Złamanie mostka
Epidemiologia
Złamania obojczyka stanowią 2,6-10% wszystkich złamań, z roczną zapadalnością 30-64/100 000 osób, wykazując bimodalny rozkład wieku: szczyt u mężczyzn <25 lat (urazy sportowe) oraz u osób >55 lat (upadki). Mężczyźni doznają złamań 2,5 razy częściej niż kobiety, choć po 65. roku życia częściej dotyczą one kobiet, co wiąże się z osteoporozą. Najczęściej złamania dotyczą części środkowej obojczyka (69-82%), zwłaszcza u dzieci poniżej 10 lat (95% złamań). U osób starszych wzrasta odsetek złamań części bocznej i przyśrodkowej (odpowiednio 23% i 10%). Mechanizmy urazowe to głównie upadki na bark (87%), urazy sportowe (45% w USA) oraz wypadki komunikacyjne, z dominacją urazów rowerowych i motocyklowych. Złamania obustronne są rzadkie (1%) i związane z urazami wysokoenergetycznymi. Współwystępowanie złamań obojczyka z innymi urazami, zwłaszcza żeber, jest częste, co pogarsza rokowanie, szczególnie u pacjentów geriatrycznych, u których śmiertelność wynosi 23% w porównaniu do 7% u młodszych.
Epidemiologia złamania mostka – przegląd ogólny
Złamania obojczyka stanowią istotny problem ortopedyczny, występując z częstością 2,6-10% wszystkich złamań w populacji ogólnej. Roczna zapadalność szacowana jest na około 30-64 przypadki na 100 000 osób, co przekłada się na 1 na 1000 osób rocznie. Najnowsze dane wskazują na wzrost występowania tego typu urazów – w Szwecji odnotowano wzrost z 35,6 na 100 000 osobolat w 2001 roku do 59,3 na 100 000 osobolat w 2012 roku.123
W badaniu sportowo-rekreacyjnych złamań obojczyka w Stanach Zjednoczonych zaobserwowano roczny wskaźnik urazów wynoszący 18,72 na 100 000 osób narażonych (95% CI, 15,28-23,67), co przekłada się na ponad 304 211 złamań obojczyka w 5-letnim okresie badania.4 Złamania obojczyka są najczęstszymi złamaniami występującymi w dzieciństwie, stanowiąc 10-16% wszystkich złamań w tej grupie wiekowej.25
Rozkład według wieku
Obserwuje się bimodalny rozkład występowania złamań obojczyka, z dwoma szczytami częstości:67
- Pierwszy szczyt: mężczyźni poniżej 25 roku życia (głównie urazy sportowe)
- Drugi szczyt: pacjenci powyżej 55 roku życia (głównie upadki)
Najliczniejszą grupę wiekową stanowią młodzi dorośli. Według Szwedzkiego Rejestru Złamań, analizującego 2422 złamania obojczyka u pacjentów w wieku 15 lat i starszych, 21% wszystkich złamań wystąpiło u mężczyzn w wieku 15-24 lat.28 Adolescenci (10-19 lat) mają najwyższy ogólny wskaźnik urazów, szczególnie związanych z aktywnością sportową.910
Dane epidemiologiczne wskazują, że około 1/3 złamań obojczyka u mężczyzn występuje między 13 a 20 rokiem życia, podczas gdy u kobiet w tym samym przedziale wiekowym odnotowuje się około 20% złamań obojczyka. Częstość maleje w kolejnych dekadach życia, aby ponownie wzrosnąć u starszych mężczyzn i kobiet.11
Interesujący jest fakt, że po 65 roku życia trend ulega odwróceniu – kobiety doznają większej liczby złamań obojczyka niż mężczyźni, co prawdopodobnie wiąże się z osteoporozą.8
Rozkład według płci
Złamania obojczyka występują 2,5 razy częściej u mężczyzn niż u kobiet, co odzwierciedla większy udział mężczyzn w sportach kontaktowych oraz wypadkach komunikacyjnych.7 Szwedzki Rejestr Złamań wykazał, że 68% złamań obojczyka wystąpiło u mężczyzn.812
W badaniu sportowo-rekreacyjnych złamań obojczyka stwierdzono, że nieproporcjonalnie częściej dotykają one mężczyzn, szczególnie w grupie nastolatków (10-19 lat).49
