Żylakowatość zakrzepowa
Epidemiologia
Żylakowatość zakrzepowa (thrombophlebitis) to zapalenie ściany żyły z tworzeniem skrzepliny, o częstości występowania powierzchownego zapalenia żył (SVT) w populacji ogólnej od 3% do 11%. Zapadalność na SVT wynosi około 0,64%, a w warunkach hospitalizacyjnych zakrzepica związana z cewnikami dożylnymi dotyczy 25-35% pacjentów. Wiek (średnio 54 lata u mężczyzn i 58 lat u kobiet), płeć, otyłość, hospitalizacja, choroby nowotworowe oraz unieruchomienie stanowią kluczowe czynniki ryzyka. Powierzchowne zapalenie żył wiąże się z ryzykiem rozwoju zakrzepicy żył głębokich (DVT) i zatorowości płucnej (PE) – współwystępowanie DVT wynosi 22-37%, a PE do 33%. Śmiertelność 3-miesięczna dla DVT i PE wynosi około 5%, natomiast dla SVT jest poniżej 1%. Epidemiologiczne dane wskazują na wzrost zapadalności na ŻChZZ w latach 2001-2009, głównie z powodu PE z DVT, a także na rosnące znaczenie „e-zakrzepicy” związanej z długotrwałym siedzeniem (każda godzina siedzenia zwiększa ryzyko o 10%).
- Epidemiologia żylakowatości zakrzepowej
- Nadzór epidemiologiczny żylakowatości zakrzepowej
- Epidemiologia powikłań żylakowatości zakrzepowej
- Nawroty zakrzepicy
- Związek z innymi rodzajami zakrzepicy
- Epidemiologia specyficznych rodzajów thrombophlebitis
- Wpływ hospitalnej zakrzepicy żylnej na zdrowie publiczne
- Podsumowanie nadzoru epidemiologicznego
Epidemiologia żylakowatości zakrzepowej
Żylakowatość zakrzepowa (ang. thrombophlebitis) to schorzenie naczyniowe charakteryzujące się zapaleniem ściany żyły połączonym z tworzeniem się skrzepliny. Jest to stosunkowo powszechna przypadłość, chociaż dokładne dane epidemiologiczne są trudne do ustalenia ze względu na różnice w metodologii badań oraz częste przypadki niezgłaszania choroby.12
Częstotliwość występowania
Dane dotyczące zapadalności i chorobowości w przypadku żylakowatości zakrzepowej różnią się w zależności od badanej populacji oraz typu schorzenia. Według niektórych szacunków, częstość występowania powierzchownego zapalenia żył (SVT) w populacji ogólnej wynosi od 3% do 11%.1 Badania przeprowadzone we Francji wskazały, że zapadalność na powierzchowne zapalenie żył wynosi około 0,64%, podczas gdy inne badania sugerują, że jest ona dwukrotnie niższa niż w przypadku zakrzepicy żył głębokich (DVT) i zbliżona do wskaźnika zatorowości płucnej (PE).3 Istnieją także doniesienia, że częstość występowania SVT w populacji ogólnej może być 2-6 razy wyższa niż zakrzepicy żył głębokich i zatorowości płucnej.4
W szczególnych warunkach, jak na przykład hospitalizacja, żylakowatość zakrzepowa związana z wkłuciem dożylnym występuje u 25-35% pacjentów z obwodowymi cewnikami dożylnymi.5 Natomiast w przypadku zakrzepicy związanej z zakażeniem, dane wskazują, że septyczne zapalenie żył towarzyszy około 7% przypadków zakażeń krwi związanych z obecnością cewnika.6
Różnice demograficzne
Dane dotyczące różnic płciowych w występowaniu żylakowatości zakrzepowej są niejednoznaczne. Niektóre badania wskazują na przewagę kobiet wśród pacjentów z powierzchownym zapaleniem żył (50-70% przypadków)78, podczas gdy inne sugerują, że schorzenie to występuje prawie równie często u obu płci, z niewielką przewagą u mężczyzn.9 W przypadku zakrzepicy żył głębokich, ogólny wskaźnik zapadalności skorygowany o wiek jest wyższy u mężczyzn niż u kobiet.10 Co ciekawe, w przypadku zakrzepicy zatoki jamistej, istnieje wyraźna przewaga kobiet (stosunek kobiet do mężczyzn wynosi około 3,75-5,3:1).11
