Rotawirus
Leczenie
Rotawirus jest główną przyczyną ostrego zapalenia żołądka i jelit u dzieci poniżej 5 roku życia, prowadząc do ryzyka ciężkiego odwodnienia wymagającego natychmiastowej interwencji. Leczenie jest objawowe i wspierające, z naciskiem na zapobieganie i leczenie odwodnienia. W łagodnych i umiarkowanych przypadkach stosuje się doustne płyny nawadniające (ORS) zawierające wodę, elektrolity i glukozę, a w ciężkich przypadkach konieczne jest dożylne podawanie płynów (bolus 20 ml/kg roztworu soli fizjologicznej lub płynu Ringera). Antybiotyki i leki przeciwbiegunkowe nie są zalecane, a leki przeciwwymiotne, takie jak ondansetron, stosuje się ostrożnie i tylko po konsultacji lekarskiej. Gorączkę można łagodzić paracetamolem, unikając aspiryny ze względu na ryzyko zespołu Reye’a. Probiotyki (Lactobacillus rhamnosus GG, Saccharomyces boulardii) mogą skracać czas trwania biegunki, jednak nie zastępują podstawowego leczenia.
Leczenie zakażenia rotawirusowego
Rotawirus (Rotavirus) jest wiodącą przyczyną ostrego zapalenia żołądka i jelit u dzieci poniżej 5 roku życia na całym świecie. Zakażenie rotawirusowe jest szczególnie niebezpieczne dla niemowląt i małych dzieci, u których może prowadzić do ciężkiego odwodnienia, wymagającego natychmiastowej interwencji medycznej12. Obecnie nie ma specyficznego leczenia przeciwwirusowego skierowanego bezpośrednio przeciwko rotawirusowi, a terapia ma głównie charakter objawowy i wspierający34.
Postępowanie ogólne
Zakażenie rotawirusowe jest zazwyczaj chorobą samoograniczającą się, która ustępuje w ciągu 3-7 dni5. Leczenie objawowe obejmuje:
- Odpoczynek i ograniczenie aktywności fizycznej6
- Stopniowe przywracanie normalnej diety po ustąpieniu wymiotów7
- Monitorowanie objawów odwodnienia8
Należy pamiętać, że antybiotyki są nieskuteczne w leczeniu zakażeń rotawirusowych, ponieważ działają przeciwko bakteriom, a nie wirusom910. Nie zaleca się również stosowania leków przeciwbiegunkowych, szczególnie u dzieci1112.
Zapobieganie i leczenie odwodnienia
Głównym celem terapii zakażeń rotawirusowych jest zapobieganie i leczenie odwodnienia, które jest najpoważniejszym powikłaniem tej infekcji1314.
Doustne nawadnianie
W przypadku łagodnego i umiarkowanego odwodnienia zaleca się stosowanie doustnych płynów nawadniających15:
- Doustne płyny nawadniające zawierające odpowiednie proporcje wody, elektrolitów i glukozy, takie jak Pedialyte, Enfalyte, Gastrolyte czy Oral Rehydration Solution (ORS)1617
- W przypadku niemowląt karmionych piersią zaleca się kontynuację karmienia piersią18
- Niemowlęta karmione mieszankami powinny otrzymywać swoje standardowe mieszanki19
- W przypadku dzieci starszych należy podawać dużo płynów: wodę, rosół, klarowne napoje20
Nie zaleca się podawania dzieciom napojów sportowych, rozcieńczonych soków owocowych lub słodzonych napojów gazowanych, ponieważ mogą one nasilić biegunkę2122.
Dożylne nawadnianie
W przypadku ciężkiego odwodnienia lub gdy nawadnianie doustne jest nieskuteczne (np. z powodu uporczywych wymiotów), konieczne może być leczenie szpitalne z dożylnym podawaniem płynów2324.