Dystrybucja anatomiczna złamań obojczyka
Lokalizacja złamania obojczyka jest istotnym czynnikiem wpływającym na postępowanie terapeutyczne. Na podstawie klasyfikacji Allmana, która dzieli obojczyk na trzy części, obserwuje się następujący rozkład złamań:61113
- Część środkowa (grupa I) – 69-82% wszystkich złamań obojczyka
- Część dystalna (grupa II) – 12-28% wszystkich złamań
- Część proksymalna (grupa III) – 2,8-10% wszystkich złamań
Złamania w środkowej części obojczyka stanowią aż 95% złamań u dzieci poniżej 10 roku życia, przy czym u dzieci młodszych najczęściej są to złamania bez przemieszczenia, podczas gdy u dzieci starszych niż 10 lat większość stanowią złamania z przemieszczeniem.6
Interesujące są dane dotyczące pacjentów w wieku powyżej 61 lat, gdzie rozkład anatomiczny złamań przedstawia się następująco: 10% dotyczy części przyśrodkowej, 67% części środkowej i 23% części bocznej. Oznacza to, że choć złamania trzonu środkowego pozostają najczęstszym podtypem, to u osób starszych proporcjonalnie częściej występują złamania części bocznej i przyśrodkowej w porównaniu z młodszą populacją.14
Warto zaznaczyć, że nowsze badania sugerują wyższy odsetek złamań części przyśrodkowej obojczyka (9,3%) niż wcześniej raportowano (2-3%). Autorzy tych badań uważają, że wyższy wskaźnik wynika z liberalnego stosowania tomografii komputerowej, gdyż 22% złamań przyśrodkowej części obojczyka było widocznych tylko w badaniu TK.11
Mechanizmy urazowe
Mechanizmy urazowe prowadzące do złamań obojczyka różnią się w zależności od grupy wiekowej:159
Urazy związane z upadkami
Około 87% złamań obojczyka jest spowodowanych upadkiem na bark.15 Według badań szwedzkich, najczęstszymi przyczynami urazów były upadki z tego samego poziomu oraz wypadki rowerowe i motocyklowe.1
Urazy sportowe
Urazy sportowe stanowią znaczącą przyczynę złamań obojczyka, szczególnie u młodych osób. Szacuje się, że urazy związane ze sportem odpowiadają za 45% złamań obojczyka w Stanach Zjednoczonych.9
Najczęstsze sporty i aktywności rekreacyjne związane ze złamaniami obojczyka to:10
- Futbol amerykański (26,87%)
- Piłka nożna (15,76%)
- Snowboard (5,03%)
- Jazda na rowerze (3,77%)
- Zapasy (3,65%)
- Narciarstwo (3,52%)
Wypadki komunikacyjne
Wypadki komunikacyjne są istotną przyczyną złamań obojczyka, szczególnie w populacji młodych dorosłych. Wśród urazów spowodowanych wypadkami komunikacyjnymi:15
- 39% dotyczy rowerzystów
- 26% kierowców lub pasażerów samochodów
- 17% pieszych
- 17% motocyklistów
Urazy okołoporodowe
Złamania obojczyka stanowią 95% złamań występujących podczas porodu. U noworodków takie złamania są częściej związane z trudnymi porodami, takimi jak dystocja barków lub poród pośladkowy.156
Częstość występowania złamań obojczyka podczas porodu szacuje się na 0,5% wszystkich normalnych porodów i 1,6% porodów pośladkowych, stanowiąc 90% wszystkich złamań położniczych.16
Przypadki szczególne w epidemiologii złamań obojczyka
Obustronne złamania obojczyka
Jednoczesne obustronne złamania obojczyka stanowią rzadką formę urazu. W badaniu przeprowadzonym w latach 2013-2021, spośród 1542 pacjentów ze złamaniami obojczyka, jedynie 15 (1,0%) miało obustronne złamania.17
Mechanizm powstania obustronnych złamań obojczyka różni się od mechanizmu złamań jednostronnych. Wszyscy pacjenci z obustronnymi złamaniami w cytowanym badaniu doznali urazów wysokoenergetycznych, w tym:17
