Rotawirus
Diagnostyka i diagnoza
Rotawirus stanowi główną etiologię ostrego zapalenia żołądka i jelit u dzieci poniżej 5 roku życia, powodując rocznie około 25 milionów wizyt klinicznych, 2 miliony hospitalizacji oraz 180 000-450 000 zgonów globalnie. Diagnostyka rotawirusowej infekcji opiera się przede wszystkim na badaniu klinicznym i wywiadzie, jednak potwierdzenie wymaga analizy próbek kału. Dostępne metody laboratoryjne obejmują testy immunoenzymatyczne (ELISA) o czułości i swoistości 90-95%, szybkie testy immunochromatograficzne (ICT) dające wynik w 10-15 minut, testy aglutynacji lateksowej oraz RT-PCR, uważany za złoty standard diagnostyczny ze względu na bardzo wysoką czułość i swoistość. Próbki kału powinny być pobierane jak najszybciej po wystąpieniu objawów i przechowywane w odpowiednich warunkach (schłodzone do 72 godzin lub zamrożone do 30 dni). Wynik pozytywny potwierdza obecność rotawirusa, ale nie wyklucza koinfekcji innymi patogenami, natomiast wynik negatywny nie eliminuje infekcji z powodu możliwości fałszywie ujemnych rezultatów.
- Diagnostyka Rotawirusa
- Diagnostyka kliniczna
- Metody diagnostyki laboratoryjnej
- Wskazania do wykonania testów diagnostycznych
- Pobieranie i przechowywanie próbek
- Interpretacja wyników
- Parametry laboratoryjne w diagnostyce rotawirusa
- Czułość i specyficzność testów
- Diagnostyka różnicowa
- Znaczenie diagnostyki w praktyce klinicznej
Diagnostyka Rotawirusa
Rotawirus jest główną przyczyną ostrego zapalenia żołądka i jelit u dzieci na całym świecie. Każdego roku wirus ten odpowiada za około 25 milionów wizyt klinicznych, 2 miliony hospitalizacji i 180 000-450 000 zgonów u dzieci poniżej 5 roku życia na całym świecie.1 Rozpoznanie rotawirusowej infekcji ma kluczowe znaczenie dla prowadzenia odpowiedniego leczenia i zapobiegania rozprzestrzenianiu się wirusa w środowisku, zwłaszcza w warunkach szpitalnych i instytucjonalnych.
Diagnostyka kliniczna
Zapalenie żołądka i jelit wywołane przez rotawirusa nie może być klinicznie odróżnione od infekcji wywołanych przez inne patogeny jelitowe.12 Diagnoza rotawirusa jest zazwyczaj stawiana na podstawie objawów i badania fizykalnego.34 Lekarz może przeprowadzić wywiad dotyczący objawów dziecka, ich nasilenia oraz czynników, które je nasilają lub łagodzą.5
Ustalenie jednoznacznej diagnozy rotawirusa wymaga jednak badania próbek kału za pomocą dostępnych komercyjnie testów.6 Warto zaznaczyć, że badania laboratoryjne nie są rutynowo wykonywane u pacjentów z zapaleniem żołądka i jelit, ponieważ wyniki nie zmieniają postępowania klinicznego, które opiera się głównie na odpowiedniej terapii nawadniającej.17
Metody diagnostyki laboratoryjnej
Istnieje kilka metod laboratoryjnych służących do wykrywania rotawirusa w próbkach kału:
Testy wykrywające antygen
Immunoenzymatyczne testy (ELISA) są szeroko stosowane do wykrywania antygenu rotawirusa w próbkach kału. Większość tych testów charakteryzuje się wysoką czułością i swoistością (90-95%).8 Testy ELISA są skierowane na wykrywanie antygenu wspólnego dla wszystkich rotawirusów grupy A.9 Przykładami komercyjnych testów ELISA są RIDASCREEN Rotavirus, Premier Rotaclone, oraz KT-841 Fecal Rotavirus Antigen ELISA Kit.101112
Testy immunochromatograficzne (szybkie testy kasetkowe) umożliwiają uzyskanie wyników w ciągu 10-15 minut. Przykładami są RIDAQUICK Rotavirus, NADAL Rotavirus Test, oraz Bioline Rotavirus.131415 Szybkie testy immunochromatograficzne (ICT) działają podobnie do domowych testów ciążowych, dając wyniki w ciągu około 15 minut.16