Wiek jest istotnym czynnikiem ryzyka rozwoju żylakowatości zakrzepowej. Chociaż może ona wystąpić w każdej grupie wiekowej, częstość wzrasta znacząco wraz z wiekiem.12 Średni wiek rozpoznania thrombophlebitis wynosi około 54 lat dla mężczyzn i 58 lat dla kobiet.13 W europejskim rejestrze żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej obejmującym ponad 15 000 pacjentów, średni wiek wynosił 66,3 ± 16,9 lat.14 U osób starszych zwiększone ryzyko może wynikać z relatywnego zastoju krwi w zatokach żylnych podudzia, będącego rezultatem zmniejszonej aktywności pompy mięśniowej łydki.15
W odniesieniu do różnic etnicznych, dane sugerują, że zakrzepica żylna może występować częściej u Afroamerykanów i rzadziej u Azjatów w porównaniu do osób pochodzenia europejskiego.16 Jednak w przypadku wielu podtypów żylakowatości zakrzepowej nie stwierdzono wyraźnych predyspozycji rasowych.1718
Trendy epidemiologiczne
Obserwacje wskazują na potencjalne zwiększenie częstości występowania powikłań zakrzepowo-zatorowych związanych z powierzchownym zapaleniem żył. Współczesne badania donoszą o wysokiej częstości towarzyszącej zakrzepicy żył głębokich (22-37%) oraz zatorowości płucnej (do 33%).19 Dane dotyczące trendów w zapadalności na żylną chorobę zakrzepowo-zatorową są ograniczone. Ogólne wskaźniki zapadalności na ŻChZZ oraz zapadalność na PE z DVT i samo DVT pozostawały stosunkowo stałe lub wzrastały w okresie 1981-2000, ze znacznym wzrostem ogólnego wskaźnika zapadalności na ŻChZZ w latach 2001-2009, głównie z powodu rosnącej zapadalności na PE z DVT.20
Interesującym zjawiskiem epidemiologicznym jest tak zwana „e-zakrzepica” (e-thrombosis), związana z długotrwałym siedzeniem przed komputerem. Badania wskazują, że każda godzina spędzona w pozycji siedzącej zwiększa skumulowane ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej o 10%.21 Zjawisko to nabiera coraz większego znaczenia epidemiologicznego ze względu na rosnącą popularność urządzeń komputerowych na całym świecie.22
Nadzór epidemiologiczny żylakowatości zakrzepowej
Systemy monitorowania
Nadzór epidemiologiczny nad żylakowatością zakrzepową i jej powikłaniami jest istotnym elementem zdrowia publicznego. W Stanach Zjednoczonych, Główny Chirurg (U.S. Surgeon General) klasyfikuje żylną chorobę zakrzepowo-zatorową jako poważny problem zdrowia publicznego.23 CDC (Centers for Disease Control and Prevention) prowadzi programy nadzoru dla zakrzepicy żył głębokich i zatorowości płucnej, w tym „Surveillance for Deep Vein Thrombosis and Pulmonary Embolism: Recommendations from a National Workshop”.24
Wśród regionalnych inicjatyw nadzoru znajdują się programy takie jak „Racial differences in venous thromboembolism: A surveillance program in Durham County, North Carolina” oraz „Incidence of Venous Thromboembolism in a Racially Diverse Population of Oklahoma County, Oklahoma”.25 Programy te mają na celu lepsze zrozumienie występowania ŻChZZ w różnych populacjach i identyfikację grup wysokiego ryzyka.
