Wścieklizna
Objawy
Wścieklizna to ostra, neurotropowa choroba wirusowa wywoływana przez wirusa z rodziny Rhabdoviridae, rodzaju Lyssavirus, charakteryzująca się niemal 100% śmiertelnością po wystąpieniu objawów klinicznych. Okres inkubacji jest zmienny, najczęściej 30-90 dni, ale może trwać od kilku dni do ponad 2 lat, zależnie od lokalizacji ukąszenia, rozległości rany, ilości wirusa i szczepu. Przebieg kliniczny dzieli się na fazę prodromalną (2-10 dni) z objawami grypopodobnymi i parestezjami w miejscu ugryzienia, ostrą fazę neurologiczną (2-7 dni) z postacią wściekłą (80% przypadków) objawiającą się m.in. hydrofobią, aerofobią, hipersaliwacją, pobudzeniem i halucynacjami, lub postacią porażenną (20%) z postępującym porażeniem wiotkim rozpoczynającym się od miejsca ugryzienia. Końcowa faza to śpiączka, zaburzenia oddychania i krążenia oraz niewydolność wielonarządowa, prowadząca do śmierci zwykle w ciągu 7-14 dni od pojawienia się objawów.
Wścieklizna (Rabies) – charakterystyka ogólna
Wścieklizna to ostra, wirusowa choroba zakaźna atakująca ośrodkowy układ nerwowy (mózg i rdzeń kręgowy), wywoływana przez wirusa z rodziny Rhabdoviridae, rodzaju Lyssavirus. Jest to jedna z najbardziej śmiertelnych chorób zakaźnych, której śmiertelność po wystąpieniu objawów klinicznych wynosi niemal 100%.12 Choroba ta rozwija się u większości ssaków, a człowiek najczęściej zaraża się poprzez kontakt ze śliną zakażonego zwierzęcia, zazwyczaj przez ugryzienie, zadrapanie lub bezpośredni kontakt z błonami śluzowymi.3
Wirus wścieklizny ma szczególne powinowactwo do tkanki nerwowej i rozprzestrzenia się wzdłuż nerwów obwodowych do ośrodkowego układu nerwowego. Po zakażeniu następuje okres inkubacji, podczas którego wirus jest odizolowany od układu immunologicznego i nie wywołuje odpowiedzi przeciwciał. W tym czasie zakażona osoba pozostaje bezobjawowa.45
Okres inkubacji wścieklizny
Okres inkubacji wścieklizny jest wyjątkowo zmienny i może trwać od kilku dni do kilku lat, najczęściej jednak wynosi od 1 do 3 miesięcy.67 Długość okresu inkubacji zależy od kilku czynników, w tym:
- Miejsca ukąszenia – im bliżej głowy lub szyi, tym krótszy okres inkubacji8
- Rozległości i głębokości rany – głębokie, rozległe lub liczne rany zwykle zawierają większą ilość wirusa9
- Ilości wprowadzonego wirusa10
- Szczepu wirusa11
Wirus wścieklizny najpierw namnaża się w miejscu wniknięcia, następnie wnika do nerwów obwodowych i przemieszcza się do mózgu. Dopiero po dotarciu do mózgu zaczyna wywoływać objawy.12 Stąd wynika długi i zmienny okres inkubacji, który średnio trwa:
- Najczęściej 30-90 dni13
- Może być krótszy niż 10 dni w przypadku ukąszenia w głowę lub szyję14
- W skrajnych przypadkach może trwać ponad 2 lata1516
Fazy kliniczne wścieklizny
Przebieg kliniczny wścieklizny można podzielić na kilka wyraźnych faz, które charakteryzują się postępującym nasileniem objawów neurologicznych. Klasycznie wyróżnia się trzy główne fazy kliniczne choroby, choć część autorów wyróżnia dodatkowo okres inkubacji i okres końcowy (śpiączka i śmierć).1718
Faza prodromalna (zwiastunowa)
Pierwsza faza choroby, nazywana fazą prodromalną lub zwiastunową, trwa zwykle od 2 do 10 dni i charakteryzuje się niespecyficznymi objawami grypopodobnymi:1920
- Gorączka21
- Ból głowy22
- Ogólne złe samopoczucie23
- Zmęczenie24
- Brak apetytu (anoreksja)25
