Trądzik
Objawy
Trądzik pospolity (acne vulgaris) jest przewlekłą chorobą skóry wynikającą z zatkania mieszków włosowych przez nadmiar sebum i keratynę, z udziałem bakterii Cutibacterium acnes, co prowadzi do różnorodnych zmian skórnych: zaskórników zamkniętych i otwartych, grudek, krost, guzków oraz torbieli. Lokalizacja zmian obejmuje głównie twarz, plecy, klatkę piersiową i ramiona. Nasilenie trądziku klasyfikuje się jako łagodne (<20 zaskórników i/lub <15 zmian zapalnych), umiarkowane (20-100 zaskórników, 15-50 zmian zapalnych, do 5 guzków) oraz ciężkie (>100 zaskórników, >50 zmian zapalnych, >5 guzków lub torbieli). Patogeneza obejmuje nadprodukcję sebum pod wpływem androgenów, zatkanie ujść mieszków, proliferację bakterii i rozwój stanu zapalnego, co może prowadzić do bliznowacenia i przebarwień pozapalnych.
Objawy trądziku
Trądzik (acne vulgaris) to częsta choroba skóry, która występuje, gdy mieszki włosowe zostają zatkane przez nadmiar sebum i martwe komórki naskórka. Jest to schorzenie dotykające głównie nastolatków, choć może wystąpić w każdym wieku. Objawy trądziku mogą różnić się w zależności od nasilenia choroby i obejmują charakterystyczne zmiany skórne występujące najczęściej na twarzy, plecach, klatce piersiowej oraz ramionach12.
Rodzaje zmian trądzikowych
W trądziku można wyróżnić kilka podstawowych typów zmian skórnych, które różnią się wyglądem i stopniem nasilenia stanu zapalnego1:
- Zaskórniki zamknięte (whiteheads) – małe, białe lub cieliste guzki pod powierzchnią skóry, powstające gdy nadmiar sebum i martwe komórki naskórka zatykają pory12
- Zaskórniki otwarte (blackheads) – drobne czarne lub żółtawe guzki, które powstają gdy zablokowane pory pozostają otwarte, a ich zabarwienie nie jest wynikiem zabrudzenia, lecz oksydacji sebum i odkładania się melaniny12
- Grudki (papules) – małe, zaczerwienione, wypukłe i często bolesne lub tkliwe guzki, będące wynikiem stanu zapalnego11
- Krosty (pustules) – podobne do grudek, ale z białą lub żółtą czapeczką wypełnioną ropą w środku, powstają, gdy bakterie namnażają się w nadmiarze sebum22
- Guzki (nodules) – duże, twarde, bolesne guzy pod skórą, które mogą powodować ból i prowadzić do bliznowacenia12
- Torbiele (cysts) – głębokie, bolesne, wypełnione ropą zmiany pod skórą, stanowiące najcięższą formę trądziku, niosące największe ryzyko powstania blizn11
Lokalizacja zmian trądzikowych
Trądzik najczęściej występuje w miejscach o dużej koncentracji gruczołów łojowych. Typowe lokalizacje obejmują11:
- Twarz – występuje u prawie wszystkich osób z trądzikiem
- Plecy – dotyka ponad połowę osób z trądzikiem
- Klatka piersiowa – występuje u około 15% osób z trądzikiem
- Szyja, barki i ramiona – również są często dotknięte zmianami
Nasilenie trądziku
Stopień nasilenia trądziku jest istotnym elementem oceny klinicznej i ma wpływ na wybór odpowiedniego leczenia. Nasilenie trądziku zazwyczaj kategoryzuje się jako łagodne, umiarkowane lub ciężkie11.
Trądzik łagodny
Charakteryzuje się przede wszystkim obecnością zaskórników (otwartych i zamkniętych) z niewielką liczbą grudek i krost zapalnych. Objawy są zazwyczaj ograniczone do twarzy, a zmiany nie są liczne11. W przypadku trądziku łagodnego występuje mniej niż 20 zaskórników i/lub mniej niż 15 zapalnych grudek i krost1.
Trądzik umiarkowany
W trądziku umiarkowanym występuje więcej rozsianych zaskórników, grudek i krost zapalnych. Zmiany mogą pojawiać się nie tylko na twarzy, ale również na plecach i klatce piersiowej1. W tej postaci obserwuje się od 20 do 100 zaskórników i/lub od 15 do 50 zmian zapalnych (grudek i krost), może występować do 5 guzków1.
Trądzik ciężki
Trądzik ciężki charakteryzuje się licznymi dużymi, bolesnymi grudkami, krostami, guzkami lub torbielami. W tej postaci często występuje ryzyko bliznowacenia1. W ciężkim trądziku występuje ponad 100 zaskórników, ponad 50 zmian zapalnych i ponad 5 guzków lub torbieli1. Zmiany mogą obejmować nie tylko twarz, ale również szyję, plecy, klatkę piersiową i ramiona3.
