Wścieklizna
Epidemiologia
Wścieklizna (rabies) pozostaje śmiertelną, ale w pełni zapobiegającą chorobą wirusową, która rocznie powoduje około 59 000 zgonów na świecie, z czego 95% przypadków występuje w Afryce i Azji, głównie wśród dzieci poniżej 15 roku życia. Głównym rezerwuarem i źródłem zakażeń u ludzi są psy, odpowiadające za 99% przypadków. W krajach rozwiniętych, takich jak USA i Kanada, wścieklizna u ludzi jest rzadka (<10 przypadków rocznie), a choroba u zwierząt domowych została znacznie ograniczona dzięki szczepieniom i nadzorowi epidemiologicznemu. W USA w 2022 roku odnotowano 3 579 przypadków wścieklizny u zwierząt, głównie dzikich (nietoperze 33,9%, szopy 28,1%, skunksy 18,9%, lisy 8,6%). Diagnostyka opiera się na testach immunofluorescencyjnych, immunohistochemii i RT-qPCR, a nadzór jest prowadzony przez sieć laboratoriów i departamentów zdrowia publicznego. Kluczowe działania prewencyjne obejmują szczepienia zwierząt domowych, profilaktykę poekspozycyjną (PEP) u ludzi oraz kontrolę populacji dzikich zwierząt poprzez doustne szczepienia (ORV).
Epidemiologia wścieklizny
Wścieklizna (rabies) to śmiertelna, ale możliwa do zapobiegania choroba wirusowa, która występuje w ponad 150 krajach i terytoriach na całym świecie. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) wścieklizna odpowiada za około 59 000 zgonów ludzi rocznie, przy czym 95% przypadków występuje w Afryce i Azji.12 Co istotne, 99% przypadków wścieklizny u ludzi jest związanych z transmisją wirusa przez psy, a ciężar choroby nieproporcjonalnie spoczywa na ubogich populacjach wiejskich, przy czym około połowa przypadków dotyczy dzieci poniżej 15 roku życia.1
Wścieklizna przenoszona przez psy została wyeliminowana z Europy Zachodniej, Kanady, Stanów Zjednoczonych, Japonii i niektórych krajów Ameryki Łacińskiej.1 Jednak w Stanach Zjednoczonych nadal występuje wścieklizna u dzikich zwierząt. Krajowy System Nadzoru nad Wścieklizną w USA odnotował w 2022 roku 3 579 przypadków wścieklizny u zwierząt, co stanowi spadek o 2,3% w porównaniu z 3 663 przypadkami zgłoszonymi w 2021 roku.34
Globalne rozprzestrzenienie wścieklizny
Wścieklizna występuje na całym świecie, z wyjątkiem Antarktydy. Największe obciążenie chorobą obserwuje się w Azji i Afryce, gdzie występuje 95% przypadków wścieklizny u ludzi.5 Indie mają najwyższy wskaźnik zachorowań na wścieklizną na świecie, głównie z powodu bezpańskich psów, których liczba znacznie wzrosła od 2001 roku, kiedy to prawo zabroniło zabijania psów. Szacuje się, że w Indiach każdego roku umiera z powodu wścieklizny około 20 000 osób, co stanowi ponad jedną trzecią całkowitej liczby zgonów na świecie.67
W krajach rozwijających się wścieklizna stanowi istotny problem zdrowia publicznego. W Nigerii, podobnie jak w wielu innych krajach afrykańskich, anegdotyczne doniesienia o pogryzieniach przez psy są liczne w klinikach ludzkich i szpitalach weterynaryjnych, ale tylko niewielka część jest dokumentowana. Brak wiarygodnych i trwałych informacji stanowi znaczące wyzwanie dla przyszłego zapobiegania, kontroli i eliminacji wścieklizny.8
Sytuacja w Stanach Zjednoczonych