- Wypadki samochodowe – 8 przypadków
- Urazy maszynowe – 1 przypadek
- Wypadki rowerowe – 1 przypadek
- Urazy zmiażdżeniowe – 2 przypadki
- Wypadki motocyklowe – 1 przypadek
Złamania obojczyka skojarzone z innymi urazami
Istotnym aspektem epidemiologii złamań obojczyka jest ich współwystępowanie z innymi obrażeniami, szczególnie u pacjentów po urazach wysokoenergetycznych. Przegląd systematyczny dotyczący połączonych złamań obojczyka i żeber wykazał, że:18
- 18,6% pacjentów z tępym urazem klatki piersiowej miało jednoczesne złamania obojczyka i żeber
- 56-60,6% pacjentów w ciężkim stanie z złamaniami obojczyka miało również złamania żeber
- W porównaniu z 29% pacjentów bez złamań obojczyka
Złamania obojczyka, szczególnie te związane z urazami wysokoenergetycznymi, często towarzyszą innym obrażeniom. U pacjentów geriatrycznych obserwuje się mniejszą zdolność do tolerowania tych urazów, co znajduje odzwierciedlenie w literaturze ortopedycznej – osoby starsze mają 4-4,6 razy większe prawdopodobieństwo zgonu niż młodsi pacjenci w wyniku urazu o podobnym nasileniu.19
Obecność złamania obojczyka może być szczególnym sygnałem towarzyszących obrażeń i gorszego rokowania u pacjentów geriatrycznych po urazach wysokoenergetycznych. Spośród wszystkich złamań kości długich, obecność złamania obojczyka jest najsilniejszym predyktorem śmiertelności w geriatrycznej populacji urazowej, ze wskaźnikiem śmiertelności wynoszącym 23% u tych pacjentów (w porównaniu z 13% u pacjentów geriatrycznych bez złamań obojczyka). Dla porównania, młodzi pacjenci z ciężkimi urazami i złamaniami obojczyka mają wskaźnik śmiertelności wynoszący tylko 7%.19
Trendy w leczeniu i nadzorze epidemiologicznym
Postępowanie w złamaniach obojczyka zależy od wielu czynników, w tym typu złamania, stopnia przemieszczenia, wieku pacjenta oraz współistniejących obrażeń. W ciągu ostatnich dekad zaobserwowano zmiany w podejściu do leczenia tych urazów.1
Według danych ze Szwedzkiego Rejestru Złamań, 17% pacjentów ze złamaniami obojczyka przeszło leczenie operacyjne w ciągu 30 dni od urazu, przy czym stabilizacja płytkowa była metodą z wyboru w 94% przypadków. Złamania przemieszczone trzonu obojczyka były najczęstszym typem złamania poddawanym operacji.8
Odsetek złamań obojczyka leczonych operacyjnie różni się w zależności od regionu geograficznego i systemu opieki zdrowotnej. W krajach rozwijających się, gdzie większość pacjentów pochodzi z rodzin o niskich i średnich dochodach, podejście do leczenia może różnić się znacząco od tego w krajach rozwiniętych.20
W przypadku obustronnych złamań obojczyka, tradycyjnie większość była leczona zachowawczo. Jednakże, zachowawcze leczenie tych złamań wiązało się z większym bólem i wysokim ryzykiem braku zrostu oraz dysfunkcji barku. Nowsze doniesienia zalecają postępowanie operacyjne w przypadku obustronnych złamań obojczyka.21
Powikłania i wyniki leczenia
Powikłania po złamaniach trzonu obojczyka są rzadkie, mimo bliskiego sąsiedztwa struktur naczyniowo-nerwowych i szczytów płuc, ale mogą obejmować odma opłucnową i uszkodzenia naczyniowo-nerwowe. Długoterminowe następstwa obejmują ból w spoczynku lub podczas aktywności, osłabienie, parestezje i defekty kosmetyczne.22
Uszkodzenie naczyń podobojczykowych po złamaniach obojczyka występuje stosunkowo rzadko, a częstość szacuje się na około 0,3-3%. Mimo rzadkości tego powikłania, konsekwencje takich urazów są poważne i potencjalnie katastrofalne, ponieważ naczynia podobojczykowe są głównymi przewodami odpowiedzialnymi za dopływ krwi do kończyn górnych.23