Mechanizm powstawania trądziku
Rozwój trądziku jest złożonym procesem, który obejmuje kilka powiązanych ze sobą mechanizmów patofizjologicznych1.
mikrozaskórnika”>Powstawanie mikrozaskórnika
Podstawową zmianą w trądziku jest mikrozaskórnik (microcomedo), który stanowi prekursora wszystkich klinicznych objawów trądziku1. Rozwój trądziku rozpoczyna się, gdy mieszki włosowe zostają zatkane przez nadmiar sebum (łoju) i martwe komórki naskórka2. Proces ten jest stymulowany przez hormony, szczególnie androgeny, które zwiększają produkcję sebum przez gruczoły łojowe2.
W miarę gromadzenia się materiału keratynowego i sebum mikrozaskórnik przekształca się w zaskórnik zamknięty. Poprzez stopniowe rozszerzanie się ujścia mieszka włosowego powstaje zaskórnik otwarty1.
Rola bakterii i stanu zapalnego
W rozwoju trądziku istotną rolę odgrywają bakterie Cutibacterium acnes (dawniej Propionibacterium acnes), które normalnie bytują na skórze1. Gdy mieszki włosowe zostają zablokowane, bakterie te namnażają się w nadmiarze sebum, rozkładając je na substancje drażniące skórę, co prowadzi do stanu zapalnego1.
W miarę nasilania się stanu zapalnego mieszki włosowe mogą pęknąć, uwalniając bakterie, keratynę i prozapalne lipidy do otaczającej skóry właściwej, co nasila stan zapalny i prowadzi do tworzenia się guzków i torbieli1. Zapalenie powierzchowne prowadzi do powstania krost, natomiast głębsze zapalenie powoduje tworzenie się grudek, a jeszcze głębsze – torbieli1.
Progresja trądziku
Trądzik, w przeciwieństwie do pojedynczych pryszczy, rozwija się przez dłuższy czas i utrzymuje się przez dłuższy okres1. Przebieg trądziku można podzielić na kilka etapów, które odzwierciedlają postępującą naturę tej choroby1.
Etapy rozwoju trądziku
- Etap niezapalny (komedony) – początkowa faza rozwoju trądziku, charakteryzująca się powstawaniem zaskórników otwartych i zamkniętych wskutek nieznacznych zatorów w mieszkach włosowych1
- Etap łagodnego zapalenia – pojawia się zaczerwienienie i lekki stan zapalny na powierzchni skóry, tworzą się grudki (papules), które są czerwone i obrzęknięte z powodu zapalenia skóry2
- Etap umiarkowanego zapalenia – stan zapalny staje się bardziej widoczny, pojawiają się krosty (pustules) z charakterystyczną czerwoną podstawą zakończoną żółtawą lub białą główką wypełnioną ropą2
- Etap guzków – na tym etapie można wyczuć twarde, bolesne guzki pod powierzchnią skóry, będące wynikiem głębszego stanu zapalnego3
- Etap torbieli – najcięższy etap trądziku, charakteryzujący się dużymi, zawierającymi ropę torbielami głęboko umiejscowionymi w podskórnych warstwach skóry, powodującymi dyskomfort i stan zapalny3
Cykl życia pryszcza
Pojedynczy pryszcz przechodzi przez swój własny cykl życiowy. Zanim stanie się widoczny, mikroskopijne ilości sebum i złuszczonych komórek mogą zostać uwięzione w porach, tworząc mikrozaskórniki – „zarodki” pryszczy, które są niewykrywalne gołym okiem1.
Gdy zatkany por (zaskórnik) zostaje zainfekowany i zapalony przez bakterie naturalnie występujące na skórze, tworzy się czerwony, bolesny guzek – pryszcz. Większość pryszczy zaczyna się goić i kurczyć w ciągu tygodnia, choć czasem może wydawać się, że trwa to wieczność2.
Podczas gojenia się pryszczy mogą wystąpić problemy skórne, takie jak swędzenie, łuszczenie się lub złuszczanie – wszystko to naturalne objawy naprawy otaczającej skóry2.
Trądzik w różnych grupach wiekowych
Trądzik jest najbardziej powszechny wśród nastolatków, ale może wystąpić w każdym wieku – od dzieciństwa po dorosłość1.
Trądzik u nastolatków
Trądzik dotyka około 80-90% młodych ludzi, przy czym 20-30% z nich będzie szukać pomocy medycznej1. Trądzik młodzieńczy jest ściśle związany ze zmianami hormonalnymi zachodzącymi w okresie dojrzewania, kiedy to zwiększona produkcja androgenów, zwłaszcza testosteronu, stymuluje gruczoły łojowe do produkcji większej ilości sebum1.