W Stanach Zjednoczonych rocznie zgłaszanych jest około 4 000 przypadków wścieklizny u zwierząt, przy czym ponad 90% występuje u dzikich zwierząt, takich jak nietoperze, szopy, skunksy i lisy.9 W 2021 roku 54 jurysdykcje w USA zgłosiły 3 663 przypadki wścieklizny u zwierząt, co stanowi spadek o 18,2% w porównaniu z 4 479 przypadkami zgłoszonymi w 2020 roku. Najwięcej przypadków zgłoszono w Teksasie (n = 456 [12,4%]), Wirginii (297 [8,1%]), Pensylwanii (287 [7,8%]), Karolinie Północnej (248 [6,8%]), Nowym Jorku (237 [6,5%]), Kalifornii (220 [6,0%]) i New Jersey (201 [5,5%]), które łącznie odpowiadały za 50% wszystkich przypadków wścieklizny u zwierząt zgłoszonych w 2021 roku.10
Spośród wszystkich zgłoszonych przypadków wścieklizny u zwierząt w 2021 roku, 3 352 (91,5%) dotyczyło dzikich zwierząt, przede wszystkim nietoperzy (n = 1 241 [33,9%]), szopów (1 030 [28,1%]), skunksów (691 [18,9%]) i lisów (314 [8,6%]). Wściekłe koty (216 [5,9%]), bydło (40 [1,1%]) i psy (36 [1,0%]) stanowiły 94% przypadków wścieklizny u zwierząt domowych w 2021 roku.10
W Stanach Zjednoczonych przypadki wścieklizny u ludzi są obecnie rzadkie, zgłaszanych jest mniej niż 10 przypadków rocznie. Jest to znaczący spadek w porównaniu z latami 60. XX wieku, co wynika z intensywnych działań prewencyjnych.9 W 2021 roku zgłoszono 5 przypadków wścieklizny u ludzi w USA, wszystkie zakończyły się zgonem. Dochodzenia wykazały, że 4 z 5 przypadków wystąpiły w wyniku bezpośredniego kontaktu z nietoperzami; 1 przypadek dotyczył pogryzień przez psa podczas podróży na Filipiny.11
Systemy nadzoru nad wścieklizną
Nadzór nad wścieklizną w Stanach Zjednoczonych
Krajowy System Nadzoru nad Wścieklizną w Stanach Zjednoczonych jest systemem opartym na laboratoriach, składającym się z około 130 laboratoriów zdrowia publicznego, rolnictwa i akademickich, które przeprowadzają diagnostyczne badania wścieklizny u zwierząt poprzez nadzór pasywny i aktywny. 54 jurysdykcyjne departamenty zdrowia publicznego prowadzą towarzyszące dochodzenia epidemiologiczne.12 Ponadto, USDA Wildlife Services monitoruje wybrane obszary geograficzne w celu identyfikacji rozmieszczenia wścieklizny lądowej i monitorowania wpływu trwających działań zarządzania wścieklizną u dzikich zwierząt.12
Wścieklizna u ludzi i zwierząt jest chorobą podlegającą zgłoszeniu w USA; Rada Epidemiologów Stanowych i Terytorialnych definiuje elementy danych, definicje przypadków i harmonogramy raportowania. Akceptowane metody diagnostyczne obejmują bezpośredni test z przeciwciałami fluorescencyjnymi, bezpośredni szybki test immunohistochemiczny (DRIT), immunohistochemię i test RT-qPCR LN34 w czasie rzeczywistym. Zarówno metody typowania genomowego, jak i antygenowego są akceptowane do charakterystyki wirusa wścieklizny.12
W 2021 roku 54 jurysdykcje zgłosiły 82 366 zwierząt do badań w kierunku wścieklizny (24,8 zwierząt na 100 000 ludności USA), z czego 80 330 (97,5%) miało rozstrzygający (pozytywny lub negatywny) wynik testu.12 W 2022 roku liczba zwierząt przesłanych do badań w kierunku wścieklizny wzrosła zarówno w USA, jak i w Kanadzie.4
Znaczenie nadzoru nad wścieklizną
Nadzór nad wścieklizną jest kluczowy dla zrozumienia zmian w dystrybucji wariantów wirusa i identyfikacji pojawiających się zagrożeń wścieklizną, takich jak wprowadzenie nowych wariantów, przemieszczenie endemicznych wariantów i zdarzenia zmiany gospodarza.3 Laboratoryjna diagnostyka wścieklizny u zwierząt ma kluczowe znaczenie dla zapewnienia właściwego stosowania profilaktyki poekspozycyjnej wścieklizny u ludzi.34
Krajowy System Nadzoru nad Wścieklizną CDC współpracuje z 54 jurysdykcjami zdrowotnymi w celu analizy wzorców wścieklizny w USA.9 W 2022 roku wykryto znaczną ekspansję geograficzną wariantu wirusa wścieklizny szarego lisa.4
