Właściwości farmakodynamiczne omeprazolu

Omeprazol należy do grupy farmakoterapeutycznej określanej jako inhibitory pompy protonowej (kod ATC: A02BC01), stosowanej w zaburzeniach związanych z nadkwaśnością. Substancja ta występuje w postaci racemicznej mieszaniny dwóch enancjomerów i charakteryzuje się wysoką specyficznością działania ukierunkowaną na zmniejszenie wydzielania kwasu solnego w żołądku.¹

Mechanizm działania

Mechanizm działania omeprazolu opiera się na wysoce selektywnym blokowaniu aktywności enzymu H+/K+-ATP-azy (pompy protonowej) w komórkach okładzinowych błony śluzowej żołądka. Jako słaba zasada, omeprazol osiąga wysokie stężenie w kwaśnym środowisku kanalików wydzielniczych komórek okładzinowych, gdzie ulega przekształceniu do postaci aktywnej. Substancja ta wpływa na końcowy etap powstawania kwasu solnego, a efekt tego hamowania jest zależny od zastosowanej dawki.²

Skuteczność omeprazolu obejmuje hamowanie zarówno podstawowego, jak i stymulowanego wydzielania kwasu solnego, niezależnie od rodzaju czynnika stymulującego to wydzielanie. Działanie leku charakteryzuje się szybkim początkiem i zapewnia całodobową kontrolę objawów przy stosowaniu raz na dobę.³

Efekty kliniczne

Wszystkie działania farmakodynamiczne obserwowane podczas terapii omeprazolem wynikają bezpośrednio z jego wpływu na sekrecję kwasu solnego.⁴ Doustne podawanie omeprazolu w schemacie raz na dobę prowadzi do szybkiego i skutecznego zahamowania wydzielania kwasu solnego w żołądku, obejmującego zarówno okres dzienny, jak i nocny. Maksymalny efekt terapeutyczny osiągany jest po 4 dniach regularnego stosowania leku.⁵

U pacjentów z wrzodem dwunastnicy zastosowanie omeprazolu w dawce 20 mg na dobę powoduje:

• Zmniejszenie 24-godzinnej (dobowej) kwaśności soku żołądkowego średnio o około 80%⁶
• Redukcję maksymalnego wydzielania kwasu solnego po stymulacji pentagastryną o około 70% (po 24 godzinach od przyjęcia leku)⁷
• Utrzymanie wartości pH w żołądku na poziomie ≥ 3 przez średnio 17 godzin w ciągu doby⁸

Efektywność działania omeprazolu w redukcji/normalizacji ekspozycji przełyku na działanie kwaśnej treści żołądkowej u pacjentów z chorobą refluksową przełyku jest zależna od dawki. Stopień zahamowania wydzielania kwasu solnego koreluje z wielkością pola pod krzywą stężenia omeprazolu w osoczu w czasie (AUC), natomiast nie wykazuje związku z chwilowym stężeniem leku w osoczu.⁹

Podczas leczenia omeprazolem nie obserwowano zjawiska tachyfilaksji (zmniejszenia skuteczności leku przy długotrwałym stosowaniu).¹⁰

Wpływ na Helicobacter pylori

Zakażenie Helicobacter pylori odgrywa kluczową rolę w patogenezie choroby wrzodowej dwunastnicy i żołądka. Bakteria ta, wraz z kwasem solnym wydzielanym w żołądku, stanowi główny czynnik etiopatogenetyczny prowadzący do rozwoju zmian wrzodowych. Ponadto, H. pylori jest istotnym czynnikiem w rozwoju zanikowego zapalenia błony śluzowej żołądka, które zwiększa ryzyko wystąpienia raka żołądka.¹¹

Terapia eradykacyjna zakażenia H. pylori z zastosowaniem omeprazolu w połączeniu z odpowiednimi antybiotykami wykazuje wysoki odsetek wygojenia zmian zapalnych błony śluzowej żołądka oraz długotrwałą remisję wrzodów trawiennych.¹²

W praktyce klinicznej stosowane są zarówno schematy dwulekowe, jak i trójlekowe, przy czym schematy trójlekowe charakteryzują się wyższą skutecznością. Schematy dwulekowe mogą być brane pod uwagę w przypadku występowania u pacjenta nadwrażliwości na którykolwiek składnik terapii trójlekowej.¹³