U nastolatków trądzik zwykle pojawia się na twarzy, plecach, klatce piersiowej i ramionach2. Większość przypadków trądziku ustępuje samoistnie po okresie dojrzewania, zazwyczaj w połowie lub pod koniec lat 20-tych2.
Trądzik u dorosłych
Trądzik u dorosłych (postadolescent acne) może być przetrwały, z początkiem w okresie nastoletnim, lub o późnym początku, rozpoczynającym się po 25. roku życia1. Dotyka on do 15% kobiet i jest u nich znacznie częstszy niż u mężczyzn1.
U około 5% mężczyzn trądzik utrzymuje się w wieku 25 lat, podczas gdy u kobiet odsetek ten wynosi 12%. W wieku 45 lat trądzik ma nadal 5% kobiet2. Trądzik u dorosłych kobiet często pojawia się wzdłuż linii żuchwy, co może sugerować zaburzenie hormonalne1.
U dorosłych trądzik może mieć następujące cechy charakterystyczne1:
- Jest zazwyczaj łagodny do umiarkowanego pod względem nasilenia
- Dotknięte kobiety często skarżą się na powiększone pory
- Zmiany zapalne są częste na linii żuchwy i szyi
- Zaostrzenia przedmiesiączkowe są powszechne
- Makrozaskórniki (duże zaskórniki zamknięte) są częstsze niż u młodszych osób
Powikłania trądziku
Trądzik, zwłaszcza nieleczony lub w ciężkiej postaci, może prowadzić do różnych powikłań, zarówno fizycznych, jak i psychologicznych2.
Bliznowacenie
Bliznowacenie jest jednym z najpoważniejszych powikłań trądziku i szacuje się, że dotyka 95% osób z trądzikiem pospolitym1. Blizny są spowodowane stanem zapalnym w skórze właściwej i nieprawidłowym procesem gojenia1.
Blizny potrądzikowe mogą przybierać różne formy2:
- Małe, płaskie blizny, które są ledwo zauważalne
- Wyraźnie widoczne blizny wgłobione (tzw. „ice-pick scars” – przypominające nakłucia lodu)
- Większe doły, płytkie zagłębienia w skórze
- Czerwone, wypukłe blizny
Bliznowacenie jest najbardziej prawdopodobne w przypadku ciężkiego trądziku, ale może wystąpić przy każdej formie trądziku pospolitego1. Ryzyko powstania blizn jest szczególnie wysokie w przypadku torbielowatej postaci trądziku, gdzie zmiany penetrują głęboko w warstwy skóry4.
Przebarwienia
Po ustąpieniu zmian trądzikowych często pozostają przebarwienia pozapalne (post-inflammatory hyperpigmentation – PIH)2. Są to płaskie plamy, które mogą być różowe, czerwone, fioletowe, czarne lub brązowe2.
W przeciwieństwie do blizn, przebarwienia te ostatecznie ustępują samoistnie, choć może to trwać nawet rok lub dłużej2. Osoby z ciemniejszymi typami skóry są bardziej narażone na przebarwienia pozapalne2.
Wpływ psychologiczny
Trądzik może mieć głęboki i długotrwały wpływ psychologiczny na pacjentów, niezależnie od nasilenia choroby2. Badania pokazują, że osoby z trądzikiem mogą doświadczać1:
- Obniżonej samooceny
- Niepewności
- Lęku
- Depresji
- W skrajnych przypadkach, myśli samobójczych
U nastolatków z trądzikiem występuje wyższe ryzyko rozwoju depresji niż u nastolatków z okazjonalnymi pryszczami2. Efekty psychologiczne zazwyczaj poprawiają się wraz z leczeniem2.
Kiedy szukać pomocy medycznej
Trądzik często ustępuje samoistnie, ale w niektórych przypadkach konieczna jest konsultacja z lekarzem lub dermatologiem2.
Należy skonsultować się z lekarzem, jeśli11:
- Masz trądzik umiarkowany lub ciężki, który powoduje guzki pod skórą i przetrwałe pryszcze
- Trądzik prowadzi do bliznowacenia
- Trądzik powoduje ciemne plamy
- Trądzik nie reaguje na dostępne bez recepty środki
- Trądzik ma duży wpływ na twoją samoocenę i jakość życia
Wczesne leczenie, zanim trądzik rozwinie się do postaci torbieli i guzków, może zapobiec powstawaniu ciężkich ciemnych plam i blizn1. Bez leczenia trądzik może się nasilić1.
Leczenie trądziku wymaga cierpliwości i wytrwałości. Nawet przy odpowiednim leczeniu, poprawa może być stopniowa i mogą wystąpić okresowe zaostrzenia. Jednak przy zastosowaniu nowoczesnych metod, lekarze mogą pomóc w oczyszczeniu skóry praktycznie każdemu3.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.