Wskazania do hospitalizacji i dożylnego podawania płynów obejmują2526:
- Ciężkie odwodnienie (utrata >9% masy ciała)
- Wstrząs hipowolemiczny
- Zaburzenia świadomości
- Nietolerancja płynów doustnych
- Nieustępujące wymioty
- Zaburzenia elektrolitowe
- Niepowodzenie leczenia doustnego
W przypadku ciężkiego odwodnienia zwykle podaje się bolus płynów izotonicznie (20 ml/kg) roztworu soli fizjologicznej lub płynu Ringera, powtarzając w razie potrzeby, aż do ustabilizowania stanu pacjenta27.
Leczenie farmakologiczne
Leki przeciwwymiotne
W niektórych przypadkach, gdy wymioty utrudniają skuteczne nawadnianie doustne, można rozważyć zastosowanie leków przeciwwymiotnych2829:
- Ondansetron (antagonista receptorów 5-hydroksytryptaminy-3) może być stosowany w nagłych przypadkach, gdy wymioty uniemożliwiają skuteczne nawadnianie doustne30
- Leki przeciwwymiotne powinny być stosowane ostrożnie u dzieci i tylko po konsultacji z lekarzem31
Należy podkreślić, że leki przeciwwymiotne nie są rutynowo zalecane w leczeniu infekcji rotawirusowych, szczególnie u małych dzieci32.
Leki przeciwgorączkowe
W przypadku gorączki towarzyszącej zakażeniu rotawirusowemu można stosować33:
- Paracetamol (Tylenol) – w dawkach odpowiednich dla wieku i masy ciała dziecka
- Nie należy podawać aspiryny dzieciom z infekcją wirusową ze względu na ryzyko rozwoju zespołu Reye’a34
Probiotyki
Coraz więcej dowodów naukowych wskazuje na potencjalną korzyść ze stosowania probiotyków w leczeniu zakażeń rotawirusowych3536:
- Probiotyki, takie jak Lactobacillus rhamnosus GG i Saccharomyces boulardii, mogą skracać czas trwania biegunki rotawirusowej3738
- Mechanizm działania obejmuje modulację odpowiedzi immunologicznej i wpływ na skład mikrobioty jelitowej39
- Probiotyki mogą być stosowane jako terapia uzupełniająca, ale nie zastępują podstawowego leczenia, jakim jest nawadnianie40
Inne metody leczenia
W pewnych przypadkach, zwłaszcza u pacjentów z ciężkim przebiegiem infekcji lub z obniżoną odpornością, rozważa się dodatkowe metody leczenia41:
- Nitazoksanid – lek o szerokim spektrum działania przeciwpasożytniczego i przeciwwirusowego, który w niektórych badaniach wykazał skuteczność w leczeniu ciężkich przypadków biegunki rotawirusowej4243
- Racekadotryl (acetorfan) – lek przeciwwydzielniczy hamujący aktywność enkefalinazy jelitowej bez spowalniania perystaltyki jelit, wykazał skuteczność w zmniejszaniu objętości stolca i czasu trwania biegunki w zakażeniach rotawirusowych44
- Suplementacja cynkiem – zgodnie z zaleceniami WHO, suplementacja cynkiem może skracać czas trwania biegunki i zmniejszać jej nasilenie45
- Immunoglobuliny – w niektórych badaniach wykazano, że doustne podawanie ludzkich immunoglobulin surowiczych może skracać czas trwania biegunki i wydalania wirusa4647
Zalecenia dietetyczne
Odpowiednie postępowanie dietetyczne jest ważnym elementem wspomagającym leczenie infekcji rotawirusowej48:
- Nie należy ograniczać podawania pokarmu, jeśli dziecko jest zdolne do jedzenia49
- Po ustąpieniu wymiotów należy stopniowo wprowadzać lekkostrawne posiłki50
- Zaleca się podawanie mniejszych, częstszych posiłków zamiast dużych51
- Należy unikać pokarmów tłustych, smażonych i słodkich, które mogą nasilać biegunkę52
- Zaleca się produkty łagodne dla układu pokarmowego: krakersy, tosty, ryż, banany53
Należy podkreślić, że dieta BRAT (banany, ryż, mus jabłkowy, tosty) nie jest już powszechnie zalecana jako jedyna dieta w czasie biegunki. Obecnie zaleca się utrzymywanie zrównoważonej diety, jeśli pacjent jest w stanie tolerować pokarmy54.