Następstwa długotrwałego hamowania sekrecji kwasu solnego

Długotrwałe stosowanie omeprazolu wiąże się z pewnymi efektami fizjologicznymi wynikającymi z zahamowania wydzielania kwasu solnego w żołądku. Do opisywanych następstw należą:

• Torbiele gruczołowe żołądka – obserwuje się zwiększoną częstość ich występowania, stanowią one fizjologiczne następstwo znacznego zahamowania wydzielania kwasu. Mają charakter łagodny i zwykle ustępują samoistnie¹⁴
• Zwiększenie liczby bakterii w żołądku – zmniejszona kwaśność soku żołądkowego sprzyja namnażaniu bakterii naturalnie występujących w przewodzie pokarmowym. Może to prowadzić do nieznacznie zwiększonego ryzyka zakażeń przewodu pokarmowego bakteriami z rodzaju Salmonella i Campylobacter, a u pacjentów hospitalizowanych – również Clostridium difficile¹⁵
• Wzrost stężenia gastryny – podczas leczenia produktami przeciwwydzielniczymi, w tym omeprazolem, stężenie gastryny w surowicy ulega zwiększeniu w odpowiedzi na zmniejszenie wydzielania kwasu solnego¹⁶
• Zwiększenie stężenia chromograniny A (CgA) – stężenie CgA wzrasta na skutek zmniejszenia kwasowości wewnątrzżołądkowej. Może to zaburzać diagnostykę guzów neuroendokrynnych. Zaleca się przerwanie leczenia inhibitorami pompy protonowej na okres od 5 dni do 2 tygodni przed pomiarem stężenia CgA, aby umożliwić powrót jego wartości do zakresu referencyjnego¹⁷
• Zwiększenie liczby komórek ECL (enterochromaffinopodobnych) – obserwowane zarówno u dzieci, jak i dorosłych podczas długotrwałego leczenia omeprazolem, prawdopodobnie na skutek zwiększonego stężenia gastryny w surowicy. Zjawisko to uważane jest za nieistotne klinicznie¹⁸

Zastosowanie omeprazolu w populacji pediatrycznej

Skuteczność i bezpieczeństwo stosowania omeprazolu zostały potwierdzone w badaniach klinicznych przeprowadzonych w populacji pediatrycznej.

Leczenie refluksu żołądkowo-przełykowego u dzieci

W badaniu bez grupy kontrolnej przeprowadzonym u dzieci w wieku od 1 do 16 lat z ciężkim refluksowym zapaleniem przełyku, omeprazol w dawkach 0,7-1,4 mg/kg masy ciała wykazał:

• Poprawę stanu zapalnego przełyku w 90% przypadków¹⁹
• Istotne zmniejszenie nasilenia objawów refluksu²⁰

W badaniu z zastosowaniem pojedynczo ślepej próby u niemowląt i małych dzieci (0-24 miesiące) z klinicznie zdiagnozowaną chorobą refluksową przełyku, omeprazol w dawkach 0,5, 1,0 lub 1,5 mg/kg masy ciała spowodował 50% redukcję częstości występowania epizodów wymiotów/zarzucania treści żołądkowej po 8 tygodniach leczenia, niezależnie od zastosowanej dawki.²¹

Eradykacja zakażenia Helicobacter pylori u dzieci

Randomizowane, podwójnie zaślepione badanie kliniczne (badanie Héliot) wykazało, że omeprazol w skojarzeniu z dwoma antybiotykami (amoksycyliną oraz klarytromycyną) jest bezpieczny i skuteczny w leczeniu zakażenia Helicobacter pylori u dzieci w wieku 4 lat i starszych z zapaleniem błony śluzowej żołądka.²²

Pomimo udowodnionej skuteczności w eradykacji H. pylori, w badaniu nie odnotowano dowodów korzyści klinicznych w zakresie objawów dyspeptycznych. Należy podkreślić, że badanie to nie dostarcza informacji odnoszących się do dzieci w wieku poniżej 4 lat.²³