Retinopatia cukrzycowa
Patofizjologia i mechanizm
Retinopatia cukrzycowa (RC) jest złożonym powikłaniem cukrzycy, w którym przewlekła hiperglikemia inicjuje kaskadę biochemiczną prowadzącą do uszkodzenia mikronaczyń siatkówki, neurodegeneracji oraz stanu zapalnego. Kluczowe mechanizmy patogenetyczne obejmują nadmierną aktywność szlaku poliolu (reduktazy aldozy), akumulację końcowych produktów zaawansowanej glikacji (AGE), aktywację kinazy białkowej C (szczególnie izoformy PKCβII) oraz szlaku heksozaminy. Te procesy prowadzą do utraty perycytów, apoptozy komórek śródbłonka, pogrubienia błony podstawnej i zaburzenia bariery krew-siatkówka (BRB), co skutkuje mikroaneuryzmatami, okluzją naczyń i niedokrwieniem siatkówki. Niedokrwienie indukuje ekspresję VEGF (głównie VEGFA), który poprzez receptor VEGFR2 aktywuje szlaki MAPK i PI3K/Akt, promując angiogenezę i zwiększoną przepuszczalność naczyń, co jest kluczowe w progresji proliferacyjnej retinopatii cukrzycowej (PDR) i cukrzycowego obrzęku plamki (DME).
- Patogeneza retinopatii cukrzycowej
- Rola hiperglikemii w patogenezie RC
- Szlaki biochemiczne w patogenezie RC
- Zmiany mikronaczyniowe
- Rola czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego (VEGF)
- Stan zapalny w patogenezie RC
- Stres oksydacyjny
- Neurodegeneracja siatkówki
- Jednostka neuronaczyniowa (NVU)
- Bariera krew-siatkówka (BRB)
- Neowaskularyzacja siatkówki
- Rola czynników genetycznych
- Złożoność patogenezy retinopatii cukrzycowej
Patogeneza retinopatii cukrzycowej
Retinopatia cukrzycowa (RC) jest jednym z najczęstszych powikłań cukrzycy i główną przyczyną utraty wzroku u osób w wieku produkcyjnym. Przez długi czas uznawana była za chorobę dotyczącą głównie mikronaczyń, jednak badania laboratoryjne i kliniczne wykazały, że oprócz zmian mikronaczyniowych, także stan zapalny i neurodegeneracja siatkówki mogą przyczyniać się do uszkodzenia siatkówki we wczesnych stadiach retinopatii cukrzycowej12.
Rola hiperglikemii w patogenezie RC
Hiperglikemia jest uważana za kluczowy czynnik w patogenezie uszkodzenia mikronaczyniowego siatkówki1. Przewlekła wewnątrzkomórkowa hiperglikemia, będąca konsekwencją bezwzględnego lub względnego niedoboru insuliny, uruchamia kaskadę mechanizmów biochemicznych na poziomie komórkowym, które napędzają proces chorobowy1. Najwcześniejsze odpowiedzi naczyń krwionośnych siatkówki na hiperglikemię to rozszerzenie naczyń krwionośnych i zmiany przepływu krwi1.
Utrzymujący się wzrost poziomu glukozy we krwi kieruje nadmiar glukozy do szlaku reduktazy aldozy w określonych tkankach, który przekształca cukry w alkohole (np. glukozę w sorbitol, galaktozę w dulcytol). Śródścienny perycyty kapilar siatkówki wydają się być dotknięte tym zwiększonym poziomem sorbitolu, co prowadzi do utraty ich podstawowej funkcji (tj. autoregulacji kapilar siatkówki). Prowadzi to do osłabienia i ewentualnego workowatego uwypuklenia ścian kapilar1.
Istnieje kilka mechanizmów łączących przewlekłą hiperglikemię z retinopatią cukrzycową1:
- Zwiększona aktywność szlaku sorbitolowego (szlak poliolu)
- Zwiększone nieenzymatyczne glikowanie białek
- Zwiększona aktywność szlaków diacyloglicerolu i kinazy białkowej C
- Nadprodukcja czynników wzrostu (głównie czynnika wzrostu śródbłonka naczyń VEGF oraz insulinopodobnego czynnika wzrostu IGF-1)
- Zmiany hemodynamiczne
- Wzrost stresu oksydacyjnego
- Aktywacja układu renina-angiotensyna-aldosteron
- Subkliniczny stan zapalny wraz z leukostazą1
Szlaki biochemiczne w patogenezie RC
Cztery podstawowe hipotezy wyjaśniające szkodliwe skutki hiperglikemii to: (1) zwiększony przepływ glukozy przez szlak reduktazy aldozy, (2) nadprodukcja końcowych produktów zaawansowanej glikacji (AGE), (3) aktywacja izoform kinazy białkowej C oraz (4) zwiększony przepływ glukozy przez szlak heksozaminy1.