Zastosowanie badań przesiewowych
Istnieją kontrowersje dotyczące odpowiedniego wdrażania badań ultrasonograficznych jako metody przesiewowej w kierunku zakrzepicy żylnej. Badania wskazują jednak, że nadzór za pomocą ultrasonografii dupleksowej u pacjentów wysokiego ryzyka, zwłaszcza po urazach, może zmniejszyć częstość występowania zatorowości płucnej.26
W badaniu porównującym pacjentów urazowych poddanych nadzorowi ultrasonograficznemu z grupą bez takiego nadzoru, częstość zakrzepicy żył głębokich wynosiła 11,6% w grupie objętej nadzorem w porównaniu do 2,1% w grupie bez nadzoru (p < 0,001). Co ważniejsze, częstość zatorowości płucnej wynosiła 1,9% w grupie objętej nadzorem w porównaniu do 7,0% w grupie bez nadzoru (p = 0,014).27 Wyniki te sugerują, że wczesne wykrywanie i leczenie DVT może zapobiec rozwojowi poważniejszych powikłań.
Analiza ekonomiczna wskazuje, że wdrożenie ultrasonografii dupleksowej jako nadzoru w kierunku zakrzepicy żył głębokich może skutkować kosztem na rok życia zyskanego między 1193 a 9050 dolarów, w zależności od wieku i rodzaju urazu.28
Czynniki ryzyka i ich monitorowanie
Identyfikacja i monitorowanie czynników ryzyka stanowi istotny element nadzoru epidemiologicznego nad żylakowatością zakrzepową. Wśród najważniejszych czynników ryzyka wymienia się:29
- Wiek pacjenta (rosnące ryzyko z wiekiem)
- Otyłość
- Hospitalizację (zabiegi chirurgiczne, ostre choroby)
- Przebywanie w domach opieki
- Aktywną chorobę nowotworową
- Urazy lub złamania
- Unieruchomienie lub niedowład kończyn
- Powierzchowne zapalenie żył
- U kobiet: ciążę i okres połogu, stosowanie doustnej antykoncepcji i hormonalnej terapii zastępczej
W przypadku dzieci i noworodków na oddziałach intensywnej terapii, metaanaliza wykazała, że głównymi czynnikami ryzyka są: obecność centralnego cewnika żylnego (OR=3,66), zabiegi chirurgiczne (OR=2,25), wentylacja mechaniczna (OR=2,1), zakażenie/sepsa (OR=1,95), wiek ciążowy (OR=1,5), zespół niewydolności oddechowej (OR=1,39) oraz różnice etniczne (OR=0,88).31
U nastolatków na oddziałach intensywnej terapii częstość występowania zakrzepicy żył głębokich kończyn dolnych wynosi 12,4% (95% CI: 6,1%, 20,1%), z zakresem od 6,3% do 19,8%. DVT w tej grupie jest związana z cewnikowaniem żyły udowej (OR 15,44) oraz ciężkim stanem choroby (OR dla każdego wzrostu ryzyka śmiertelności o 0,1 wynosi 3,11).32
Epidemiologia powikłań żylakowatości zakrzepowej
Nawroty zakrzepicy
Jednym z istotnych aspektów epidemiologicznych żylakowatości zakrzepowej jest częstość nawrotów. Według dostępnych danych, żylna choroba zakrzepowo-zatorowa często nawraca; około 30% pacjentów doświadcza nawrotu w ciągu kolejnych 10 lat.33 Po zaprzestaniu leczenia przeciwzakrzepowego, wskaźnik nawrotów (w ciągu 5 lat) wynosi 25%.34
Ryzyko nawrotu jest szczególnie wysokie u pacjentów, u których początkowa zakrzepica żylna była niesprowokowana (idiopatyczna).35 Kobiety, u których pierwsze zdarzenie zakrzepowe było związane z jednoczesnym stosowaniem doustnych środków antykoncepcyjnych, są narażone na wysokie ryzyko nawrotu, jeśli nie zaprzestaną ich stosowania po wystąpieniu zakrzepicy.36
