Działania niepożądane leku Afobam (alprazolam)

Działania niepożądane alprazolamu wynikają głównie z jego farmakologicznego działania na ośrodkowy układ nerwowy. Najtrudniejsze do zniesienia objawy niepożądane są rezultatem nadmiernego działania farmakologicznego substancji czynnej. Warto podkreślić, że wystąpienie niektórych efektów ubocznych zależy od osobniczej podatności pacjenta oraz zastosowanej dawki leku. Działania niepożądane obserwuje się zazwyczaj na początku terapii, a ich nasilenie zmniejsza się w miarę kontynuowania leczenia lub po redukcji dawki leku.¹

Profil bezpieczeństwa i częstość występowania działań niepożądanych

Działania niepożądane występujące podczas stosowania alprazolamu zostały zidentyfikowane zarówno w kontrolowanych badaniach klinicznych, jak i w okresie po wprowadzeniu produktu leczniczego do obrotu. Poniższa tabela przedstawia szczegółową klasyfikację działań niepożądanych z uwzględnieniem układów narządowych oraz częstości występowania.²

* Działanie niepożądane stwierdzone po wprowadzeniu produktu do obrotu

Szczególne grupy pacjentów i czynniki ryzyka

W wielu przypadkach występowania działań niepożądanych pacjenci jednocześnie przyjmowali inne leki działające na ośrodkowy układ nerwowy i/lub występowały u nich zaburzenia psychiczne. Wysunięto hipotezę, że ryzyko wystąpienia działań niepożądanych może być większe u pacjentów z zaburzeniami osobowości typu „borderline”, z zachowaniami agresywnymi w wywiadzie, nadużywających alkoholu lub leków oraz u pacjentów cierpiących na zespół stresu pourazowego.³

Stosowanie dużych dawek alprazolamu wiąże się z częstszym występowaniem takich działań niepożądanych jak: nadmierne uspokojenie, senność, zmęczenie, ataksja, upośledzona koordynacja ruchowa i zaburzenia mowy. Rzadziej obserwowano: zmiany nastroju, objawy ze strony układu pokarmowego, zapalenie skóry, zaburzenia pamięci, zaburzenia czynności płciowych, zaburzenia poznawcze i dezorientację.⁴

Rzadkie działania niepożądane

Rzadko lub bardzo rzadko obserwowano następujące działania niepożądane:⁵

• Zaburzenia motoryki – manifestujące się nieregularnymi, niekontrolowanymi ruchami
• Padaczka – napady drgawkowe, które mogą wystąpić szczególnie u osób z predyspozycjami
• Objawy paranoi – w tym urojenia i zaburzenia myślenia
• Depersonalizacja – poczucie oddzielenia od własnego ciała i tożsamości
• Agranulocytoza – drastyczne zmniejszenie liczby granulocytów we krwi
• Reakcje alergiczne i anafilaktyczne – od łagodnych wysypek do zagrażających życiu reakcji anafilaktycznych

Uzależnienie i zespół odstawienia

Stosowanie benzodiazepin, w tym alprazolamu, nawet w dawkach terapeutycznych, może prowadzić do rozwoju uzależnienia fizycznego i psychicznego. Po wytworzeniu się zależności fizycznej nagłe przerwanie leczenia alprazolamem może wywołać objawy odstawienia, które mogą być poważne.⁶

Objawy zespołu odstawienia

Zespół odstawienia może manifestować się następującymi objawami:⁷

• Ból głowy i mięśni – od łagodnego do silnego
• Nasilony lęk – często bardziej intensywny niż przed rozpoczęciem leczenia
• Uczucie napięcia – zarówno psychicznego jak i fizycznego
• Pobudzenie psychoruchowe – trudność w pozostawaniu w miejscu, niepokój ruchowy
• Dezorientacja – trudności z rozpoznawaniem miejsca, czasu
• Drażliwość – nadmierna reaktywność emocjonalna
• Derealizacja – poczucie nierealności otaczającego świata
• Depersonalizacja – poczucie oddzielenia od własnej tożsamości
• Zaburzenia słuchu – nadwrażliwość na dźwięki, szumy uszne
• Sztywność i mrowienie kończyn – parestezje
• Nadwrażliwość na światło, hałas i dotyk – wzmożona reakcja na bodźce sensoryczne
• Omamy – wzrokowe, słuchowe, dotykowe
• Napady padaczkowe – szczególnie niebezpieczny objaw odstawienia

W okolicznościach odstawienia leku mogą również wystąpić zmiany nastroju, zaburzenia snu i pobudzenie psychoruchowe. Nasilone objawy odstawienia obserwuje się szczególnie często u pacjentów długotrwale leczonych dużymi dawkami. Objawy abstynencyjne mogą wystąpić również wtedy, gdy leczenie wycofywano szybko lub przerywano nagle.⁸

Możliwe jest uzależnienie psychiczne od leku. Opisywano przypadki nadużywania benzodiazepin, co stanowi poważny problem kliniczny.⁹

Przedawkowanie i postępowanie

Przedawkowanie benzodiazepin rzadko stanowi bezpośrednie zagrożenie życia, jednak zawsze należy rozważyć możliwość, że pacjent oprócz alprazolamu mógł przyjąć również inne środki działające depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy, w tym alkohol.¹⁰

Objawy przedawkowania

Objawy przedawkowania alprazolamu wynikają z jego działania farmakologicznego i obejmują różne stopnie depresji ośrodkowego układu nerwowego:¹¹

1. W łagodnych przypadkach:
   • Uczucie senności
   • Splątanie psychiczne
   • Zmęczenie (apatia)
2. W poważniejszych przypadkach:
   • Ataksja (zaburzenia koordynacji ruchowej)
   • Hipotonia (obniżone napięcie mięśniowe)
   • Niedociśnienie tętnicze
   • Depresja oddechowa
3. W najcięższych przypadkach:
   • Śpiączka (rzadko)
   • Zgon (bardzo rzadko)

Postępowanie w przedawkowaniu

Leczenie przedawkowania alprazolamu polega przede wszystkim na podtrzymywaniu czynności oddechowej i krążenia. W postępowaniu z pacjentem należy uwzględnić również inne choroby współistniejące.¹²

Zalecany schemat postępowania w przypadku przedawkowania obejmuje:¹³

• U pacjenta przytomnego: wywołanie wymiotów (w ciągu jednej godziny od przyjęcia leku)
• U pacjenta nieprzytomnego: wykonanie płukania żołądka z jednoczesną ochroną dróg oddechowych
• Jeśli opróżnienie żołądka jest nieskuteczne: podanie węgla aktywnego w celu zmniejszenia absorpcji leku
• Następnie: zastosowanie osmotycznego środka przeczyszczającego
• Zapobieganie powikłaniom takim jak:
  • Asfiksja w wyniku zapadnięcia się języka
  • Zachłyśnięcie treścią żołądkową
• Zapobieganie odwodnieniu: dożylne podawanie płynów

Jako specyficzną odtrutkę można zastosować flumazenil podawany dożylnie. Jednak stosowanie flumazenilu jest przeciwwskazane w przypadku:¹⁴

• Stosowania trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych
• Jednoczesnego podawania leków obniżających próg drgawkowy
• Zaburzeń w EKG pod postacią wydłużenia odcinka QRS lub QT (wskazujących jednocześnie na stosowanie trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych)

Należy pamiętać, że po zażyciu bardzo dużych dawek alprazolamu, efekty jego działania mogą utrzymywać się przez długi czas. Diureza wymuszona i hemodializa nie mają zastosowania w przypadku przedawkowania benzodiazepin.¹⁵

Monitorowanie działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.¹⁶