Trądzik
Etiologia i przyczyny
Trądzik pospolity (acne vulgaris) jest przewlekłą chorobą zapalną jednostki włosowo-łojowej, dotykającą około 85-90% nastolatków i około 50 milionów osób rocznie. Patogeneza opiera się na czterech głównych mechanizmach: nadmiernej produkcji sebum pod wpływem androgenów (np. testosteronu), nieprawidłowym rogowaceniu mieszków włosowych prowadzącym do powstawania zaskórników, kolonizacji przez bakterie Cutibacterium acnes oraz wywołanej przez nie reakcji zapalnej. Zmiany hormonalne, zwłaszcza u nastolatków i kobiet w okresach okołomenstruacyjnych, ciąży czy menopauzy, odgrywają kluczową rolę w nasileniu trądziku. Czynniki genetyczne odpowiadają za 81% zmienności w występowaniu i ciężkości choroby. Dieta o wysokim indeksie glikemicznym oraz spożycie produktów mlecznych mogą nasilać objawy, podobnie jak stres, niektóre leki (np. steroidy, lit) oraz czynniki środowiskowe, takie jak zanieczyszczenie powietrza czy nadmierna wilgotność.
- Etiologia trądziku
- Patogeneza trądziku
- Czynniki hormonalne
- Czynniki genetyczne
- Czynniki dietetyczne
- Stres i czynniki psychologiczne
- Choroby i zaburzenia wewnętrzne
- Leki i substancje medyczne
- Czynniki zewnętrzne
- Popularne mity dotyczące trądziku
- Zaawansowana patofizjologia trądziku
- Specyficzne typy trądziku i ich etiologia
- Podsumowanie etiologii trądziku
Etiologia trądziku
Trądzik pospolity (acne vulgaris) to przewlekła choroba zapalna jednostki włosowo-łojowej, będąca najczęstszym schorzeniem dermatologicznym, dotykającym niemal 50 milionów osób rocznie, głównie nastolatków i młodych dorosłych1. Występuje u około 85-90% wszystkich nastolatków, co czyni go jedną z najbardziej powszechnych chorób skóry na świecie23. Trądzik rozwija się, gdy małe otwory w skórze, zwane mieszkami włosowymi, zostają zablokowane4.
Patogeneza trądziku
W patogenezie trądziku kluczową rolę odgrywają cztery główne czynniki56:
- Nadmierna produkcja sebum przez gruczoły łojowe
- Nieprawidłowe rogowacenie-mieszkow/” title=”rogowacenie mieszków” class=”to-tag” data-termid=”107261″>rogowacenie mieszków włosowych prowadzące do powstawania zaskórników
- Kolonizacja mieszków włosowych przez bakterię Cutibacterium acnes (dawniej Propionibacterium acnes)
- Stan zapalny
Proces powstawania zmian trądzikowych rozpoczyna się od nadmiernej produkcji sebum przez gruczoły łojowe znajdujące się w skórze7. Nadmiar sebum miesza się z martwymi komórkami naskórka, co prowadzi do zatkania mieszka włosowego i powstania czopa (comedone)89. Zablokowany mieszkiec włosowy staje się idealnym środowiskiem dla namnażania się bakterii Cutibacterium acnes, która normalnie występuje na skórze10. Bakterie te uwalniają enzymy rozkładające sebum, co prowadzi do powstania stanu zapalnego11. W rezultacie powstają różne zmiany trądzikowe, takie jak zaskórniki, grudki, krosty, a w cięższych przypadkach – guzki i torbiele12.
Czynniki hormonalne
Trądzik jest w dużej mierze schorzeniem hormonalnym, napędzanym przez hormony androgenowe, szczególnie testosteron13. U nastolatków zwiększenie poziomu hormonów androgenowych podczas dojrzewania stymuluje gruczoły łojowe do produkowania większej ilości sebum1415.
Gruczoły łojowe są szczególnie wrażliwe na działanie hormonów. Uważa się, że podwyższony poziom testosteronu powoduje, że gruczoły produkują znacznie więcej sebum, niż skóra potrzebuje16. Hormon ten powoduje również pogrubienie wewnętrznej wyściółki mieszka włosowego, co przyczynia się do blokady porów17.
Zmiany hormonalne mogą również prowadzić do trądziku u dorosłych, szczególnie u kobiet. Wahania hormonalne związane z cyklem menstruacyjnym, ciążą, menopauzą lub stosowaniem antykoncepcji hormonalnej mogą powodować epizody trądziku1819. U około 70% kobiet obserwuje się nasilenie trądziku przed miesiączką, co wydaje się związane z obrzękiem przewodu włosowo-łojowego20.
