Wścieklizna
Leczenie
Wścieklizna jest wirusową chorobą układu nerwowego o niemal 100% śmiertelności po wystąpieniu objawów klinicznych. Profilaktyka poekspozycyjna (PEP) jest kluczowa i obejmuje natychmiastowe przemycie rany wodą z mydłem przez co najmniej 15 minut, podanie ludzkiej immunoglobuliny przeciwko wściekliźnie (HRIG) w dawce 20 j.m./kg masy ciała, z infiltracją całej dawki w okolicę rany oraz podanie inaktywowanej szczepionki przeciwko wściekliźnie według schematu: u osób nieszczepionych 4 dawki w dniach 0, 3, 7 i 14 (z piątą dawką w dniu 28 u pacjentów z zaburzeniami odporności), a u osób wcześniej zaszczepionych 2 dawki w dniach 0 i 3 bez HRIG. Szczepionki podaje się domięśniowo w mięsień naramienny lub przednio-boczną część uda u dzieci. Brak skutecznego leczenia po wystąpieniu objawów klinicznych, a opieka paliatywna obejmuje intensywną terapię kardiologiczno-oddechową i leczenie objawowe, w tym haloperidol (10-20 mg/24h) na pobudzenie i lęk. Protokół Milwaukee, polegający na śpiączce farmakologicznej i terapii przeciwwirusowej, nie wykazał skuteczności i nie jest zalecany.
Wścieklizna – terapia i leczenie
Wścieklizna (rabies) jest śmiertelną chorobą wirusową atakującą układ nerwowy, która w przypadku rozwoju objawów klinicznych jest prawie zawsze śmiertelna. Odpowiednie postępowanie profilaktyczne po ekspozycji na wirusa musi być wdrożone zanim pojawią się pierwsze objawy kliniczne, aby zapobiec rozwojowi tej śmiertelnej choroby12.
Zapobieganie wściekliźnie po ekspozycji
Profilaktyka poekspozycyjna (post-exposure prophylaxis, PEP) jest jedyną skuteczną metodą zapobiegania rozwojowi wścieklizny po ekspozycji na wirusa. Składa się ona z trzech kluczowych elementów, które muszą być wdrożone najszybciej jak to możliwe po podejrzanej ekspozycji12:
- Natychmiastowe dokładne przemycie rany
- Podanie immunoglobuliny przeciwko wściekliźnie (HRIG)
- Szczepienia przeciwko wściekliźnie
Oczyszczenie rany
Dokładne oczyszczenie rany jest pierwszym i niezwykle istotnym elementem profilaktyki przeciwko wściekliźnie. Badania na zwierzętach wykazały, że samo dokładne przemycie rany może znacząco zmniejszyć prawdopodobieństwo rozwoju wścieklizny12. Procedura powinna obejmować:
- Natychmiastowe przemywanie rany wodą z mydłem przez co najmniej 15 minut12
- Dokładne przepłukanie w celu usunięcia śliny1
- Dezynfekcję przy użyciu alkoholu etylowego, jodyny lub innego środka dezynfekującego12
- W razie potrzeby chirurgiczne opracowanie rany i eksplorację w poszukiwaniu ciał obcych (np. złamanych zębów)1
Immunoglobulina przeciwko wściekliźnie
Ludzka immunoglobulina przeciwko wściekliźnie (Human Rabies Immune Globulin, HRIG) jest istotnym elementem profilaktyki poekspozycyjnej u osób, które wcześniej nie były szczepione przeciwko wściekliźnie. HRIG zapewnia natychmiastową bierną ochronę, neutralizując wirusa w miejscu ekspozycji, dając czas na wytworzenie przeciwciał w odpowiedzi na szczepionkę12.
- Zalecana dawka HRIG wynosi 20 j.m./kg masy ciała
- W miarę możliwości całą dawkę HRIG należy dokładnie infiltrować w okolicę rany i w ranę
- Pozostałą część podaje się domięśniowo w miejsce anatomiczne odległe od miejsca podania szczepionki
- HRIG nie należy nigdy podawać w tej samej strzykawce ani w tym samym miejscu anatomicznym, co pierwszą dawkę szczepionki
- Jeśli HRIG nie została podana w momencie rozpoczęcia szczepienia, można ją podać do trzeciej dawki szczepionki (dzień 7)
- HRIG NIE jest podawana osobom wcześniej w pełni zaszczepionym przeciwko wściekliźnie
Szczepionka przeciwko wściekliźnie
W Stanach Zjednoczonych dostępne są dwa rodzaje inaktywowanych szczepionek przeciwko wściekliźnie1:
- Szczepionka z komórek diploidalnych człowieka (Human Diploid Cell Vaccine, HDCV; Imovax) – podawana jako wstrzyknięcie domięśniowe
- Oczyszczona szczepionka z zarodków kurzych (Purified Chick Embryo Cell Vaccine, PCEC; RabAvert) – licencjonowana w USA od 1997 roku do stosowania wyłącznie domięśniowo
Schemat dawkowania szczepionki przeciwko wściekliźnie różni się w zależności od tego, czy osoba była wcześniej szczepiona123:
Dla osób wcześniej nieszczepionych przeciwko wściekliźnie:
- Standardowy schemat obejmuje 4 dawki szczepionki podawane domięśniowo w dniach: 0, 3, 7 i 14 po ekspozycji
- Piąta dawka w dniu 28 jest zalecana dla osób z potwierdzonymi lub podejrzewanymi zaburzeniami odporności
- Schemat ten musi być połączony z podaniem HRIG przy pierwszej wizycie
Dla osób wcześniej zaszczepionych przeciwko wściekliźnie:
- Podaje się tylko 2 dawki szczepionki w dniach 0 i 3 po ekspozycji
- Nie podaje się HRIG, ponieważ mogłoby to zahamować siłę lub szybkość spodziewanej odpowiedzi anamnestycznej
Szczepionki przeciwko wściekliźnie należy podawać domięśniowo w okolicę mięśnia naramiennego u dorosłych lub przednio-boczną część uda u małych dzieci12.