- Nudności i wymioty26
- Ból gardła27
- Kaszel28
- Bóle mięśniowe29
Najbardziej charakterystycznym objawem tej fazy, występującym u około 80% pacjentów z wścieklizną nabytą od psów i 70% z wścieklizną nabytą od nietoperzy, są nietypowe doznania w miejscu pogryzienia (nawet jeśli rana jest już zagojona):30
- Ból (miejscowy lub promieniujący)31
- Uczucie mrowienia lub pieczenia (parestezje)32
- Świąd (pruritis)33
- Uczucie zimna34
W tej fazie mogą również wystąpić zmiany zachowania i nastroju:35
Mogą wystąpić również objawy neurologiczne, takie jak nadwrażliwość na jasne światło i głośne dźwięki, wzmożone napięcie mięśniowe oraz nadmierne wydzielanie śliny, łez i potu.40
Ostra faza neurologiczna
Po fazie prodromalnej następuje ostra faza neurologiczna, która trwa 2-7 dni. W tej fazie wirus powoduje dysfunkcję mózgu, a objawy stają się wyraźnie neurologiczne.4142 Choroba może przyjąć jedną z dwóch głównych postaci: wściekłą (furiative, furious) lub porażenną (paralytic, dumb).
Postać wściekła (furiative)
Około 80% pacjentów z wścieklizną rozwija postać wściekłą (encephalitic, furious), charakteryzującą się napadami pobudzenia psychoruchowego przeplatanymi okresami względnego spokoju.4344 Główne objawy tej postaci to:
Charakterystycznymi objawami wścieklizny są:52
- Hydrofobia (lęk przed wodą) – patognomoniczny objaw wścieklizny, występujący u około 50% pacjentów. Próba przełknięcia płynów lub nawet myśl o piciu wywołuje bolesne skurcze mięśni gardła i oddechowych, co powoduje uczucie duszenia się i dławienia. Ostatecznie pacjent unika widoku, dźwięku, a nawet myśli o płynach.5354
- Aerofobia (lęk przed powietrzem) – podobny mechanizm jak w przypadku hydrofobii, ale wywołany przez powiew powietrza na twarz.55
- Hipersaliwacja – nadmierne wydzielanie śliny, często opisywane jako „pianowanie z ust”, będące wynikiem porażenia mięśni gardła i trudności w przełykaniu.56
Napady pobudzenia i splątania mogą być wywołane przez różne bodźce wzrokowe, słuchowe, dotykowe lub węchowe, lub mogą wystąpić spontanicznie. Trwają zwykle krócej niż 5 minut i przeplatane są okresami spokoju i jasności umysłu.57
Postać porażenna (paralytic)
Około 20% przypadków wścieklizny u ludzi przyjmuje postać porażenną (paralytic, dumb), charakteryzującą się postępującym porażeniem wiotkim, zwykle rozpoczynającym się od kończyny, która została pogryziona.5859 Główne objawy tej postaci to:
- Osłabienie mięśni60
- Postępujące porażenie wiotkie61
- Porażenie początkowo zajmujące miejsce ugryzienia i stopniowo rozprzestrzeniające się na cały organizm62
- Gorączka i sztywność karku63
W tej postaci wścieklizny objawy pobudzenia są mniej wyraźne, pacjenci są relatywnie spokojniejsi. Postępujące porażenie może początkowo przypominać zespół Guillaina-Barrégo, co może prowadzić do błędnej diagnozy.64 Taka postać wścieklizny jest często niewłaściwie diagnozowana, co przyczynia się do niedoszacowania rzeczywistej liczby przypadków.65
Faza końcowa (śpiączka i śmierć)
Ostatnia faza wścieklizny rozpoczyna się zwykle w ciągu 10 dni od wystąpienia pierwszych objawów neurologicznych.66 W tej fazie:
- Pacjent zapada w śpiączkę67
- Występują zaburzenia oddychania – nieregularny oddech, hiperkapnia, kwasica metaboliczna68
- Pojawiają się zaburzenia krążenia – wahania ciśnienia krwi, arytmie serca, bradykardia69
- Rozwija się niewydolność wielonarządowa70