Czynniki genetyczne
Trądzik może być dziedziczny21. Badania sugerują, że genetyka wyjaśnia 81% zmienności w występowaniu trądziku w populacji22. Jeśli oboje rodzice mieli trądzik, istnieje większe prawdopodobieństwo, że również u ich dziecka rozwinie się to schorzenie2324.
Jedno z badań wykazało, że jeśli oboje rodzice mieli trądzik, istnieje większe prawdopodobieństwo, że ich dziecko będzie miało cięższy trądzik w młodym wieku25. Czynniki genetyczne wpływają znacząco na proporcję rozgałęzionych kwasów tłuszczowych występujących w sebum, z szacunkami dziedziczności wahającymi się od 50% do 90%26.
Niemożliwe jest przewidzenie, kto rozwinie cięższy trądzik, ale ryzyko jest wyższe, jeśli jeden lub oboje rodziców (lub inny bliski krewny) mieli ciężki trądzik, który pozostawił po sobie blizny27.
Czynniki dietetyczne
Rola diety w patogenezie trądziku jest nadal przedmiotem badań. Niektóre badania sugerują związek między dietą a trądzikiem, szczególnie w przypadku diety o wysokim indeksie glikemicznym i produktów mlecznych2829.
Dieta o wysokim indeksie glikemicznym (bogata w cukry proste i przetworzone węglowodany) może nasilać trądzik. Insulina indukuje hormony męskie (androgeny), glukokortykoidy i czynniki wzrostu, które prowokują rogowacenie mieszka włosowego i produkcję sebum30.
Produkty mleczne, mimo niskiego indeksu glikemicznego, zawierają androgeny, estrogen, progesteron i glukokortykoidy, które również prowokują rogowacenie i produkcję sebum31. Badania wskazują, że zwiększone spożycie mleka i dieta o wysokim indeksie glikemicznym są związane z trądzikiem u nastolatków32.
Niektóre jednonienasycone kwasy tłuszczowe, takie jak kwas sapienowy i niektóre oleje roślinne, mogą zwiększać produkcję sebum33. Nie ma jednak istotnych dowodów potwierdzających powszechne przekonanie, że czekolada pogarsza trądzik34.
Stres i czynniki psychologiczne
Stres psychologiczny jest związany ze zwiększoną ciężkością trądziku, prawdopodobnie poprzez stymulację hormonów stresu35. Chociaż stres nie może wywołać trądziku, może on pogorszyć istniejący trądzik36.
Wyniki badań sugerują, że gdy stres się nasila, ciężkość trądziku wzrasta37. Stres powoduje uwolnienie hormonów zapalnych zwanych neuropeptydami oraz zmiany hormonalne, które mogą nasilać trądzik38.
Trądzik może również powodować zaburzenia zdrowia psychicznego, ponieważ wpływa na wygląd i samoocenę39.
Choroby i zaburzenia wewnętrzne
Niektóre schorzenia wewnętrzne mogą przyczyniać się do rozwoju trądziku. Szczególnie te związane z zaburzeniami hormonalnymi, takie jak4041:
- Zespół policystycznych jajników (PCOS) – zaburzenie hormonalne, które może zakłócać cykl menstruacyjny i nasilać trądzik
- Wrodzony przerost nadnerczy
- Guzy wydzielające androgeny
- Inne zaburzenia endokrynologiczne związane z nadmiarem androgenów
Insulinooporność może również odgrywać istotną rolę w rozwoju trądziku, ponieważ osoby z insulinoopornością mają podwyższony poziom insulinopodobnego czynnika wzrostu (IGF), który jest związany ze zwiększonym wydzielaniem sebum na twarzy42.
Leki i substancje medyczne
Niektóre leki mogą wywołać lub pogorszyć trądzik. Do najczęściej wymienianych należą434445:
- Steroidy (kortykosteroidy, steroidy anaboliczne)
- Lit (stosowany w leczeniu depresji i choroby afektywnej dwubiegunowej)
- Niektóre leki przeciwpadaczkowe
- Leki zawierające jodki i bromki
- Niektóre leki antykoncepcyjne
Warto zauważyć, że chociaż niektóre doustne środki antykoncepcyjne mogą pomóc w leczeniu trądziku, inne mogą go pogorszyć46. Dlatego ważne jest, aby skonsultować się z lekarzem w celu dobrania odpowiedniego preparatu47.
