Właściwości farmakodynamiczne leku Biotrakson

Biotrakson, zawierający substancję czynną ceftriakson w postaci soli sodowej, należy do grupy farmakoterapeutycznej leków przeciwbakteryjnych do stosowania ogólnego, a dokładniej do cefalosporyn III generacji (kod ATC: J01DD04). Produkt dostępny jest w postaci proszku do sporządzania roztworu do wstrzykiwań lub infuzji w dawkach 1 g i 2 g. Każdy gram produktu zawiera 83 mg sodu (3,6 mmol), co stanowi istotną informację dla pacjentów ze wskazaniami do ograniczenia spożycia sodu.¹

Mechanizm działania

Ceftriakson wykazuje działanie bakteriobójcze poprzez hamowanie syntezy ściany komórkowej bakterii. Mechanizm ten opiera się na wiązaniu z białkami wiążącymi penicylinę (PBP), co prowadzi do przerwania biosyntezy peptydoglikanów stanowiących kluczowy element ściany komórkowej. W rezultacie dochodzi do lizy i śmierci komórki bakteryjnej.²

Mechanizmy oporności

Oporność bakterii na działanie ceftriaksonu może wynikać z kilku mechanizmów molekularnych:³

• Hydroliza enzymatyczna – rozkład antybiotyku przez beta-laktamazy, w tym beta-laktamazy o rozszerzonym profilu substratowym (ESBL), karbapenemazy lub chromosomalne cefalosporynazy (AmpC). Te ostatnie mogą być indukowane lub stale wytwarzane przez niektóre gatunki tlenowych bakterii Gram-ujemnych z derepresorowanym genem beta-laktamazy.⁴
• Modyfikacja miejsca docelowego – zmniejszone powinowactwo białek wiążących penicylinę do ceftriaksonu, co ogranicza jego skuteczność.⁵
• Zmiany przepuszczalności błony – zmniejszona przepuszczalność błony zewnętrznej bakterii Gram-ujemnych, co utrudnia penetrację antybiotyku do wnętrza komórki.⁶
• Aktywny wyrzut leku – bakteryjne systemy pomp efflux, które aktywnie usuwają lek z komórki bakteryjnej.⁷

Wartości graniczne lekowrażliwości

Europejski Komitet ds. Oznaczania Lekowrażliwości Drobnoustrojów (EUCAST) określił wartości graniczne minimalnego stężenia hamującego (MIC) dla ceftriaksonu, które pozwalają na klasyfikację drobnoustrojów jako wrażliwe lub oporne. Wartości te stanowią istotne narzędzie diagnostyczne w praktyce klinicznej.⁸

Objaśnienia do tabeli:⁹

• a. W przypadku Staphylococcus spp. wrażliwość określa się na podstawie wrażliwości na cefoksytynę.
• b. Dla Streptococcus spp. (grupy A, B, C i G) wrażliwość określa się na podstawie wrażliwości na penicylinę.
• c. Izolaty bakteryjne o wartościach MIC dla ceftriaksonu przekraczających wartość graniczną wrażliwości występują rzadko. W przypadku ich wykrycia zaleca się ponowne przeprowadzenie testu, a w razie potwierdzenia wyniku, przesłanie izolatu do laboratorium referencyjnego.
• d. Powyższe wartości graniczne dotyczą dawki dożylnej 1 g raz na dobę oraz dużej dawki wynoszącej co najmniej 2 g raz na dobę.

Skuteczność kliniczna wobec konkretnych drobnoustrojów

Częstość występowania nabytej oporności wśród bakterii może się znacząco różnić w zależności od rejonu geograficznego oraz czasu, dlatego istotne jest uwzględnianie lokalnych danych epidemiologicznych dotyczących oporności, szczególnie przy leczeniu ciężkich zakażeń. W przypadkach, gdy lokalne występowanie oporności jest na tyle powszechne, że użyteczność ceftriaksonu w niektórych rodzajach zakażeń budzi wątpliwości, zaleca się konsultację z ekspertem w dziedzinie chorób zakaźnych.¹⁰

Spektrum przeciwbakteryjne ceftriaksonu

Na podstawie danych klinicznych i mikrobiologicznych, drobnoustroje zostały podzielone na trzy grupy w zależności od ich wrażliwości na ceftriakson:

Gatunki zwykle wrażliwe

Bakterie tlenowe Gram-dodatnie:¹¹

• Staphylococcus aureus (wrażliwe na metycylinę) – główny czynnik etiologiczny zakażeń szpitalnych i pozaszpitalnych
• Gronkowce koagulazoujemne (wrażliwe na metycylinę) – często kolonizują skórę i błony śluzowe
• Streptococcus pyogenes (grupa A) – odpowiedzialny m.in. za zapalenie gardła i róże
• Streptococcus agalactiae (grupa B) – istotny patogen w zakażeniach noworodków i kobiet w ciąży
• Streptococcus pneumoniae – główny czynnik etiologiczny zapalenia płuc pozaszpitalnego
• Paciorkowce zieleniące – część fizjologicznej flory jamy ustnej, rzadziej powodujące zakażenia