Szlak poliolu (reduktazy aldozy): W warunkach hiperglikemii, dochodzi do nadmiernej aktywacji szlaku poliolu. Glukoza jest redukowana do sorbitolu, a następnie utleniana do fruktozy przy udziale dwóch enzymów: reduktazy aldozy, która przekształca glukozę w sorbitol, oraz dehydrogenazy sorbitolowej, która utlenia sorbitol do fruktozy1. Proces ten prowadzi do akumulacji sorbitolu, wyczerpania NADPH, zmniejszenia stężenia tlenku azotu i tworzenia reaktywnych form tlenu1.
Końcowe produkty zaawansowanej glikacji (AGE): Tworzone w stanie hiperglikemii, AGE mogą zmieniać składniki macierzy pozakomórkowej, powodując zwiększony stres oksydacyjny, przepuszczalność naczyń i przebudowę błony podstawnej1. AGE wywierają szkodliwe skutki poprzez bezpośrednie indukowanie sieciowania długowiecznych białek, co sprzyja sztywności naczyń, zmianie struktury i funkcji naczyń oraz interakcji z receptorem dla AGE, indukując wewnątrzkomórkową sygnalizację prowadzącą do zwiększonego stresu oksydacyjnego i wytwarzania kluczowych cytokin prozapalnych1.
Aktywacja kinazy białkowej C (PKC): Hiperglikemia bezpośrednio i pośrednio aktywuje kinazę białkową C, która z kolei hamuje produkcję tlenku azotu, zwiększa produkcję VEGF i zwiększa stres oksydacyjny1. Izoforma PKCβII jest preferencyjnie aktywowana w retinopatii cukrzycowej i może być powiązana z upośledzonym przepływem krwi w siatkówce1.
Szlak heksozaminy: Zwiększone poziomy glukozy powodują nadmierną aktywację szlaku heksozaminy, zmieniając ekspresję genów, co prowadzi do dysfunkcji śródbłonka naczyniowego1.
Zmiany mikronaczyniowe
Utrata perycytów jest jednym z charakterystycznych wczesnych objawów retinopatii cukrzycowej12. Badania in vitro i in vivo wykazały apoptozę perycytów wywołaną przez wysokie stężenie glukozy2. Ponieważ perycyty są odpowiedzialne za zapewnienie strukturalnego wsparcia dla kapilar, ich utrata prowadzi do miejscowego uwypuklenia ścian kapilar12.
Ten proces jest związany z tworzeniem się mikroaneuryzmatów, które są najwcześniejszym klinicznym objawem retinopatii cukrzycowej12. Mikroaneuryzmy tworzą się w obszarach utraty perycytów poprzez zmiany hemodynamiczne i proliferację śródbłonka naczyniowego1.
Oprócz utraty perycytów, podczas patogenezy retinopatii cukrzycowej wykrywana jest również apoptoza komórek śródbłonka i pogrubienie błony podstawnej, co wspólnie przyczynia się do upośledzenia bariery krew-siatkówka (BRB)12. Znaczna utrata perycytów i komórek śródbłonka powoduje okluzję naczyń włosowatych i niedokrwienie12.
Niedokrwienie/hipoksja siatkówki prowadzi do zwiększenia ekspresji VEGF poprzez aktywację czynnika indukowanego hipoksją 1 (HIF-1)12. Inne dowody sugerują, że podwyższony poziom fosfolipazy A2 (PLA2) w warunkach cukrzycowych również wywołuje zwiększoną ekspresję VEGF12.