Leczenie objawowej wścieklizny
Nie istnieje skuteczne leczenie przyczynowe wścieklizny po wystąpieniu objawów klinicznych. Choroba ta w prawie 100% przypadków kończy się śmiercią12. Obecnie dostępne są dwa podejścia do postępowania z pacjentami z potwierdzoną lub podejrzewaną wścieklizną1:
Opieka paliatywna
Obecnie podstawą leczenia wścieklizny z objawami klinicznymi jest opieka paliatywna12. Postępowanie obejmuje:
- Intensywną opiekę kardiologiczno-oddechową1
- Łagodzenie cierpienia poprzez podawanie dużych dawek leków przeciwbólowych i sedatywnych1
- Haloperidol (10-20 mg w ciągu 24 godzin) okazał się skuteczny w kontrolowaniu pobudzenia i lęku u pacjentów z wścieklizną12
- Podawanie fragmentów lodu doustnie w celu złagodzenia pragnienia1
- Preferencję środków sedatywnych nad przymusem fizycznym1
Protokół Milwaukee
Protokół Milwaukee to eksperymentalna metoda leczenia wścieklizny, która obejmuje wprowadzenie pacjenta z objawami wścieklizny w stan śpiączki farmakologicznej i stosowanie leków przeciwwirusowych w celu ochrony mózgu, dopóki organizm nie wytworzy przeciwciał przeciwko wściekliźnie12.
Protokół ten został po raz pierwszy zastosowany w 2004 roku u nastolatki Jeanny Giese z Wisconsin, która następnie stała się pierwszym znanym człowiekiem, który przeżył wściekliznę bez otrzymania profilaktyki poekspozycyjnej przed wystąpieniem objawów. Jednak metoda ta została oceniona jako nieskuteczna, ponieważ12:
- Wielu pacjentów, u których zastosowano protokół, zmarło
- Nie ma naukowego uzasadnienia dla stosowania śpiączki terapeutycznej
- Istnieją zastrzeżenia dotyczące kosztów finansowych i etycznych tej metody
Zaleca się, aby protokół terapeutyczny śpiączki został zaniechany w leczeniu wścieklizny1.
Obiecujące kierunki badań nad leczeniem wścieklizny
Pomimo braku skutecznej terapii wścieklizny z objawami klinicznymi, prowadzone są badania nad nowymi metodami leczenia12:
- Fawipirawir (T-705) wykazuje potencjał w hamowaniu rozwoju zapalenia mózgu12
- Przeciwciała monoklonalne – badacze z USU (Drs. Brian Schaefer i Christopher Broder) opublikowali badanie w 2023 roku wskazujące, że przeciwciało monoklonalne F11 może być skuteczne w leczeniu zakażenia lyssawirusem (wściekliźnie). Terapia F11 ogranicza obciążenie wirusem w mózgu i odwraca objawy choroby12
- Hipotermia terapeutyczna w połączeniu z innymi środkami terapeutycznymi1
- Terapia skojarzona obejmująca intensywną opiekę wspomagającą, leki przeciwwirusowe bezpośredniego działania oraz terapię neuroprotekcyjną1
Przyszłość skutecznego leczenia wścieklizny prawdopodobnie będzie obejmować protokół, w którym podstawa opieki wspomagającej zapewni ramy do zastosowania leków przeciwwirusowych bezpośredniego działania w połączeniu z terapiami neuroprotekcyjnymi i potencjalnie terapiami funkcjonalnymi neuronów12.
