Właściwości farmakodynamiczne metforminy

Metformina należy do grupy biguanidów o działaniu przeciwhiperglikemicznym, których głównym zadaniem jest obniżenie stężenia glukozy w osoczu zarówno na czczo, jak i po posiłkach. Ważną cechą metforminy jest to, że nie pobudza wydzielania insuliny, dzięki czemu nie powoduje hipoglikemii, co stanowi istotną zaletę terapeutyczną w porównaniu z innymi lekami przeciwcukrzycowymi.¹

Mechanizm działania

Metformina wykazuje wielokierunkowy mechanizm działania, który obejmuje kilka kluczowych procesów metabolicznych:

• Zmniejszenie wątrobowej produkcji glukozy poprzez hamowanie procesów glukoneogenezy i glikogenolizy, co prowadzi do ograniczenia uwalniania glukozy z wątroby do krwiobiegu
• Zwiększenie wrażliwości receptorów insulinowych w tkance mięśniowej, co skutkuje poprawą obwodowego pobierania glukozy i jej efektywniejszym wykorzystaniem
• Opóźnienie wchłaniania glukozy w jelitach, co prowadzi do wolniejszego wzrostu poziomu glukozy we krwi po posiłkach

Na poziomie komórkowym metformina pobudza wewnątrzkomórkową syntezę glikogenu poprzez wpływ na enzymy uczestniczące w tym procesie. Dodatkowo zwiększa zdolność transportu wszystkich rodzajów błonowych nośników glukozy (GLUT – glucose transporter), poprawiając tym samym transport glukozy do komórek.²

Efekty kliniczne i metaboliczne

Stosowanie metforminy wiąże się z wieloma korzystnymi efektami metabolicznymi, które nie ograniczają się wyłącznie do kontroli glikemii:

• Wpływ na masę ciała – w badaniach klinicznych obserwowano utrzymanie masy ciała lub jej umiarkowane zmniejszenie podczas terapii metforminą, co jest szczególnie korzystne u pacjentów z cukrzycą typu 2, u których często występuje nadwaga lub otyłość³
• Wpływ na profil lipidowy – metformina w postaci tabletek o natychmiastowym uwalnianiu wywiera korzystny wpływ na metabolizm lipidów. W kontrolowanych średnio- i długotrwałych badaniach klinicznych wykazano, że lek w dawkach terapeutycznych zmniejsza stężenie cholesterolu całkowitego, cholesterolu frakcji LDL i trójglicerydów⁴

Warto zwrócić uwagę, że w przypadku stosowania metforminy w postaci o przedłużonym uwalnianiu (Metformax SR), podobnego korzystnego wpływu na profil lipidowy nie stwierdzono. Jest to prawdopodobnie związane z wieczorną porą podawania leku. Co więcej, w przypadku preparatów o przedłużonym uwalnianiu możliwe jest nawet zwiększenie stężenia triglicerydów.⁵

Skuteczność kliniczna w cukrzycy typu 2

Skuteczność kliniczna metforminy została potwierdzona w licznych badaniach, z których najważniejszym jest prospektywne randomizowane badanie UKPDS (United Kingdom Prospective Diabetes Study). Badanie to wykazało istotne długotrwałe korzyści z intensywnej kontroli glikemii za pomocą metforminy u pacjentów z nadwagą i cukrzycą typu 2, u których leczenie samą dietą okazało się nieskuteczne.⁶

Analiza wyników badania UKPDS dla pacjentów z nadwagą leczonych metforminą po nieskutecznym leczeniu samą dietą wykazała szereg istotnych korzyści klinicznych:

1. Redukcja powikłań cukrzycowych – istotne zmniejszenie całkowitego ryzyka wszystkich związanych z cukrzycą powikłań w grupie leczonej metforminą (29,8 zdarzeń/1000 pacjento-lat) w porównaniu do samej diety (43,3 zdarzeń/1000 pacjento-lat), p=0,0023. Podobną przewagę metforminy zaobserwowano w porównaniu z łącznymi wynikami dla grup leczonych w skojarzeniu z pochodnymi sulfonylomocznika lub samą insuliną (40,1 zdarzeń/1000 pacjento-lat), p=0,0034.⁷
2. Zmniejszenie śmiertelności związanej z cukrzycą – istotne zmniejszenie całkowitej umieralności związanej z cukrzycą: w grupie leczonej metforminą zanotowano 7,5 zdarzeń/1000 pacjento-lat w porównaniu do 12,7 zdarzeń/1000 pacjento-lat w grupie stosującej samą dietę (p=0,017).⁸
3. Zmniejszenie śmiertelności ogólnej – istotne zmniejszenie całkowitej umieralności z jakiejkolwiek przyczyny: w grupie metforminy zaobserwowano 13,5 zdarzeń/1000 pacjento-lat w porównaniu z 20,6 zdarzeń/1000 pacjento-lat w grupie stosującej samą dietę (p=0,011). Podobną przewagę wykazano w porównaniu z łącznymi wynikami dla grup leczonych w skojarzeniu z pochodnymi sulfonylomocznika i samą insuliną – 18,9 zdarzeń/1000 pacjento-lat (p=0,021).⁹
4. Zmniejszenie ryzyka zawału serca – istotne zmniejszenie całkowitego ryzyka wystąpienia zawału serca: w grupie otrzymującej metforminę zanotowano 11 zdarzeń/1000 pacjento-lat w porównaniu do 18 zdarzeń/1000 pacjento-lat w grupie stosującej samą dietę (p=0,01).¹⁰

Terapia skojarzona

W przypadku stosowania metforminy jako leczenia drugiego rzutu w skojarzeniu z pochodnymi sulfonylomocznika, badania nie wykazały istotnych korzyści związanych z wynikiem klinicznym.¹¹

W odniesieniu do cukrzycy typu 1, skojarzone leczenie metforminą i insuliną zastosowano w wybranych przypadkach, jednak nie ustalono jednoznacznych korzyści klinicznych wynikających z takiego skojarzonego leczenia. Oznacza to, że metformina nie jest standardowo zalecana w terapii cukrzycy typu 1, a jej ewentualne zastosowanie powinno być rozważane indywidualnie w wybranych przypadkach klinicznych.¹²

Klasyfikacja farmakoterapeutyczna

Metformina klasyfikowana jest jako lek przeciwcukrzycowy z wyłączeniem insuliny, należący do grupy biguanidów o kodzie ATC: A 10 BA 02.¹³

Produkt Metformax SR dostępny jest w dwóch dawkach: 750 mg oraz 1000 mg w postaci tabletek o przedłużonym uwalnianiu. Tabletki Metformax SR 1000 charakteryzują się białą lub prawie białą barwą, owalnym kształtem oraz specyficznymi wymiarami: długość 22,0 mm, szerokość 10,5 mm i grubość 8,9 mm. Dodatkowo posiadają wytłoczony napis „SR 1000” po jednej stronie, podczas gdy druga strona pozostaje gładka.¹⁴