Rola czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego (VEGF)
VEGF, kluczowy czynnik zaangażowany w progresję proliferacyjnej retinopatii cukrzycowej (PDR) i cukrzycowego obrzęku plamki (DME), zwiększa przepuszczalność naczyń poprzez indukowanie fosforylacji białek ścisłego połączenia, takich jak okludyna i zonula occludens-1 (ZO-1)12. Ponadto, jako czynnik angiogenny, VEGF promuje proliferację komórek śródbłonka poprzez aktywację kinazy białkowej aktywowanej mitogenem (MAP)12.
Wzmożona ekspresja VEGF została wykryta w siatkówce myszy z cukrzycą, a także w ciele szklistym pacjentów z DME i PDR12. Rodzina VEGF, obejmująca VEGFA, VEGFB, VEGFC, VEGFD i PlGF, to wydzielnicze ligandy glikoproteinowe, z których każdy wiąże się odrębnie z przezbłonowymi kinazami tyrozynowymi VEGFR1, VEGFR2 i VEGFR312.
Sygnał VEGFA-VEGFR2 ma kluczowe znaczenie w angiogenezie siatkówki i przecieku naczyniowym w retinopatii cukrzycowej12. W całym tym procesie, transdukcja sygnału poprzez szlaki kinazy aktywowanej mitogenem (MAPK) i kinazy 3-fosfatydyloinozytolu (PI3K)/Akt poniżej receptora VEGF (VEGFR) 2 w komórkach śródbłonka ma kluczowe znaczenie w angiogenezie siatkówki i przecieku naczyniowym1.
Stan zapalny w patogenezie RC
Stan zapalny odgrywa istotną rolę w patogenezie retinopatii cukrzycowej12. Przewlekły, łagodny stan zapalny został szeroko wykryty w różnych stadiach retinopatii cukrzycowej zarówno u zwierząt z cukrzycą, jak i u pacjentów12.
Leukostaza została uznana za kluczowy proces we wczesnym stadium retinopatii cukrzycowej2. Zwiększona adhezja leukocytów została wykryta w naczyniach siatkówki już po trzech dniach od indukcji cukrzycy u szczurów2. Dalsze badania wykazały, że leukostaza przyczyniała się do utraty komórek śródbłonka i przerwania bariery krew-siatkówka poprzez szlak Fas (CD95)/liganda Fas2.
W warunkach utrzymującej się hiperglikemii, stres oksydacyjny, różne szlaki sygnalizacyjne i modyfikacje epigenetyczne indukują stan zapalny12. Kluczowe funkcje stanu zapalnego w inicjacji i progresji retinopatii cukrzycowej zostały empirycznie potwierdzone skutecznością terapeutyczną kortykosteroidów w leczeniu cukrzycowego obrzęku plamki i samej retinopatii cukrzycowej12.
W siatkówkach cukrzycowych, adhezja i infiltracja leukocytów może uszkadzać komórki śródbłonka naczyniowego i komórki neuroglii poprzez fizyczną okluzję kapilar i uwalnianie mediatorów zapalnych oraz nadtlenku2. Dlatego też nowe leki przeciwzapalne o mniejszych skutkach ubocznych niż kortykosteroidy są pożądane do leczenia retinopatii cukrzycowej12.
Stres oksydacyjny
Retinopatia cukrzycowa jest związana z różnymi mechanizmami stresu, wśród których rola stresu oksydacyjnego jest kluczowa1. We wczesnym stadium retinopatii cukrzycowej, hiperglikemia prowadzi do tworzenia reaktywnych form tlenu (ROS), składających się z jonów ponadtlenkowych, nadtlenku wodoru i rodników hydroksylowych1. Prowadzi to do stresu oksydacyjnego in vivo, który może skutkować pyroptosis, apoptozą i autofagią, promując stan zapalny, degenerację naczyń, neurodegenerację i neowaskularyzację1.
Znaczenie stresu oksydacyjnego jest oczywiste. Jest to centralny element w patofizjologii retinopatii cukrzycowej i pełni rolę łączącą1. Kilka badań potwierdza, że stres oksydacyjny powinien być uważany za jednolity mechanizm w patogenezie retinopatii cukrzycowej1.
Stres oksydacyjny został zidentyfikowany jako kluczowy czynnik przyczyniający się do mechanizmu patologicznego retinopatii cukrzycowej. Nadmierna produkcja reaktywnych form tlenu (ROS) może prowadzić do uszkodzenia mitochondriów, peroksydacji lipidów, apoptozy komórek, stresu zapalnego i dysfunkcji siatkówki1.