Śmierć zazwyczaj następuje w ciągu 7-14 dni od wystąpienia pierwszych objawów, najczęściej w wyniku zatrzymania krążenia lub niewydolności oddechowej.7172
Mimo intensywnej opieki medycznej i wsparcia oddechowego, które może przedłużyć życie pacjenta o kilka dni, tygodni lub nawet miesięcy, wścieklizna niemal zawsze kończy się śmiercią po wystąpieniu objawów klinicznych.7374
Szczegółowy opis objawów wścieklizny
Objawy neurologiczne
Wścieklizna jako choroba neurotropowa powoduje szereg objawów neurologicznych, które mogą różnić się w zależności od postaci choroby:75
- Zaburzenia świadomości – dezorientacja, splątanie, majaczenie76
- Zaburzenia zachowania – niepokój, pobudzenie, agresja77
- Zaburzenia psychiczne – halucynacje, lęk, strach78
- Nadwrażliwość na bodźce – światło (fotofobia), dźwięk, dotyk79
- Drgawki i skurcze mięśniowe80
- Porażenia – od częściowych do uogólnionych81
- Zaburzenia funkcji pnia mózgu – trudności w połykaniu, mowie i oddychaniu82
U niektórych pacjentów mogą wystąpić również objawy dysfunkcji autonomicznego układu nerwowego, takie jak zaburzenia termoregulacji, wahania ciśnienia krwi, zaburzenia rytmu serca, nadmierne wydzielanie śliny i potu.83
Hydrofobia
Hydrofobia (lęk przed wodą) jest jednym z najbardziej charakterystycznych objawów wścieklizny. Nie jest to faktyczny lęk psychiczny, ale objaw neurobiologiczny wynikający z dysfunkcji pnia mózgu.84 Charakteryzuje się:
- Bolesnymi skurczami mięśni gardła i krtani przy próbie przełykania płynów85
- Uczuciem duszenia się i dławienia86
- Wyzwalaniem napadu już na widok, dźwięk lub nawet myśl o płynach87
- Towarzyszącym lękiem i paniką88
Napad hydrofobiczny może być tak silny, że prowadzi do zatrzymania oddechu (bezdechu), sinicy, a nawet śmierci podczas takiego ataku.89 W konsekwencji pacjenci unikają picia, co prowadzi do ciężkiego odwodnienia.90
Aerofobia
Aerofobia (lęk przed powietrzem) jest objawem podobnym do hydrofobii, ale wywoływanym przez powiew powietrza na twarz pacjenta.91 Charakteryzuje się:
- Skurczami mięśni oddechowych i gardła w odpowiedzi na ruch powietrza92
- Lękiem przed przewiewem lub świeżym powietrzem93
- Może być wyzwalana przez wentylatory, otwarte okna lub nawet delikatny ruch powietrza94
Hipersaliwacja
Nadmierne wydzielanie śliny (hipersaliwacja) jest częstym objawem wścieklizny, wynikającym z porażenia mięśni gardła i trudności w przełykaniu.95 Objaw ten:
- Prowadzi do gromadzenia się śliny w jamie ustnej96
- Powoduje „pianowanie z ust”, które jest klasycznym obrazem wścieklizny97
- Jest związany z trudnościami w przełykaniu (dysfagia)98
- Zwiększa ryzyko zadławienia99
Objawy porażenne
W postaci porażennej wścieklizny (dumb rabies) dominującym objawem jest postępujące porażenie wiotkie. Charakteryzuje się ono:100
- Początkiem porażenia w miejscu ugryzienia101
- Stopniowym rozprzestrzenianiem się porażenia na inne części ciała102
- Oszczędzeniem zazwyczaj funkcji czuciowych103
- Postępującym osłabieniem mięśni oddechowych, prowadzącym do niewydolności oddechowej104
Pacjenci z tą postacią wścieklizny są zwykle spokojniejsi, świadomość jest zachowana dłużej, a przebieg choroby może być wolniejszy niż w postaci wściekłej.105
Rokowanie i leczenie wścieklizny
Wścieklizna po wystąpieniu objawów klinicznych jest jedną z najbardziej śmiertelnych chorób zakaźnych, z prawie 100% śmiertelnością.106107