Czynniki zewnętrzne
Różne czynniki zewnętrzne mogą przyczyniać się do rozwoju lub zaostrzenia trądziku4849:
- Kosmetyki i produkty do pielęgnacji skóry – kosmetyki na bazie oleju i niektóre kremy mogą blokować pory
- Produkty do pielęgnacji włosów – pomady i olejki do włosów mogą powodować trądzik typu pomade acne, szczególnie wzdłuż linii włosów
- Mechaniczna okluzja – ścisłe ubrania, opaski na głowę, plecaki, biustonosze z fiszbinami mogą powodować tarcie i okluzję porów
- Ekspozycja na oleje przemysłowe – oleje do cięcia stosowane w przemyśle mogą powodować trądzik
- Nadmierna ekspozycja na słońce – może zarówno poprawiać, jak i pogarszać trądzik, ale promieniowanie UV przyspiesza starzenie się skóry
- Warunki klimatyczne – wysoka wilgotność i nadmierne pocenie się mogą nasilać trądzik
- Palenie tytoniu – niektóre badania wskazują, że palenie może odgrywać rolę w rozwoju trądziku, szczególnie u kobiet
- Zanieczyszczenie powietrza – drobne cząsteczki pyłu znane jako PM 2.5 mogą przedostawać się przez barierę ochronną skóry i powodować spustoszenie
Popularne mity dotyczące trądziku
Istnieje wiele mitów dotyczących przyczyn trądziku, które warto obalić505152:
- Brak higieny – większość procesów, które prowadzą do trądziku, zachodzi pod skórą, a nie na jej powierzchni, więc czystość skóry nie ma wpływu na trądzik
- Dieta oparta na tłustych potrawach – nie ma bezpośredniego związku między spożywaniem frytek, pizzy czy innych tłustych potraw a rozwojem trądziku
- Aktywność seksualna – seks lub masturbacja nie mają wpływu na trądzik, nie mogą go ani poprawić, ani pogorszyć
- Ekspozycja na słońce – nie ma jednoznacznych dowodów na to, że przedłużona ekspozycja na światło słoneczne lub korzystanie z solariów może poprawić trądzik
- Zaraźliwość – trądziku nie można przenieść na inne osoby, nie jest chorobą zakaźną
Zaawansowana patofizjologia trądziku
Patofizjologia trądziku obejmuje złożoną interakcję między czynnikami genetycznymi, hormonalnymi, bakteryjnymi i zapalnymi53. Trądzik pospolity jest chorobą przewlekłą jednostki włosowo-łojowej i rozwija się w wyniku blokady mieszków włosowych skóry54.
Blokada mieszków włosowych następuje w wyniku czterech nieprawidłowych procesów55:
- Nadmierna produkcja sebum przez gruczoły łojowe (pod wpływem androgenów)
- Nadmierne odkładanie się białka keratyny prowadzące do powstawania zaskórników
- Kolonizacja mieszka przez bakterie Cutibacterium acnes
- Miejscowe uwalnianie czynników prozapalnych w skórze
Nadmierna produkcja sebum jest wynikiem nadmiernej wrażliwości gruczołów łojowych na normalne poziomy krążących androgenów56. Zwiększona produkcja sebum miesza się z martwymi komórkami skóry, tworząc zator w mieszku włosowym57.
Bakterie Cutibacterium acnes namnażają się w zablokowanych mieszkach włosowych, rozkładając sebum i uwalniając wolne kwasy tłuszczowe, które stymulują odpowiedź zapalną58. Enzymy uwalniane przez te bakterie powodują stan zapalny w powstałym czopie, zwanym zaskórnikiem (comedone)59.
Zaskórnik może pęknąć, wylewając swoją zawartość do otaczających tkanek i intensyfikując stan zapalny60. W rezultacie powstają różne rodzaje zmian trądzikowych, od zaskórników (czarnych i białych) po grudki, krosty, a w cięższych przypadkach – guzki i torbiele61.
Aspekty immunologiczne
Znaczna część indywidualnej zmienności w ciężkości trądziku wynika z różnic w układzie odpornościowym wrodzonego i produkcji mediatorów zapalnych, takich jak cytokiny, defensyny, peptydazy, lipidy sebum i neuropeptydy62.
Bakterie Cutibacterium acnes stymulują produkcję cytokin prozapalnych, które przyczyniają się do rozwoju stanu zapalnego w obrębie mieszka włosowego63. Nadmierna reakcja zapalna może osłabić wyściółkę gruczołów łojowych, co prowadzi do pęknięcia mieszka i rozprzestrzenienia się zawartości do otaczających tkanek64.