Solidny nadzór nad wścieklizną jest uważany za kluczowy, gdy dostępne są formalne raporty nadzoru (w tym metodologie i wyniki) w formie publikacji, raportów rządowych lub innych zgłoszeń spełniających międzynarodowe wymogi raportowania.13 Ocena krajów przez CDC pod kątem statusu wścieklizny uwzględnia jakość systemów nadzoru nad wścieklizną i możliwości laboratoryjne w każdym kraju, obecność lub częstość występowania rodzimych przypadków wścieklizny u ludzi i zwierząt, a także wysiłki na rzecz kontroli choroby u psów.14
Systemy nadzoru w innych krajach
W Kanadzie wścieklizna u ludzi podlega obowiązkowi zgłaszania na poziomie krajowym i jest raportowana federalnie przez wszystkie prowincje i terytoria za pośrednictwem Kanadyjskiego Systemu Nadzoru nad Chorobami Podlegającymi Zgłoszeniu. Jednostki i władze zdrowia publicznego przekazują informacje o przypadkach wścieklizny u ludzi do prowincjonalnych lub terytorialnych ministerstw zdrowia, które następnie przekazują je do Agencji Zdrowia Publicznego Kanady.15
W Kanadzie wścieklizna u zwierząt jest chorobą podlegającą zgłoszeniu zgodnie z ustawą o zdrowiu zwierząt. Wszystkie podejrzane przypadki u zwierząt muszą być zgłaszane do Kanadyjskiej Agencji Inspekcji Żywności, która przeprowadza badania zwierząt zaangażowanych w przypadki narażenia ludzi i publikuje podsumowania wyników online.15
W Meksyku nadzór nad wścieklizną jest prowadzony przez Sieć Państwowych Laboratoriów Zdrowia Publicznego i Instytut Diagnostyki i Referencji Epidemiologicznej.3 W 2022 roku w Meksyku odnotowano trzy zgony z powodu wścieklizny u ludzi spowodowane zakażeniem od nietoperzy wampirów; nie zgłoszono żadnych przypadków z USA i Kanady.4
Warianty wirusa wścieklizny i ich rezerwuary
Wszystkie lyssawirusy ewoluowały w ścisłym związku z określonymi naturalnymi gospodarzami rezerwuarowymi. Są to gatunki zwierząt, w których patogen choroby zakaźnej utrzymuje się niezależnie. W przypadku lyssawirusów są to różne gatunki ssaków z rzędów Carnivora i Chiroptera (nietoperze) o globalnym rozmieszczeniu.16
Ogólnie przyjmuje się, że nietoperze są prawdziwym pierwotnym rezerwuarem niemal wszystkich lyssawirusów. Jednak w przeciwieństwie do wszystkich innych lyssawirusów, wirusy wścieklizny (RABV) jako gatunek typowy lyssawirusów, ustanowiły wiele niezależnych cykli transmisji w szerokim zakresie rezerwuarów gospodarzy drapieżnych, gdzie określone linie RABV krążą wśród osobników tego samego gatunku. Z pierwotnych rezerwuarów gospodarzy wirus jest sporadycznie przenoszony na zwierzęta domowe i ludzi.16
Spośród wszystkich rezerwuarów gospodarzy drapieżnych, psy domowe są odpowiedzialne za ponad 90% wszystkich zgonów z powodu wścieklizny u ludzi na świecie.17 W jednym regionie geograficznym mogą występować jednocześnie różne niezależne cykle infekcji, jak w obu Amerykach, gdzie szopy, skunksy, lisy rude, szare lisy, kojoty i lisy polarne są podstawowymi gospodarzami rezerwuarowymi.17
W Stanach Zjednoczonych wścieklizna jest endemiczna u co najmniej 20 gatunków nietoperzy i 4 lądowych gospodarzy rezerwuarowych, w tym szopów, skunksów, lisów i, wyłącznie w Puerto Rico, małego mangusty indyjskiego. Warianty wirusa wścieklizny utrzymywane u mezodrapieżników ewoluowały u odpowiednich gatunków gospodarzy rezerwuarowych i krążą w odrębnych regionach geograficznych kraju.18
Nadzór i kontrola wścieklizny u dzikich zwierząt