Po przerwaniu terapii przeciwzakrzepowej, roczne ryzyko nawrotu u pacjentów z zespołem antyfosfolipidowym może wynosić nawet 50-67%, szczególnie w ciągu pierwszych kilku miesięcy.37 Niedawne badania wykazały, że mężczyźni mają 2-4-krotnie wyższe ryzyko nawrotowej zakrzepicy żylnej niż kobiety.38
Niezależnymi predyktorami nawrotu są: wiek pacjenta, wskaźnik masy ciała, płeć męska, aktywna choroba nowotworowa oraz choroby neurologiczne z niedowładem kończyn.39
Związek z innymi rodzajami zakrzepicy
Powierzchowne zapalenie żył (SVT) jest związane ze zwiększonym ryzykiem zakrzepicy żył głębokich i zatorowości płucnej. U osób z historią SVT, całożyciowe ryzyko wystąpienia DVT lub PE wzrasta 4-6-krotnie.40 Związek ten może wynikać z migracji skrzepliny w kierunku żył głębokich na poziomie połączenia odpiszczelowo-udowego, odpiszczelowo-podkolanowego lub z żyły przeszywającej w stanie nadkrzepliwości.41
Podczas gdy 3-miesięczna śmiertelność u pacjentów z DVT lub PE wynosi około 5%, w przypadku SVT jest ona mniejsza niż 1%.42 Jednak w Stanach Zjednoczonych szacuje się, że rocznie występuje około 900 000 przypadków zakrzepicy żył głębokich, co prowadzi do około 60 000-100 000 zgonów rocznie.43
Epidemiologia specyficznych rodzajów thrombophlebitis
Zakrzepica żyły wrotnej występuje z częstością około 5000-10 000 na 100 000 przypadków nadciśnienia wrotnego w krajach rozwiniętych i 40 000 na 100 000 w krajach rozwijających się. Ogólna śmiertelność z powodu zakrzepicy żyły wrotnej wynosi mniej niż 10%, z wyjątkiem pacjentów z nowotworem złośliwym lub marskością wątroby.44
Zakrzepica zatoki jamistej występuje z częstością około 1,32-1,57 na 100 000 osób na całym świecie, ze wskaźnikiem śmiertelności wynoszącym około 20%. Zastosowanie antykoagulantów w połączeniu z antybiotykami w leczeniu zakrzepicy zatoki jamistej znacząco zmniejszyło śmiertelność.45
Zakrzepica żył mózgowych (CVT) jest rzadkim typem udaru mózgu z zapadalością około 3-4 przypadków na milion dorosłych, z przewagą u kobiet rasy kaukaskiej. Interesującym zjawiskiem jest wzrost częstości występowania CVT u pacjentów z COVID-19. Badanie retrospektywne wieloośrodkowe wykazało zapadalność 8,8 na 10 000 w porównaniu do 3-4 na milion przed pandemią. Śmiertelność związana z zakrzepicą indukowaną szczepionką z małopłytkowością (VITT) jest wysoka, wahając się od 18,3% do 50%.4647
Septyczne zapalenie żył miednicy (SPT) jest rzadkim powikłaniem ciąży. Badanie w Stanach Zjednoczonych sugerowało, że częstość występowania SPT wynosi 1 na 3000 porodów (1 na 9000 porodów drogami natury i 1 na 800 cięć cesarskich). Ryzyko jest wyższe w przypadku cięcia cesarskiego w porównaniu do porodu drogami natury oraz u kobiet z zakażeniami miednicy w okresie okołoporodowym lub poporodowym.48
Wpływ hospitalnej zakrzepicy żylnej na zdrowie publiczne
Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa związana z hospitalizacją stanowi znaczące obciążenie dla zdrowia publicznego. Ponad jedna trzecia przypadków ŻChZZ diagnozowanych każdego roku jest związana z niedawną hospitalizacją, a większość z nich nie występuje aż do wypisu ze szpitala.49 ŻChZZ jest wiodącą przyczyną możliwych do uniknięcia zgonów szpitalnych w Stanach Zjednoczonych.50
Hospitalizacja i pobyt w domu opieki odpowiadają łącznie za prawie 60% przypadków ŻChZZ występujących w społeczności. Hospitalizacja z powodu choroby internistycznej i hospitalizacja w celu przeprowadzenia zabiegu chirurgicznego odpowiadają za prawie równe proporcje przypadków ŻChZZ.51