Testy aglutynacji lateksowej są również stosowane do wykrywania rotawirusa w próbkach kału.917
Metody molekularne
Reakcja łańcuchowa polimerazy z odwrotną transkryptazą (RT-PCR) jest szeroko stosowana w laboratoriach badawczych do wykrywania genomu wirusa.8 Metoda ta dostarcza dane dotyczące genotypów VP7 i VP4, które stanowią podstawę binarnej klasyfikacji (odpowiednio typ G i P) szczepów rotawirusa.8 RT-PCR jest bardzo czułą metodą i może być wykonywany jako pojedynczy test lub w ramach paneli wielopatogenowych.1819
Ilościowy RT-PCR (qRT-PCR) pozwala na wykrywanie i ilościowe oznaczanie rotawirusów.20
Analiza sekwencyjna jest definitywną metodą potwierdzania genotypów rotawirusa.9 Szczepy można dalej charakteryzować poprzez sekwencjonowanie kwasów nukleinowych, jednak takie testy są zazwyczaj przeprowadzane tylko przez laboratoria zajmujące się badaniami nadzoru lub badaniami naukowymi.18
Inne metody diagnostyczne
Mikroskopia elektronowa jest wysoce specyficzna dla wykrywania rotawirusa, o czułości porównywalnej do testów immunoenzymatycznych.6 Pierwotnie diagnoza rotawirusa była stawiana właśnie przy użyciu mikroskopii elektronowej, z aglutynacją lub bez aglutynacji przez surowice immunologiczne.1
Elektroforeza w żelu poliakrylamidowym (PAGE) umożliwia wykrywanie segmentów dwuniciowego RNA rotawirusa w próbkach klinicznych poprzez ekstrakcję wirusowego RNA i analizę za pomocą elektroforezy w żelu poliakrylamidowym, a następnie barwienie srebrem.21 Obecność charakterystycznych wzorów elektroforetycznych jest od dawna uważana za diagnostyczną dla obecności poszczególnych rotawirusów.21
Izolacja wirusa jest wykorzystywana do potwierdzenia obecności wirusa, ale nie choroby.22
Wskazania do wykonania testów diagnostycznych
Chociaż diagnostyka laboratoryjna nie jest rutynowo wykonywana, istnieją sytuacje, w których testy na obecność rotawirusa mogą być wskazane:
- Pacjenci z czerwonymi flagami dla biegunki
- Pacjenci hospitalizowani, gdy rozważana jest kohorta
- Wykluczenie alternatywnych diagnoz (np. bakteryjne zapalenie żołądka i jelit)
- Diagnozowanie ognisk epidemicznych
- Ciężkie, oporne przypadki infekcji, w których potrzebne jest potwierdzenie laboratoryjne diagnozy rotawirusa
- Gdy może to skrócić długość pobytu w szpitalu lub pomóc uniknąć niepotrzebnych procedur
Pobieranie i przechowywanie próbek
Rotawirus jest wydalany w dużym stężeniu w kale dzieci z zapaleniem żołądka i jelit, dlatego próbka kału jest preferowaną próbką do diagnostyki.9 Próbki kału powinny być pobierane jak najszybciej po wystąpieniu objawów.24
Instrukcje dotyczące pobierania próbek:
- Zebrać świeży kał w sterylnym, szczelnym pojemniku bez mediów, konserwantów lub jonów metali
- W przypadku pacjentów wymagających stosowania pieluch, najpierw wyłożyć pieluchę czystym plastikiem, aby zapobiec absorpcji
- Przenieść 5 g lub 5 ml próbki kału z pieluchy wyłożonej plastikiem do sterylnego pojemnika
- Nie przesyłać samej pieluchy
- Bezpiecznie zakręcić pojemnik
Stabilność próbki:
- Temperatura pokojowa: Nieakceptowalna
- Schłodzona: 72 godziny
- Zamrożona: 30 dni
Interpretacja wyników
Wyniki testów na rotawirusa należy interpretować z ostrożnością:
- Wynik pozytywny: Potwierdza obecność rotawirusa jako przyczyny biegunki, ale nie wyklucza obecności innych patogenicznych organizmów. Chociaż związek między rotawirusem a zapaleniem żołądka i jelit jest dobrze ustalony, możliwa jest koinfekcja patogenami bakteryjnymi lub pasożytniczymi.