W przypadku trądziku torbielowatego, ciężka reakcja zapalna prowadzi do formowania się głębokich, bolesnych zmian zapalnych w skórze65. Gdy blokada porów i stan zapalny występują w naskórku (górnej warstwie skóry), rozwijają się grudki zapalne, które mogą przekształcić się w krosty, jeśli wypełnią się ropą66.
Guzki i torbiele rozwijają się natomiast z zablokowanych porów w warstwie podnaskórkowej (najniższej warstwie naskórka) lub skórze właściwej (środkowej warstwie skóry)67.
Zmiany hormonalne w różnych okresach życia
Trądzik najczęściej pojawia się w okresie dojrzewania, gdy hormony androgenowe (takie jak testosteron) wzrastają zarówno u chłopców, jak i u dziewcząt68. Hormony te stymulują gruczoły łojowe do produkcji większej ilości sebum69.
U kobiet trądzik może utrzymywać się lub pojawiać się po raz pierwszy w dorosłości, często związany z cyklicznymi zmianami hormonalnymi70. Wahania hormonalne przed miesiączką, w czasie ciąży, w okresie okołomenopauzalnym lub po zaprzestaniu stosowania antykoncepcji mogą powodować zaostrzenie trądziku71.
Kobiety są bardziej narażone na trądzik w wieku dorosłym niż mężczyźni72. Uważa się, że wiele przypadków trądziku u dorosłych kobiet jest spowodowanych zmianami poziomu hormonów, które występują w określonych momentach73.
Trądzik może również nasilać się podczas ciąży lub menopauzny w wyniku zmian hormonalnych74. U niektórych kobiet trądzik może być objawem zespołu policystycznych jajników (PCOS), który charakteryzuje się zaburzeniami hormonalnymi75.
Czynniki środowiskowe i styl życia
Różne czynniki środowiskowe i aspekty stylu życia mogą przyczyniać się do rozwoju lub zaostrzenia trądziku76:
- Zanieczyszczenie powietrza – cząsteczki zanieczyszczeń mogą zatykać pory i nasilać stan zapalny skóry
- Nadmierna ekspozycja na ciepło i wilgoć – niektóre osoby doświadczają nasilenia trądziku w gorącym, wilgotnym klimacie, gdzie bakterie i grzyby rozwijają się lepiej
- Stres i niewystarczająca ilość snu – mogą prowadzić do zwiększonej produkcji kortyzolu, który stymuluje gruczoły łojowe
- Nieodpowiednie oczyszczanie skóry – zbyt agresywne oczyszczanie może uszkodzić barierę skórną, a niedostateczne może prowadzić do nagromadzenia martwych komórek skóry
- Pocieranie i drażnienie skóry – częste dotykanie twarzy lub powtarzające się tarcie może nasilać trądzik
Palenie tytoniu może również wpływać na rozwój trądziku. Jedno badanie wykazało, że palenie może odgrywać rolę u niektórych kobiet z trądzikiem77. Inne badania wykazały, że palacze są bardziej narażeni na trądzik niż osoby niepalące, co sugeruje, że palenie papierosów może wyzwalać trądzik78.
Specyficzne typy trądziku i ich etiologia
Trądzik hormonalny
Trądzik hormonalny jest bezpośrednim wynikiem nadmiaru sebum w gruczołach łojowych79. Rozwija się, gdy zmiany hormonalne zwiększają ilość oleju produkowanego przez skórę. Ten olej wchodzi w interakcję z bakteriami na porach skóry, gdzie rosną włosy (mieszki włosowe), co prowadzi do trądziku80.
Przyczyny trądziku hormonalnego, na które nie mamy wpływu, obejmują81:
- Zmieniające się poziomy hormonów u kobiet, w tym w okresie okołomiesiączkowym, nieregularne miesiączki, podczas ciąży, w okresie menopauzy lub po odstawieniu antykoncepcji
Trądzik hormonalny powoduje wypryski, które mogą objawiać się jako zmiany lub guzki na skórze, które mogą stać się czerwone, zapalne, bolesne i tkliwe, jeśli nie są leczone82.
Trądzik dorosłych
Trądzik dorosłych, lub trądzik pojawiający się po okresie dojrzewania, to trądzik występujący po 25. roku życia83. W większości przypadków te same czynniki, które powodują trądzik u nastolatków, odgrywają rolę w trądziku dorosłych84.
Szacuje się, że do 15% dorosłych kobiet cierpi na trądzik85. Co ciekawe, można go dostać nawet jeśli nie miało się go jako nastolatek86.