Rokowanie
Po wystąpieniu objawów klinicznych wścieklizny:
- Choroba niemal zawsze prowadzi do śmierci108
- Śmierć następuje zazwyczaj w ciągu 7-14 dni od wystąpienia pierwszych objawów109
- Nawet przy intensywnej opiece medycznej szanse przeżycia są minimalne110
- Udokumentowano mniej niż 20 przypadków przeżycia wścieklizny klinicznej u ludzi na całym świecie111
Leczenie
Po wystąpieniu objawów klinicznych wścieklizny nie ma skutecznego leczenia przyczynowego.112 Stosuje się jedynie leczenie objawowe i podtrzymujące:
- Sedacja i leczenie przeciwdrgawkowe113
- Kontrola bólu114
- Wspomaganie oddychania115
- Wyrównanie zaburzeń wodno-elektrolitowych i kwasowo-zasadowych116
- Leczenie powikłań, w tym zakażeń wtórnych117
Próbowano stosować tzw. Protokół Milwaukee (indukcja śpiączki farmakologicznej z zastosowaniem ketaminy, midazolamu, rybawiryny i amantadyny), jednak jego skuteczność jest ograniczona – przeżyło tylko 6 z 41 pacjentów leczonych tą metodą.118
Profilaktyka
Jedynym skutecznym sposobem zapobiegania rozwojowi wścieklizny jest natychmiastowe poekspozycyjne szczepienie przeciwko wściekliźnie, najlepiej w ciągu 24 godzin od ekspozycji, przed wystąpieniem objawów.119120
Profilaktyka poekspozycyjna obejmuje:121
- Dokładne oczyszczenie rany wodą z mydłem
- Podanie immunoglobuliny przeciwko wściekliźnie (RIG) wokół rany
- Podanie serii szczepionek przeciwko wściekliźnie według określonego schematu
Zastosowana odpowiednio wcześnie profilaktyka poekspozycyjna jest niemal w 100% skuteczna w zapobieganiu rozwojowi wścieklizny.122
Diagnostyka różnicowa wścieklizny
Ze względu na niespecyficzne wczesne objawy, wścieklizna może być mylona z innymi chorobami, zwłaszcza w fazie prodromalnej:123
- Infekcje wirusowe, w tym grypa124
- Zapalenie mózgu o innej etiologii125
- Zespół Guillaina-Barrégo (w przypadku postaci porażennej)126
- Zatrucia, w tym zatrucie ołowiem127
- Zaburzenia psychiczne, w tym psychozy128
- Tężec129
Rozpoznanie wścieklizny opiera się na obrazie klinicznym i wywiadzie epidemiologicznym (narażenie na kontakt z potencjalnie zakażonym zwierzęciem). Badania laboratoryjne mogą potwierdzić diagnozę, ale często są niedostępne lub ich wyniki uzyskuje się zbyt późno, aby wpłynąć na postępowanie terapeutyczne.130
Niestety, pewne rozpoznanie wścieklizny u zwierząt i ludzi można postawić dopiero po śmierci, na podstawie badania mikroskopowego tkanki mózgowej.131132
Podsumowanie
Wścieklizna to śmiertelna choroba wirusowa, której przebieg kliniczny charakteryzuje się fazowością i postępującym uszkodzeniem ośrodkowego układu nerwowego. Po okresie inkubacji, który może trwać od kilku dni do kilku lat, choroba rozwija się przez fazę prodromalną z niespecyficznymi objawami grypopodobnymi, następnie ostrą fazę neurologiczną (w postaci wściekłej lub porażennej), aż do śpiączki i śmierci. Kluczowe objawy wścieklizny to hydrofobia, aerofobia, hipersaliwacja, zaburzenia zachowania i świadomości oraz postępujące porażenie. Po wystąpieniu objawów klinicznych wścieklizna jest praktycznie nieuleczalna, a śmiertelność sięga niemal 100%. Jedynym skutecznym sposobem zapobiegania rozwojowi choroby jest natychmiastowe zastosowanie profilaktyki poekspozycyjnej po kontakcie z potencjalnie zakażonym zwierzęciem, zanim pojawią się objawy kliniczne.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.