Zarządzanie wścieklizną w populacjach dzikich zwierząt w celu zapobiegania rozprzestrzenianiu się i ostatecznego wyeliminowania określonych wariantów wirusa wścieklizny u mezodrapieżników jest wspólnym wysiłkiem prowadzonym przez USDA Wildlife Services, Texas Department of State Health Services, inne agencje stanowe i lokalne oraz CDC.19
Programy te wykorzystują doustne szczepienie przeciwko wściekliźnie jako główną strategię kontroli wścieklizny skierowaną do dzikich populacji mezodrapieżników. W 2021 roku USDA utrzymywała strefę ORV (doustne szczepienie przeciwko wściekliźnie) w 13 stanach, aby zapobiec rozprzestrzenianiu się wschodniego wariantu wścieklizny u szopów. Utrzymywano również strefę ORV w Massachusetts, aby zapobiec nawrotom przypadków wschodniego wariantu wścieklizny u szopów na półwyspie Cape Cod.19
Naukowcy z National Wildlife Research Center (NWRC) opracowują metody i strategie kontroli i eliminacji wścieklizny u dzikich zwierząt. W Stanach Zjednoczonych wścieklizna utrzymuje się w odrębnych wariantach związanych z populacjami nietoperzy, szopów, skunksów, szarych lisów, lisów polarnych i mangust.20
Jeśli warianty wścieklizny, takie jak te przenoszone przez szopy, nie zostaną powstrzymane przed rozprzestrzenianiem się na nowe obszary Stanów Zjednoczonych, zagrożenia dla zdrowia i koszty związane z wścieklizną mogą znacznie wzrosnąć, ponieważ dotknięte zostaną szersze obszary geograficzne.21
Stany Zjednoczone cieszą się statusem wolnym od wścieklizny psów od 2007 roku po wyeliminowaniu wariantu wścieklizny pies-kojot w Teksasie poprzez doustne szczepienie przeciwko wściekliźnie. Krajowy Program Zarządzania Wścieklizną (NRMP) nakreślił również strategie eliminacji wścieklizny u szopów do 2053 roku.21
Globalne inicjatywy eliminacji wścieklizny
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), Światowa Organizacja Zdrowia Zwierząt (WOAH, dawniej OIE), Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) oraz Global Alliance for Rabies Control (GARC) współpracują nad osiągnięciem celu, jakim jest eliminacja zgonów z powodu wścieklizny do 2030 roku.22
Wścieklizna przenoszona przez psy jest celem eliminacji do 2030 roku.23 Aby otrzymać oficjalne poparcie, kraje muszą zebrać dowody, że ich programy są zgodne z międzynarodowymi standardami. Posiadanie programu kontroli zatwierdzonego przez WOAH wytycza również jasną ścieżkę dla krajów do ostatecznego wyeliminowania choroby z ich terytoriów i ogłoszenia wolności od zakażenia wirusem, przyczyniając się tym samym do globalnego celu wyeliminowania zgonów ludzi z powodu wścieklizny przenoszonej przez psy do 2030 roku.23
Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej (ASEAN) wdrożyło regionalną strategię eliminacji z celem wyeliminowania wścieklizny u ludzi w regionie do 2020 roku.1 Całkowity koszt ekonomiczny wścieklizny przenoszonej przez psy szacuje się na 8,6 miliarda dolarów.1
Wyzwania w eliminacji wścieklizny
Programy kontroli wścieklizny są wdrażane w wielu krajach, przy czym duży sukces osiąga się dzięki poprawie zasięgu szczepień psów, poprawie dostępności PEP (profilaktyki poekspozycyjnej) i zmniejszeniu liczby zgonów ludzi.1
W przeciwieństwie do wielu innych chorób, narzędzia potrzebne do wyeliminowania wścieklizny przenoszonej przez psy już istnieją. Choroba jest w 100% możliwa do zapobiegania, a szczepionki przeciwko wściekliźnie dla psów mogą skutecznie wyeliminować chorobę u źródła zwierzęcego.24
W krajach, w których choroba jest endemiczna, należy podjąć środki w celu kontroli i zmniejszenia ryzyka zakażenia w podatnych populacjach (dzikie zwierzęta, bezpańskie i domowe zwierzęta), tworząc tym samym barierę między źródłem zwierzęcym a ludźmi.24