Profilaktyka – szczepienia
Najskuteczniejszą metodą zapobiegania zakażeniom rotawirusowym są szczepienia5556. Obecnie dostępne są dwie szczepionki przeciwko rotawirusowi:
- Rotarix – podawany w schemacie 2-dawkowym (w 2. i 4. miesiącu życia)57
- RotaTeq – podawany w schemacie 3-dawkowym (w 2., 4. i 6. miesiącu życia)58
Szczepionki przeciwko rotawirusowi są doustne i żywe atenuowane. Skutecznie chronią przed ciężkim przebiegiem choroby u 85-100% zaszczepionych dzieci oraz przed łagodnym i umiarkowanym przebiegiem u około 70% dzieci59.
Szczepieniami objęte są niemowlęta przed ukończeniem 6. miesiąca życia. Pierwszą dawkę podaje się najwcześniej w 6. tygodniu życia, a cały schemat szczepień należy zakończyć przed ukończeniem 8. miesiąca życia60.
Należy pamiętać, że u niewielkiego odsetka zaszczepionych dzieci może wystąpić wgłobienie jelita (intussusception) jako rzadkie powikłanie po szczepieniu. Korzyści wynikające ze szczepienia przewyższają jednak to ryzyko6162.
Postępowanie w szczególnych grupach pacjentów
Niemowlęta i dzieci
Niemowlęta i małe dzieci są szczególnie narażone na ciężki przebieg infekcji rotawirusowej63:
- Konieczne jest ścisłe monitorowanie stanu nawodnienia64
- W przypadku niemowląt karmionych piersią należy kontynuować karmienie i oferować dodatkowe płyny65
- Niemowlęta karmione mieszankami powinny otrzymywać standardową mieszankę, nie należy jej rozcieńczać66
- Płyny z elektrolitami należy podawać zgodnie z zaleceniami lekarza, nie zastępując ich sokami czy napojami gazowanymi67
Osoby z obniżoną odpornością
Pacjenci z obniżoną odpornością są narażeni na cięższy i przedłużony przebieg infekcji rotawirusowej68:
- Często wymagają hospitalizacji i ścisłego monitorowania69
- W niektórych przypadkach można rozważyć zastosowanie nitazoksanidu70
- Konieczne jest ścisłe przestrzeganie zasad higieny, aby zapobiec dalszemu rozprzestrzenianiu się wirusa71
Wskazania do konsultacji lekarskiej
Należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem, jeśli u pacjenta z podejrzeniem lub potwierdzonym zakażeniem rotawirusowym wystąpią7273:
- Objawy odwodnienia: suchość błon śluzowych, zmniejszone wydalanie moczu, zapadnięte oczy lub ciemiączko u niemowląt, apatia, senność
- Gorączka powyżej 38°C utrzymująca się dłużej niż 3-4 dni
- Krwawa biegunka lub czarne stolce
- Uporczywe wymioty uniemożliwiające przyjmowanie płynów
- Silny ból brzucha
- Znaczne osłabienie lub zaburzenia świadomości
U dzieci, które otrzymały szczepionkę przeciwko rotawirusowi, należy zwrócić uwagę na objawy mogące sugerować wgłobienie jelita (silny ból brzucha, wymioty, krew w stolcu) i w przypadku ich wystąpienia niezwłocznie skontaktować się z lekarzem74.
Podsumowanie postępowania terapeutycznego
Leczenie zakażenia rotawirusowego opiera się przede wszystkim na7576:
- Zapobieganiu i leczeniu odwodnienia poprzez odpowiednie nawadnianie doustne lub dożylne77
- Łagodzeniu objawów (gorączka, wymioty) przy użyciu odpowiednich leków78
- Stosowaniu probiotyków jako terapii uzupełniającej79
- Zapewnieniu odpowiedniej diety80
- Przestrzeganiu zasad higieny, aby zapobiec rozprzestrzenianiu się wirusa81
Najskuteczniejszą metodą zapobiegania zakażeniom rotawirusowym są szczepienia ochronne, które powinny być wykonywane zgodnie z kalendarzem szczepień8283.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.