Szacuje się, że do 70% przypadków ŻChZZ związanych z opieką zdrowotną można zapobiec dzięki zastosowaniu środków takich jak stosowanie leków przeciwzakrzepowych lub pończoch uciskowych.52 Obwodowe zapalenie żył związane z wkłuciem dożylnym występuje u 25-35% hospitalizowanych pacjentów z obwodowymi cewnikami dożylnymi i ma zarówno implikacje związane z pacjentem (np. sepsa), jak i konsekwencje ekonomiczne (np. dodatkowy czas pielęgnacji).53
Epidemiologia zakrzepicy związanej z nowotworem
Aktywna choroba nowotworowa odpowiada za prawie 20% wszystkich przypadków ŻChZZ występujących w społeczności.54 Szacuje się, że około jedna piąta przypadków żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej jest związana z nowotworem i jego leczeniem.55
Ryzyko wydaje się być wyższe u pacjentów z nowotworami mózgu, trzustki, jajnika, okrężnicy, żołądka, płuc, nerek i kości oraz u pacjentów z przerzutami odległymi.56 Identyfikacja tych grup wysokiego ryzyka może pomóc w ukierunkowaniu wysiłków profilaktycznych.
| Rodzaj żylakowatości zakrzepowej | Częstość występowania | Główne czynniki ryzyka | Śmiertelność |
|---|---|---|---|
| Powierzchowne zapalenie żył (SVT) | 3-11% populacji ogólnej | Żylaki, otyłość, wiek >60 lat | <1% (3-miesięczna) |
| Zakrzepica żył głębokich (DVT) | 104-183/100 000 osobolat | Wiek, unieruchomienie, nowotwór, zabiegi chirurgiczne | ~5% (3-miesięczna) |
| Zakrzepica związana z cewnikiem | 25-35% hospitalizowanych pacjentów z cewnikami | Czas utrzymania cewnika, zakażenie, materiał cewnika | Zmienna |
| Zakrzepica żyły wrotnej | 5000-10 000/100 000 przypadków nadciśnienia wrotnego | Marskość wątroby, nowotwory | <10% (wyjątek: nowotwór, marskość) |
| Zakrzepica zatoki jamistej | 1,32-1,57/100 000 osób | Wiek >60 lat, płeć żeńska | ~20% |
| Zakrzepica żył mózgowych (CVT) | 3-4/1 000 000 dorosłych | Płeć żeńska, rasa kaukaska | Zmienna |
| Septyczne zapalenie żył miednicy | 1/3000 porodów | Cięcie cesarskie, infekcje miednicy | Zmienna |
Podsumowanie nadzoru epidemiologicznego
Nadzór epidemiologiczny nad żylakowatością zakrzepową i jej powikłaniami jest kluczowy dla zdrowia publicznego. Pomimo dostępności skutecznej profilaktyki pierwotnej i wtórnej oraz zidentyfikowania niezależnych czynników ryzyka ŻChZZ i predyktorów nawrotu, częstość występowania ŻChZZ wydaje się być stosunkowo stała lub nawet wzrastająca.57
Istnieje potrzeba rozszerzenia badań nad epidemiologią żylakowatości zakrzepowej na populacje pochodzenia innego niż europejskie, ponieważ większość badań dotyczyła głównie populacji pochodzenia europejskiego.58 Ponadto, rozwijające się zjawiska, takie jak e-zakrzepica czy zakrzepica związana z COVID-19, podkreślają konieczność stałego monitorowania i dostosowywania strategii zdrowia publicznego.
Wczesne wykrywanie i odpowiednie leczenie żylakowatości zakrzepowej są kluczowe dla zapobiegania poważnym powikłaniom. Jeśli zostanie wykryta wcześnie, żylakowatość zakrzepowa jest dobrze poddająca się leczeniu, a powikłania są rzadkie. Im dłużej zwleka się z leczeniem, tym bardziej niebezpieczny staje się ten stan.59
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.