Zgony ludzi z powodu narażenia na wściekliznę można zapobiec poprzez opracowanie i wdrożenie skoordynowanej strategii przeciwko chorobie. Opracowanie i wdrożenie skutecznych programów kontroli wścieklizny ma kluczowe znaczenie dla zmniejszenia obciążenia zdrowia publicznego i ekonomicznego wścieklizną, jednak dla wielu krajów stanowi to duże wyzwanie.24
Podejście „Jednego Zdrowia” w nadzorze nad wścieklizną
Skuteczna strategia kontroli wścieklizny może być osiągnięta tylko poprzez współpracę „Jednego Zdrowia” (One Health) między partnerami skupiającymi się na tym samym celu i wdrażającymi skoordynowane strategie.25 Globalny Plan Strategiczny Zero by 30 ma na celu wspieranie krajów w ich wysiłkach na rzecz eliminacji wścieklizny. Kraje znajdują się w centrum tego globalnego planu strategicznego. Opracowanie i wdrożenie własnych programów krajowych przy użyciu globalnych narzędzi, struktur i niezbędnego wsparcia umożliwia im postęp w osiąganiu celów krajowych w walce z wścieklizną.25
WOAH zachęca do przejrzystości w zgłaszaniu choroby przez swoich członków, jednocześnie stymulując rządy do inwestowania w priorytetowe programy kontroli, takie jak zapobieganie wściekliźnie, w szczególności poprzez szczepienie psów, które są głównym źródłem choroby dla ludzi.26
Wszystkie udane kampanie eliminacji wścieklizny obejmowały środki łączące kontrolę i szczepienie populacji bezpańskich psów oraz szczepienie wszystkich psów właścicielskich. Analitycy oszacowali, że zaledwie 10% zasobów finansowych obecnie wykorzystywanych do leczenia awaryjnego osób pogryzionych przez wściekłe psy byłoby wystarczające, aby umożliwić krajowym służbom weterynaryjnym na całym świecie wyeliminowanie wścieklizny u jej źródła – wściekłych psów, a tym samym zapobiec prawie wszystkim przypadkom zachorowań ludzi na całym świecie.26
Innowacje w nadzorze nad wścieklizną
Narzędzia nadzoru opartego na społeczności
Narzędzie Nadzoru nad Wścieklizną Opartego na Społeczności (CBRS) jest kompleksowym zintegrowanym systemem zarządzania przypadkami ukąszeń, który jest w stanie śledzić ofiary ukąszeń, łączyć te ofiary z podejrzanym zwierzęciem i śledzić podejrzane zwierzę przez cały proces dochodzenia.27
CBRS łączy zdrowie ludzkie i zwierzęce z badaniami laboratoryjnymi i kwarantanną zwierząt, jednocząc wszystkie sektory w jeden aktywny system nadzoru nad wścieklizną, wraz z automatycznymi wiadomościami i powiadomieniami. Jest to prawdziwie system „Jednego Zdrowia”, łączący dane o zdrowiu zwierząt i ludzi.27
CBRS pomaga we wdrażaniu aktywnego nadzoru nad wścieklizną, szybkim identyfikowaniu i reagowaniu na przypadki wścieklizny, zapewnieniu, że więcej przypadków jest wykrywanych i zgłaszanych, szybkiej identyfikacji nowych podejrzanych przypadków wścieklizny (zarówno u ludzi, jak i u zwierząt), zapewnieniu, że narażone osoby otrzymują odpowiednią profilaktykę poekspozycyjną oraz zapewnieniu jakości danych i umożliwieniu identyfikacji przerw w łańcuchu komunikacji.27
Narzędzie Nadzoru nad Przypadkami Wścieklizny (RCS) jest narzędziem do wizualizacji danych i mapowania dla danych o przypadkach wścieklizny zarówno u zwierząt, jak i u ludzi. Narzędzie to działa z danymi generowanymi poprzez diagnozę wścieklizny (czy to kliniczną, terenową czy laboratoryjną), aby dostarczać wyniki w czasie rzeczywistym do natychmiastowego działania.28