Przyczyny trądziku dorosłych mogą obejmować8788:
- Zmiany hormonalne związane z cyklem miesiączkowym, ciążą, okresem okołomenopauzalnym
- Stosowanie kosmetyków zawierających składniki zatykające pory
- Stres, który może zwiększać poziom androgenów
- Dieta o wysokim indeksie glikemicznym i produkty mleczne
- Predyspozycje genetyczne
- Stosowanie niektórych leków
- Choroby podstawowe, takie jak zespół policystycznych jajników (PCOS)
Trądzik dorosłych występuje częściej u kobiet niż u mężczyzn i ma tendencję do pojawiania się wzdłuż linii żuchwy, a nie w strefie T (czoło, nos i broda)89. Trądzik w okolicy żuchwy u kobiet może sugerować zaburzenie hormonalne90.
Trądzik torbielowaty
Trądzik torbielowaty to ciężka postać trądziku, w której blokada porów prowadzi do infekcji i stanu zapalnego91. Głównym czynnikiem powodującym trądzik torbielowaty są zmiany hormonalne w okresie dojrzewania, ale może on występować również u starszych osób92.
W trądziku torbielowatym, podobnie jak w innych formach trądziku, najważniejszym czynnikiem są zmiany hormonalne w nastoletnim wieku. W okresie dojrzewania poziomy krążących hormonów androgenowych dramatycznie wzrastają, co powoduje zwiększenie produkcji sebum; komórki skóry również zaczynają rosnąć szybciej93.
Trądzik nie ogranicza się jednak do nastolatków, a inne czynniki obejmują zmiany hormonalne związane z cyklem miesiączkowym, ciążą, antykoncepcją, stosowaniem hormonalnej terapii zastępczej oraz stresem94.
Trądzik torbielowaty, w przeciwieństwie do powszechnych przekonań, nie jest spowodowany przez czekoladę, orzechy lub tłuste potrawy, ani też przez brak higieny czy masturbację95.
Trądzik zapalny
Trądzik zapalny jest spowodowany przez bakterie, olej i martwe komórki skóry zatykające pory96. W przeciwieństwie do niezapalnych form trądziku, takich jak zaskórniki otwarte i zamknięte, trądzik zapalny wywołuje odpowiedź immunologiczną, która prowadzi do stanu zapalnego97.
Podobnie jak w przypadku innych form trądziku, zablokowane pory prowadzą do trądziku zapalnego. Pory to małe otwory w skórze, które zawierają mieszki włosowe i mają pod spodem gruczoł łojowy98.
Bakterie, martwe komórki skóry i sebum mogą gromadzić się w porach, powodując ich zatkanie, rozciągnięcie i pęknięcie99. Ta odpowiedź immunologiczna prowadzi do zaczerwienienia i obrzęku porów oraz otaczających tkanek100.
Gdy blokada porów i stan zapalny występują w naskórku (górnej warstwie skóry), mogą rozwijać się zapalne grudki101. Jeśli zaczynają wypełniać się ropą, przekształcają się w krosty102.
W trądziku zapalnym, guzki i torbiele rozwijają się z zablokowanych porów w warstwie podnaskórkowej (najniższej warstwie naskórka) lub skórze właściwej (środkowej warstwie skóry)103.
Podsumowanie etiologii trądziku
Trądzik pospolity to złożona, wieloczynnikowa choroba zapalna jednostki włosowo-łojowej. Jego rozwój jest wynikiem interakcji między czynnikami genetycznymi, hormonalnymi, bakteryjnymi i środowiskowymi104105.
Główne procesy patofizjologiczne obejmują106:
- Zwiększoną produkcję sebum przez gruczoły łojowe (pod wpływem androgenów)
- Nieprawidłowe rogowacenie mieszków włosowych prowadzące do blokady porów
- Kolonizację mieszków przez bakterie Cutibacterium acnes
- Wywołaną reakcję zapalną
Czynniki genetyczne odgrywają znaczącą rolę, determinując podatność na trądzik i ciężkość jego przebiegu. Zmiany hormonalne, szczególnie związane z androgenami, są głównym wyzwalaczem trądziku, zwłaszcza w okresie dojrzewania, ale również w innych okresach życia, zwłaszcza u kobiet107108.
Czynniki dietetyczne, szczególnie dieta o wysokim indeksie glikemicznym i produkty mleczne, mogą nasilać trądzik u predysponowanych osób. Stres, choroby współistniejące, stosowane leki oraz czynniki środowiskowe również mogą wpływać na rozwój i nasilenie trądziku109110.
Zrozumienie złożonej etiologii trądziku jest kluczowe dla opracowania skutecznych strategii leczenia, które będą ukierunkowane na konkretne mechanizmy patogenetyczne i indywidualne czynniki ryzyka u pacjentów111.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.