- Wynik negatywny: Nie wyklucza możliwości infekcji rotawirusem, ponieważ zbyt mała ilość wirusa lub nieodpowiednie czy niewłaściwe pobranie próbki może spowodować wynik fałszywie ujemny.
Parametry laboratoryjne w diagnostyce rotawirusa
Oprócz testów bezpośrednio wykrywających rotawirusa, niektóre parametry hematologiczne i biochemiczne mogą pomóc w diagnozowaniu i odróżnianiu zapalenia żołądka i jelit wywołanego przez rotawirusa, szczególnie w środowiskach o ograniczonych zasobach:
- Poziom WBC i limfocytów jest niższy w przypadkach rotawirusa w porównaniu z przypadkami negatywnymi
- Poziomy AST i ALT są wyższe w przypadkach rotawirusa w porównaniu z przypadkami negatywnymi
- Przypadki rotawirusa (ale nie adenowirusa) prezentują limfopenię
- Hemoglobina, hematokryt i MCV są znacząco niższe w przypadkach rotawirusa
- Podczas ostrej choroby można zaobserwować niewielki wzrost poziomu AST w surowicy bez dalszych oznak uszkodzenia wątroby, co wskazuje na uszkodzenie komórek nabłonkowych jelit
Czułość i specyficzność testów
Różne testy diagnostyczne na rotawirusa wykazują różną czułość i specyficzność:
| Test diagnostyczny | Czułość | Specyficzność | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Testy ELISA | 90-95% | 90-95% | Powszechnie stosowane w diagnostyce |
| Bioline Rotavirus | 94% (vs. RT-PCR) | 98.3% (vs. RT-PCR) | Test immunochromatograficzny |
| RIDASCREEN Rotavirus | 95.7% | 99.1% | W porównaniu do 3 komercyjnych ELISA |
| Fecal Rotavirus Antigen Rapid Test Kit | 75.5% | 98.2% | W porównaniu do jednostopniowego RT-PCR |
| RT-PCR | Bardzo wysoka | Bardzo wysoka | Uważany za „złoty standard” |
Diagnostyka różnicowa
Rotawirus należy różnicować z innymi przyczynami ostrego zapalenia żołądka i jelit, w tym:
- Innymi wirusami, takimi jak norowirusy, adenowirusy jelitowe, astrowirusy
- Bakteriami, takimi jak Escherichia coli, Salmonella
- Infekcjami koronawirusowymi (w przypadku zwierząt: zakaźne zapalenie żołądka i jelit, epidemiczna biegunka świń)
- Kokcydiozą (głównie u zwierząt)
Znaczenie diagnostyki w praktyce klinicznej
Chociaż diagnostyka laboratoryjna rotawirusa nie jest rutynowo wykonywana, ponieważ leczenie opiera się głównie na odpowiedniej terapii nawadniającej, istnieją sytuacje, w których potwierdzenie diagnozy może być przydatne:
- Przy diagnozowaniu ognisk epidemicznych, zwłaszcza w placówkach opieki zdrowotnej lub ośrodkach opieki długoterminowej
- W ciężkich przypadkach wymagających hospitalizacji
- W badaniach epidemiologicznych i nadzorze nad rotawirusem
- Przy ocenie skuteczności szczepionek przeciwko rotawirusowi
W większości przypadków, zwłaszcza w podstawowej opiece zdrowotnej, diagnoza rotawirusa jest stawiana klinicznie na podstawie objawów i badania fizykalnego, a leczenie koncentruje się na zapobieganiu odwodnieniu i leczeniu objawowym.434
Warto podkreślić, że szczepienie przeciwko rotawirusowi jest obecnie najlepszą ochroną przed infekcją. Od momentu wprowadzenia szczepionek przeciwko rotawirusowi do programów szczepień, zaobserwowano znaczny spadek zachorowań na rotawirusa u niemowląt i małych dzieci.3536
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.