Dzięki korzystaniu z narzędzia RCS na obszarach, gdzie diagnoza laboratoryjna nie jest możliwa, system może automatycznie określić, czy przypadki kliniczne u zwierząt lub ludzi są prawdopodobnymi lub podejrzanymi przypadkami wścieklizny, co prowadzi do wykrywania i zgłaszania przypadków na poziomie społeczności.28
Uczenie maszynowe w nadzorze nad wścieklizną
W krajach o niskich i średnich dochodach duża część dochodzeń w sprawie wścieklizny u zwierząt kończy się bez jednoznacznej diagnozy, co prowadzi do interpretacji epidemiologicznych opartych na danych klinicznych, a nie laboratoryjnych.29
Stratyfikacja ryzyka oparta na modelach prowadzi do 3,2-krotnego wzrostu danych użytecznych epidemiologicznie w porównaniu z rutynową strategią nadzoru wykorzystującą definicje przypadków IBCM (zintegrowane zarządzanie przypadkami ukąszeń).29
W badaniu przeprowadzonym przez naukowców duża część zwierząt została sklasyfikowana jako prawdopodobne według definicji WHO, ale tylko 20% z nich pokrywało się z kategoriami wysokiego i umiarkowanego ryzyka uzyskanymi z modelu, co sugeruje, że definicja ta prawdopodobnie ma niską specyficzność w klasyfikowaniu prawdziwych przypadków wścieklizny.30
Opracowano system ORED (Operational Rabies Exposure Definition), który wykorzystuje definitywne wyniki (np. potwierdzenie laboratoryjne i przejście okresów obserwacji), a następnie odcięcia uzyskane z modelu, gdy brakuje jednoznacznych wyników, aby zmaksymalizować użyteczność danych nadzoru. To ulepszone zrozumienie epidemiologii wścieklizny może zapewnić jaśniejszą podstawę do napędzania politycznego i filantropijnego wsparcia dla działań kontrolnych przeciwko wściekliźnie i monitorowania wpływu powstających kampanii szczepień psów.30
Profilaktyka i kontrola wścieklizny
Szczepienia zwierząt domowych
Szczepienie zwierząt domowych jest ważnym elementem programów zapobiegania wściekliźnie. Prawo stanu Connecticut wymaga szczepienia kotów i psów. Ponadto psy muszą być również licencjonowane.31 W stanie Kalifornia wymaga się, aby wszystkie psy były szczepione przeciwko wściekliźnie.32
Zaszczepione zwierzęta domowe zapewniają ważny drugi poziom obrony przed wścieklizną dla właścicieli zwierząt i innych osób. Szczepienie zwierząt domowych przeciwko wściekliźnie jest ważnym sposobem, w jaki właściciele zwierząt mogą chronić siebie i osoby wokół nich przed wścieklizną.33
Skuteczność szczepionek dla zwierząt jest głównym powodem ogólnokrajowego spadku przypadków wścieklizny u ludzi i zwierząt domowych.34
Profilaktyka poekspozycyjna
Jeśli osoba zostanie pogryziona przez dzikie zwierzę, powinna natychmiast umyć i wyszorować obszar ukąszenia mydłem i bieżącą wodą oraz zgłosić się po pomoc medyczną do lekarza lub dostawcy opieki zdrowotnej. Szczepienie przeciwko wściekliźnie podane osobie po ukąszeniu przez zwierzę może zapobiec wywołaniu choroby i śmierci przez wirusa wścieklizny.35
Po narażeniu na wściekliznę zazwyczaj istnieje okno możliwości (zwykle mierzone w dniach), w którym pacjent może otrzymać serię zastrzyków, aby zapobiec rozwojowi choroby. Obecna seria zastrzyków jest bardzo skuteczna, jeśli zostanie podana wkrótce po ekspozycji, i jest mniejsza liczba z daleko mniejszymi skutkami ubocznymi niż schemat przeciwko wściekliźnie podawany przed 1980 rokiem.36
Profilaktyka poekspozycyjna wścieklizny (PEP) składa się z kilku zastrzyków podawanych w ciągu kilku tygodni: jedna dawka ludzkiej immunoglobuliny przeciwko wściekliźnie (HRIG) i seria szczepionek przeciwko wściekliźnie.37