Brak zrostu może wystąpić w do 5% wszystkich typów złamań obojczyka. Urazy obojczyka najbardziej zagrożone brakiem zrostu to złamania wieloodłamowe i złamania ze 100% przemieszczeniem z skróceniem powyżej 2 cm, co skutkuje zmniejszoną siłą i wytrzymałością barku.16
Zlowodzki i wsp. wykazali, że brak zrostu w przypadku złamań przemieszczonych leczonych nieoperacyjnie wynosił 15%, a leczonych operacyjnie z użyciem płytek – 2,2%. Przy użyciu szpilki/pręta wskaźnik braku zrostu wynosił 2,0%.24
Systemy nadzoru i rejestracji złamań obojczyka
Dokładne dane epidemiologiczne dotyczące złamań obojczyka są gromadzone przez różne systemy nadzoru i rejestry. Najważniejsze z nich to:19
- Szwedzki Rejestr Złamań (SFR) – zbiera prospektywne dane narodowe z dużych populacji złamań, w tym złamania obojczyka od kwietnia 2012 roku.
- System Nadzoru Elektronicznego Krajowej Bazy Danych o Urazach (NEISS) w USA – używany do określenia częstości występowania złamań obojczyka związanych ze sportem.
Te systemy nadzoru umożliwiają badaczom analizowanie trendów epidemiologicznych, identyfikowanie czynników ryzyka i ocenę skuteczności różnych metod leczenia złamań obojczyka. Stanowią one cenne źródło informacji dla przyszłych badań nad optymalnymi strategiami postępowania w złamaniach obojczyka.1
Wyzwania badawcze w nadzorze epidemiologicznym
Pomimo istnienia systemów nadzoru, badania epidemiologiczne dotyczące złamań obojczyka napotykają na pewne wyzwania:125
- Trudności w ocenie prawdziwego przemieszczenia na zdjęciach AP – deformacja może występować w płaszczyźnie AP i tym samym prawdziwe przemieszczenie będzie maskowane przez nakładanie się kości.
- Potrzeba zaawansowanych technik obrazowania, takich jak tomografia komputerowa, szczególnie w przypadkach złamań części przyśrodkowej obojczyka.
- Różnice w systemach klasyfikacji złamań używanych przez różne instytucje i badaczy.
Szwedzki Rejestr Złamań służy jako aktualny przegląd współczesnych złamań obojczyka, który, jak się oczekuje, zapewni ramy dla przyszłych badań nad leczeniem złamań obojczyka.1
Podsumowanie nadzoru epidemiologicznego
Dane epidemiologiczne dotyczące złamań obojczyka pozwalają na lepsze zrozumienie charakterystyki tych urazów, identyfikację grup wysokiego ryzyka oraz optymalizację strategii terapeutycznych. Główne wnioski z nadzoru epidemiologicznego obejmują:1911
- Złamania obojczyka są częstymi urazami ortopedycznymi, z szacunkową częstością występowania 30-64 na 100 000 osób rocznie.
- Występuje bimodalny rozkład wieku, z największą liczbą przypadków u młodych mężczyzn oraz drugim szczytem u osób starszych.
- Mężczyźni są bardziej narażeni na złamania obojczyka, szczególnie w młodszym wieku, podczas gdy po 65 roku życia częściej dotykają one kobiet.
- Przemieszczone złamania środkowej części obojczyka są najczęstszym typem złamania oraz najczęściej operowanym typem złamania.
- Urazy sportowe, upadki i wypadki komunikacyjne stanowią główne mechanizmy urazowe prowadzące do złamań obojczyka.
Ciągły nadzór epidemiologiczny nad złamaniami obojczyka jest niezbędny do monitorowania trendów, oceny skuteczności różnych metod leczenia oraz opracowywania optymalnych protokołów postępowania dla poszczególnych typów złamań i grup pacjentów.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.