Bakterie tlenowe Gram-ujemne:¹²

• Borrelia burgdorferi – czynnik etiologiczny boreliozy
• Haemophilus influenzae – patogen dróg oddechowych, szczególnie istotny w zapaleniu nagłośni
• Haemophilus parainfluenzae – może powodować zakażenia dróg oddechowych i endokarditis
• Moraxella catarrhalis – częsty patogen dróg oddechowych
• Neisseria gonorrhoeae – czynnik etiologiczny rzeżączki
• Neisseria meningitidis – główny czynnik etiologiczny zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych
• Proteus mirabilis – częsty patogen układu moczowego
• Providencia spp. – oportunistyczny patogen układu moczowego
• Treponema pallidum – czynnik etiologiczny kiły

Gatunki, w przypadku których może wystąpić problem oporności nabytej

Bakterie tlenowe Gram-dodatnie z potencjalną opornością:¹³

• Staphylococcus epidermidis – najczęstszy gronkowiec koagulazoujemny, kolonizujący skórę i błony śluzowe, istotny w zakażeniach związanych z biomateriałami
• Staphylococcus haemolyticus – drugi co do częstości gatunek gronkowców koagulazoujemnych izolowanych z krwi
• Staphylococcus hominis – komensalny gronkowiec koagulazoujemny, rzadziej wywołujący zakażenia

Bakterie tlenowe Gram-ujemne z potencjalną opornością:¹⁴

• Citrobacter freundii – może powodować zakażenia układu moczowego i dróg żółciowych
• Enterobacter aerogenes – patogen oportunistyczny, szczególnie u pacjentów hospitalizowanych
• Enterobacter cloacae – patogen zakażeń wewnątrzszpitalnych
• Escherichia coli – najczęstszy czynnik etiologiczny zakażeń układu moczowego
• Klebsiella pneumoniae – ważny patogen zakażeń szpitalnych, w tym zapalenia płuc
• Klebsiella oxytoca – patogen oportunistyczny, szczególnie u pacjentów z obniżoną odpornością
• Morganella morganii – oportunistyczny patogen układu moczowego
• Proteus vulgaris – patogen układu moczowego
• Serratia marcescens – patogen zakażeń szpitalnych

Bakterie beztlenowe z potencjalną opornością:¹⁵

• Bacteroides spp. – najważniejsze beztlenowe bakterie Gram-ujemne, część flory jelitowej
• Fusobacterium spp. – beztlenowe bakterie Gram-ujemne, często izolowane z zakażeń głowy i szyi
• Peptostreptococcus spp. – beztlenowe ziarenkowce Gram-dodatnie, kolonizujące skórę i błony śluzowe
• Clostridium perfringens – czynnik etiologiczny zgorzeli gazowej i zatruć pokarmowych

Drobnoustroje o oporności naturalnej

Bakterie tlenowe Gram-dodatnie naturalnie oporne:¹⁶

• Enterococcus spp. – ważne patogeny zakażeń wewnątrzszpitalnych, szczególnie układu moczowego i endokarditis
• Listeria monocytogenes – czynnik etiologiczny listeriozy, szczególnie groźny dla kobiet w ciąży, noworodków i osób z obniżoną odpornością

Bakterie tlenowe Gram-ujemne naturalnie oporne:¹⁷

• Acinetobacter baumannii – istotny patogen zakażeń szpitalnych, szczególnie u pacjentów w oddziałach intensywnej terapii
• Pseudomonas aeruginosa – patogen zakażeń szpitalnych oporny na wiele antybiotyków
• Stenotrophomonas maltophilia – oportunistyczny patogen zakażeń szpitalnych u pacjentów z obniżoną odpornością

Bakterie beztlenowe naturalnie oporne:¹⁸

• Clostridium difficile – główny czynnik etiologiczny biegunki poantybiotykowej i rzekomobłoniastego zapalenia jelita grubego

Inne mikroorganizmy naturalnie oporne:¹⁹

• Chlamydia spp. – wewnątrzkomórkowe bakterie Gram-ujemne
• Chlamydophila spp. – wewnątrzkomórkowe bakterie Gram-ujemne
• Mycoplasma spp. – najmniejsze bakterie pozbawione ściany komórkowej
• Legionella spp. – czynnik etiologiczny choroby legionistów
• Ureaplasma urealyticum – patogen układu moczowo-płciowego

Należy zauważyć, że wszystkie szczepy gronkowców opornych na metycylinę (MRSA) wykazują również oporność na ceftriakson. Ponadto, w przypadku niektórych gatunków bakterii odsetek szczepów opornych przekracza 50% w co najmniej jednym regionie geograficznym. Szczepy bakterii wytwarzające enzymy ESBL (beta-laktamazy o rozszerzonym spektrum działania) zawsze wykazują oporność na ceftriakson.^{50% w co najmniej jednym regionie. % Szczepy wytwarzające ESBL są zawsze oporne.”>20}