W stanach, gdzie wścieklizna jest endemiczna, środki powinny być podejmowane w celu kontroli i zmniejszenia ryzyka zakażenia w podatnych populacjach (dzikie zwierzęta, bezpańskie i domowe zwierzęta), tworząc w ten sposób barierę między źródłem zwierzęcym a ludźmi.24
Edukacja i świadomość publiczna
Główne działania zapobiegawcze przeciwko wściekliźnie w USA są prowadzone przez lokalne i stanowe departamenty zdrowia. Jurysdykcje stosują środki zapobiegawcze, takie jak komunikacja ryzyka i kampanie informacyjne dla społeczeństwa, zachęcanie do szczepienia zwierząt domowych lub wymóg ich szczepienia; zapewnianie usług kontroli zwierząt w odpowiedzi na chore, uciążliwe i niechciane zwierzęta; zapewnianie oceny ryzyka i diagnostyki laboratoryjnej zwierząt dla mieszkańców podejrzewanych o narażenie na wściekliznę; oraz pomoc w dostępie do profilaktyki poekspozycyjnej wścieklizny dla osób, u których potwierdzono lub podejrzewa się narażenie na wściekliznę.11
Programy te mają wpływ na ponad 4 miliony ofiar ukąszeń rocznie i szacuje się, że zapobiegają ponad 1 miliardowi dolarów kosztów związanych z opieką zdrowotną.11
Grupy wysokiego ryzyka zidentyfikowane w przeglądach (dzieci, rzeźnicy i dorośli mężczyźni) oraz ogół społeczeństwa muszą być edukowani na temat reakcji na narażenie na pogryzienie przez psa, aby zmniejszyć wpływ tej niezmiennie śmiertelnej, ale możliwej do zapobiegania choroby.38
Istnieje potrzeba obowiązkowego szczepienia psów i wdrożenia krajowego programu wścieklizny, aby osiągnąć zalecaną przez WHO zasięg szczepień wynoszący co najmniej 70%. Kontrolowanie wścieklizny u psów wpłynie na występowanie wścieklizny u zwierząt gospodarskich, a istnieje potrzeba zbadania ekonomicznego wpływu wścieklizny na zdrowie drobnych rolników.38
Wyzwania w nadzorze nad wścieklizną
Problemy z raportowaniem i niedoszacowaniem
Ponieważ wścieklizna jest niedostatecznie zgłaszana, błędnie diagnozowana i niedodiagnozowana, dane na temat zgonów ludzi, dostępu do szczepionek i występowania w populacjach zwierząt są ograniczone. Obecnie dane te bardziej wskazują na obecność choroby niż na jej pełny zakres. Wraz z rozszerzaniem się programów kontroli w kierunku eliminacji wścieklizny przenoszonej przez psy, oczekuje się, że nadzór zwiększy się, co doprowadzi do późniejszej poprawy jakości danych.2
Wścieklizna jest jedną z najbardziej śmiertelnych chorób znanych ludzkości, ale w praktyce pozostaje prawie niewidzialna. Chroniczne niedostateczne zgłaszanie przypadków wścieklizny zarówno u ludzi, jak i u zwierząt oznacza, że choroba jest często ukryta przed opinią publiczną, ukryta przed decydentami i ukryta przed potencjalnymi inwestorami w kontrolę wścieklizny.39
Przez prawie dekadę świat opierał się na jednym szacunku rocznych zgonów z powodu wścieklizny u ludzi (około 59 000), który został opracowany poprzez modelowanie naukowe. Pozostaje to jedyną wiarygodną dostępną liczbą, ponieważ prawie żadne dane dotyczące wścieklizny nie są oficjalnie udostępniane WHO poprzez jej Globalne Obserwatorium Zdrowia, nawet z krajów, które mają krajowe plany wścieklizny.39
Dane dotyczące wścieklizny obejmują spektrum „Jednego Zdrowia”, z danymi dotyczącymi zgonów ludzi i szczepień ludzi gromadzonymi przez ministerstwa zdrowia, podczas gdy dane dotyczące przypadków wścieklizny u zwierząt i szczepień zwierząt są gromadzone przez władze weterynaryjne. Prowadzi to do wyzwań we wdrażaniu skutecznego nadzoru i udostępnianiu danych.40