Neurodegeneracja siatkówki
Neurodegeneracja siatkówki jest wczesnym zdarzeniem podczas progresji retinopatii cukrzycowej12. Apoptoza neuronów siatkówki może być obserwowana u szczurów z cukrzycą już miesiąc po indukcji cukrzycy12.
Dysfunkcja mitochondriów została wskazana jako przyczyna degeneracji siatkówki w retinopatii cukrzycowej2. Oprócz uszkodzenia mitochondriów, zaangażowanie stresu oksydacyjnego w degenerację siatkówki indukowaną przez cukrzycę było również szeroko badane2.
Komórki nerwowe siatkówki są również dotknięte w patofizjologii retinopatii cukrzycowej1. Neurodegeneracja siatkówki jest wczesnym zdarzeniem podczas progresji retinopatii cukrzycowej, które może nawet poprzedzać apoptozę naczyniową1.
Istnieje coraz więcej dowodów na to, że neurodegeneracja siatkówki może być niezależną patofizjologią retinopatii cukrzycowej12. Dlatego dalsze badania mechanizmów molekularnych leżących u podstaw neurodegeneracji siatkówki mogą dostarczyć potencjalnych celów terapeutycznych do wczesnej interwencji w retinopatii cukrzycowej2.
Przyjmuje się również, że apoptoza neuronów i aktywacja komórek glejowych występują nawet wcześniej niż uszkodzenie naczyń1. Zaburzenie funkcji komórek glejowych prowadzi do zwiększenia nieprawidłowości metabolicznych, takich jak akumulacja glutaminianu, promocja stanu zapalnego i stresu oksydacyjnego, co skutkuje apoptozą neuronów i pogorszeniem zaburzeń naczyniowych1.
Jednostka neuronaczyniowa (NVU)
Neurodegeneracja jest często związana z mechanizmami takimi jak stres oksydacyjny, upośledzenie mechanizmów obrony antyoksydacyjnej, zaburzenie równowagi czynników neuroprotekcyjnych, ekscytotoksyczność glutaminianu, dysfunkcja mitochondriów, aktywacja układu renina-angiotensyna i fosforylacja białka tau związanego z mikrotubulami1.
Jednostka neuronaczyniowa (NVU) obejmuje neurony, glej, komórki odpornościowe i komórki naczyniowe; jednak zarówno sprzężenie funkcjonalne, jak i współzależność między tymi komórkami są ważne dla utrzymania funkcji hemostatycznej i regulacji aktywności neuronalnej1. Zakłócenie NVU może prowadzić do strukturalnego lub funkcjonalnego upośledzenia zarówno mikronaczyń, jak i neuronów1.
Neurony i komórki naczyniowe oddziałują ze sobą, aby regulować przepływ krwi w siatkówce za pomocą mechanizmu niezależnego od autonomicznego1.
Bariera krew-siatkówka (BRB)
Aby utrzymać homeostazę siatkówki, przeciek osocza do tkanek nerwowych jest ściśle regulowany przez wewnętrzną i zewnętrzną barierę krew-siatkówka (BRB), uszczelnioną odpowiednio przez komórki śródbłonka naczyniowego siatkówki i komórki nabłonka barwnikowego siatkówki1. Podwyższony przeciek parakomórkowy i transkomórkowy w komórkach śródbłonka siatkówki powoduje przerwanie wewnętrznej BRB w retinopatii cukrzycowej1.
Co ciekawe, przejściowe zahamowanie rekrutacji perycytów podczas rozwoju skutkuje trwałym rozłączeniem komórek śródbłonka i perycytów w dorosłych siatkówkach, z uszkodzeniami naczyniowymi charakterystycznymi dla retinopatii cukrzycowej12.
Wyniki eksperymentalne wskazują, że niedobór perycytów w rosnących naczyniach siatkówki wywołuje cykl uszkodzeń z powodu interakcji komórek śródbłonka z makrofagami, prowadząc do utrzymującego się stanu zapalnego i nieodwracalnego przerwania BRB12.