Koszty i dostępność profilaktyki wścieklizny
Profilaktyka poekspozycyjna wścieklizny, mimo że ratująca życie, wiąże się z wysokimi kosztami12:
- W USA typowy koszt serii szczepionek przeciwko wściekliźnie wynosi od 3000 do 7000 dolarów
- HRIG stanowi większość kosztów leczenia poekspozycyjnego
- W Wielkiej Brytanii jedna dawka HRIG kosztuje NHS 1000 funtów
- Pełny kurs szczepionki kosztuje 120-180 funtów
Wysokie koszty leczenia poekspozycyjnego stanowią istotną barierę dostępu do tej ratującej życie terapii. W odpowiedzi na ten problem, w USA przedstawiciel Ami Bera MD z Kalifornii zaproponował ustawę znaną jako „Affordable Rabies Treatment for All Act of 2023”, która ma na celu zmniejszenie barier finansowych w dostępie do profilaktyki poekspozycyjnej wścieklizny12.
Szczepienia przed ekspozycją
Szczepienia przedekspozycyjne (pre-exposure prophylaxis, PrEP) są zalecane dla osób z grup wysokiego ryzyka narażenia na wirusa wścieklizny123:
- Weterynarze i pracownicy kontroli zwierząt
- Pracownicy laboratoriów mający kontakt z wirusem wścieklizny
- Osoby podróżujące w rejony, gdzie wścieklizna jest istotnym problemem
- Osoby pracujące ze zwierzętami importowanymi
- Biologowie zajmujący się dziką przyrodą i pracownicy rehabilitacji dzikich zwierząt
Standardowy schemat szczepień przedekspozycyjnych obejmuje 3 dawki szczepionki podawane w dniach 0, 7 i 21 lub 2812.
Należy pamiętać, że wcześniejsze szczepienie przeciwko wściekliźnie nie eliminuje potrzeby dodatkowego leczenia po ekspozycji, ale zapewnia pewien poziom ochrony, szczególnie przed niezauważonymi ekspozycjami. PrEP aktywuje odpowiedź immunologiczną, dzięki czemu leczenie po ekspozycji może być szybciej skuteczne. Zmniejsza również liczbę dawek szczepionki poekspozycyjnej (2 dawki zamiast 4-5 dawek) i upraszcza leczenie, ponieważ nie jest potrzebne HRIG12.
Zalecenia praktyczne
W przypadku podejrzenia ekspozycji na wirusa wścieklizny, należy12:
- Natychmiast dokładnie przemyć ranę wodą z mydłem przez 15 minut
- Zdezynfekować ranę środkiem antyseptycznym
- Niezwłocznie zgłosić się do lekarza w celu oceny ryzyka i ewentualnego rozpoczęcia profilaktyki poekspozycyjnej
- Jeśli to możliwe, zabezpieczyć zwierzę do obserwacji lub badań pod kątem wścieklizny
Nie należy zwlekać z poszukiwaniem pomocy medycznej po ekspozycji na potencjalnie wściekłe zwierzę, nawet jeśli rana wydaje się niewielka lub trywialna1.
Szczególną uwagę należy zwrócić na ekspozycję na nietoperze. Jeśli osoba przebywała w zamkniętym pomieszczeniu z nietoperzem, powinna zgłosić się do lekarza, nawet jeśli nie ma widocznej rany12.
Działania niepożądane profilaktyki wścieklizny
Współczesne szczepionki przeciwko wściekliźnie są generalnie dobrze tolerowane, ale mogą wystąpić łagodne lub umiarkowane działania niepożądane12:
- 35-45% osób rozwija krótkotrwałe zaczerwienienie i ból w miejscu wstrzyknięcia
- 5-15% osób może doświadczyć gorączki, bólu głowy, nudności, bólu jamy brzusznej, bólu mięśni lub zawrotów głowy
- Poważne działania niepożądane, choć rzadkie, mogą obejmować ciężkie reakcje alergiczne
Miejscowy ból, ból głowy i łagodna gorączka mogą wystąpić po podaniu HRIG1.
Pomimo potencjalnych działań niepożądanych, ze względu na śmiertelność wścieklizny, otrzymanie szczepionki jest zawsze wskazane w przypadku ryzyka ekspozycji1.
Wnioski
Wścieklizna pozostaje jedną z najbardziej śmiertelnych chorób zakaźnych, jednak jest całkowicie możliwa do zapobieżenia dzięki szybkiej i właściwej profilaktyce poekspozycyjnej. Kluczowe elementy profilaktyki to dokładne oczyszczenie rany, podanie immunoglobuliny przeciwko wściekliźnie (u osób wcześniej nieszczepionych) oraz szczepienia przeciwko wściekliźnie12.
Nie istnieje skuteczne leczenie wścieklizny po wystąpieniu objawów klinicznych, dlatego tak ważne jest natychmiastowe rozpoczęcie profilaktyki poekspozycyjnej po podejrzeniu kontaktu z wirusem. Nawet w przypadku opóźnionej ekspozycji, profilaktyka jest wskazana, ponieważ okres inkubacji wścieklizny może być długi12.
Trwające badania nad nowymi metodami leczenia, w tym terapiami przeciwciałami monoklonalnymi, lekami przeciwwirusowymi i terapiami neuroprotekcyjnymi, dają nadzieję na przyszłe możliwości skutecznego leczenia objawowej wścieklizny12.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.