Specyficzne wyzwania w krajach rozwijających się
W krajach o niskich i średnich dochodach pacjenci rzadko szukają opieki zdrowotnej lub poddają się testom diagnostycznym, co skutkuje zgłaszaniem mniej niż 5% prawdopodobnych przypadków do władz zdrowotnych.29
Na Madagaskarze wścieklizna jest endemiczna i podlega obowiązkowi zgłaszania. Większość (80/90) urzędników ds. zdrowia weterynaryjnego (VHOs) zadeklarowała, że zostali poinformowani o co najmniej jednym podejrzanym lub potwierdzonym przypadku wścieklizny u ludzi i/lub zwierząt na ich obszarze działalności w czasie ich pracy jako VHOs: co najmniej raz w miesiącu dla 11 z nich, co najmniej raz w roku dla 40 i z nieokreśloną częstotliwością dla 29. Kilka przeszkód utrudnia nadzór nad wścieklizną, co skutkuje niedostatecznym raportowaniem.41
Na Madagaskarze wścieklizna jest bardzo prawdopodobnie niedostatecznie zgłaszana, biorąc pod uwagę, że według VHOs (i) podejrzane przypadki wścieklizny są rzadko zgłaszane do VHOs przez populację, (ii) próbki są rzadko pobierane z podejrzanych przypadków, a (iii) jeśli są pobierane, ich wysyłka do Krajowego Laboratorium Referencyjnego jest bardzo trudna ze względu na problemy logistyczne i finansowe.42
Handel psami przeznaczonymi do spożycia przez ludzi stwarza znaczące zagrożenia dla zdrowia publicznego, szczególnie dla członków społeczności, takich jak rzeźnicy psów i konsumenci, zaangażowanych w łańcuch rynkowy.38
Przyszłość nadzoru nad wścieklizną
Skuteczny nadzór ma kluczowe znaczenie dla kierowania skutecznymi decyzjami zarządczymi i czuły nadzór jest warunkiem wstępnym do weryfikacji eliminacji patogenu. Wymagane jest wysokie wykrywanie przypadków, aby z pewnością stwierdzić brak choroby, aby być pewnym przerwania transmisji oraz aby szybko identyfikować wprowadzone przypadki i wtórną transmisję.43
Obecne wytyczne dotyczące nadzoru nad wścieklizną koncentrują się na stosowaniu zwalidowanych laboratoryjnych testów diagnostycznych, które są wysoce czułe i specyficzne, oraz podkreślają potrzebę podlegania obowiązkowi zgłaszania.43
Wyzwania związane z wykrywaniem przypadków wścieklizny pozostają znaczne: okres, w którym można wykryć zakażenie, jest krótki, zakażenie krąży z niską częstością występowania, a odzyskiwanie próbek od podejrzanych wściekłych zwierząt nie zawsze jest możliwe.44
Wraz z wysiłkami na rzecz kontroli wścieklizny przenoszonej przez psy w dużych częściach świata i niektórymi regionami zbliżającymi się obecnie do eliminacji, konieczne jest opracowanie rygorystycznych i praktycznych procedur weryfikacji.44
Proponuje się, aby wykorzystanie ofiar ukąszeń jako sentineli do wykrywania wścieklizny u zwierząt było ukierunkowanym sposobem zwiększenia wykrywalności przypadków, który mógłby mieć dużą użyteczność w miarę coraz skuteczniejszej kontroli wścieklizny.44
Badania wykazały, że nadzór oparty na próbkowaniu nie jest ani czuły, ani opłacalny w przypadku wścieklizny i nie dostarcza statystycznie solidnych dowodów na występowanie wścieklizny w populacjach, niezależnie od poziomów zachorowalności.44
Z globalnym celem osiągnięcia zera zgonów ludzi z powodu wścieklizny przenoszonej przez psy do 2030 roku i niektórymi programami regionalnymi bliskimi wyeliminowania wścieklizny psów, istnieje pilna potrzeba ulepszonych strategii nadzoru odpowiednich do ogłoszenia wolności od choroby i eliminacji transmisji ze znaną pewnością.43
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.