgłoszeniach spontanicznych po wprowadzeniu leku do obrotu.¹⁷

Działania niepożądane obserwowane częściej u dzieci i młodzieży

Chociaż olanzapina nie jest wskazana do stosowania u pacjentów w wieku poniżej 18 lat, w badaniach klinicznych zaobserwowano następujące działania niepożądane występujące częściej u młodzieży (w wieku 13-17 lat) niż u dorosłych:¹⁸

Podczas krótkotrwałej terapii (22 dni) u młodzieży stwierdzono zwiększenie masy ciała o ≥7% u 40,6% pacjentów, a o ≥15% u 7,1% pacjentów. W przypadku długotrwałego stosowania (minimum 24 tygodnie) zwiększenie masy ciała o ≥7% wystąpiło u 89,4% pacjentów, o ≥15% u 55,3%, a o ≥25% aż u 29,1% pacjentów.¹⁹

Monitorowanie bezpieczeństwa terapii olanzapiną

Ze względu na szeroki profil działań niepożądanych olanzapiny, konieczne jest regularnie monitorowanie stanu pacjenta podczas leczenia. Szczególnie istotna jest kontrola:²⁰

• Masy ciała – regularne pomiary, szczególnie w pierwszych miesiącach leczenia
• Parametrów metabolicznych – oznaczenia stężenia glukozy, cholesterolu całkowitego, LDL, HDL i triglicerydów
• Funkcji wątroby – oznaczanie aktywności aminotransferaz, szczególnie w początkowej fazie leczenia
• Objawów pozapiramidowych – regularna ocena w kierunku wystąpienia parkinsonizmu, dystonii, akatyzji i późnych dyskinez
• Stężenia prolaktyny – szczególnie u pacjentów z objawami związanymi z hiperprolaktynemią

W przypadku długotrwałego leczenia (co najmniej 48 tygodni) częstość występowania istotnych klinicznie działań niepożądanych związanych z zaburzeniami metabolicznymi zwiększa się wraz z czasem stosowania leku. U pacjentów stosujących olanzapinę przez okres 9-12 miesięcy obserwowano natomiast zmniejszanie się szybkości wzrostu średniego stężenia glukozy po około 6 miesiącach terapii.²¹