Neowaskularyzacja siatkówki
Podczas rozwoju, śródsiatkówkowy wzrost nowych naczyń krwionośnych efektywnie dostarcza tlen do tkanek nerwowych, w przeciwieństwie do pozasiatkówkowego rozrostu naczyniowego, który nie rozwiązuje problemu hipoksji tkanek w proliferacyjnej retinopatii cukrzycowej1. Dlatego wadliwe rusztowania fizyczne dla migracji komórek śródbłonka i zaburzona przestrzenna dystrybucja białek VEGFA mogą być odpowiedzialne za pozasiatkówkową neoangiogenezę1.
Utrzymujące się niedokrwienie stymuluje komórki siatkówki do uwalniania czynników proangiogennych, takich jak VEGF1. Neowaskularyzacja odgrywa ważną rolę w patogenezie retinopatii cukrzycowej1. Apoptoza perycytów, aktywacja i hamowanie szlaków sygnalizacyjnych przez wiele kluczowych czynników oraz zwiększony VEGF odgrywają kluczową rolę w neowaskularyzacji1.
Chociaż klasyfikacja kliniczna retinopatii cukrzycowej opiera się na stopniu neowaskularyzacji u pacjentów, kilka badań wykazało obecność zmian neuronowych i glejowych w siatkówce przed neowaskularyzacją1.
Rola czynników genetycznych
Badania genetyczne sugerują, że retinopatia cukrzycowa jest interakcją między czynnikami środowiskowymi, szczególnie hiperglikemią, a kilkoma czynnikami genetycznymi. Badane geny obejmują receptor aldozy, receptor końcowych produktów zaawansowanej glikacji, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, cząsteczkę adhezji międzykomórkowej 1, gen receptora beta3-adrenergicznego, hemochromatozę i integrynę alfa2beta11.
Badanie genetyczne wykazało, że retinopatia cukrzycowa dzieli podobną predyspozycję genetyczną z poziomami glukozy, cholesterolu LDL i ciśnieniem skurczowym krwi, wskazując, że kontrola glikemii i czynniki kardiometaboliczne mogą być ważne w rozwoju retinopatii cukrzycowej1.
Czynniki genetyczne znacząco wpływają na podatność na retinopatię cukrzycową, a polimorfizmy w genach takich jak czynniki wzrostu śródbłonka naczyniowego (VEGF), apolipoproteina E (APOE), receptor AGE, erytropoetyna (EPO) i czynnik martwicy nowotworów alfa (TNF-α) są kluczowymi czynnikami1. Zrozumienie tych wpływów genetycznych jest kluczowe dla spersonalizowanego leczenia i strategii zapobiegawczych1.
Złożoność patogenezy retinopatii cukrzycowej
Patogeneza retinopatii cukrzycowej jest złożona i zaangażowanych jest w nią wiele powiązanych mechanizmów, które prowadzą do różnego stopnia uszkodzenia siatkówki u pacjentów z retinopatią cukrzycową1. Dlatego kluczowe jest badanie specyficznej patogenezy retinopatii cukrzycowej w celu opracowania nowych strategii terapeutycznych1.
Podsumowując, mechanizmy patofizjologiczne leżące u podstaw retinopatii cukrzycowej są złożone i obejmują różne czynniki przyczyniające się, takie jak stres oksydacyjny, stan zapalny, neowaskularyzacja, neurodegeneracja, jednostka neuronaczyniowa i mikrobiota jelitowa1.
Rozwój i progresja retinopatii cukrzycowej są przede wszystkim spowodowane uszkadzającymi tkanki skutkami przewlekłej hiperglikemii, która skutkuje złożoną interakcją wielu mechanizmów, powodujących dwie podstawowe zmiany w naczyniach siatkówki, mianowicie: nieprawidłową przepuszczalność oraz okluzję z niedokrwieniem i późniejszą neowaskularyzacją12.
Szlaki biochemiczne (glikacja, kinaza białkowa C i szlaki poliolu) oraz zmiany w funkcji neuronalnej i przepływie krwi w siatkówce są szczególnie ważne podczas wczesnej choroby, nawet przed rozwojem mikroaneuryzmatów lub innych klinicznie widocznych zmian12. Czynniki angiogenezy, takie jak czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego (VEGF) i insulinopodobny czynnik wzrostu 1 (IGF-1), są bardziej prawdopodobnie ważne później w przebiegu choroby, bezpośrednio przed i podczas rozwoju proliferacyjnej retinopatii cukrzycowej lub cukrzycowego obrzęku plamki12.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.