Psychoza poporodowa
Epidemiologia
Psychoza poporodowa (PPP) to rzadkie, ale krytyczne zaburzenie psychiczne pojawiające się zwykle w ciągu pierwszych 48-72 godzin do 2 tygodni po porodzie, z częstością od 0,089 do 2,6 przypadków na 1000 porodów. Charakteryzuje się nagłym wystąpieniem objawów psychotycznych, takich jak halucynacje, urojenia, dezorientacja i dezorganizacja zachowania, co wymaga natychmiastowej interwencji psychiatrycznej. Najważniejszym czynnikiem ryzyka jest osobista historia choroby afektywnej dwubiegunowej typu I, z ryzykiem rozwoju PPP sięgającym 20-30%. Inne istotne czynniki to wcześniejszy epizod PPP, wywiad rodzinny psychozy poporodowej lub zaburzeń afektywnych, pierwszy poród oraz niektóre czynniki położnicze, takie jak cesarskie cięcie, poród przedwczesny (<32 tygodnia), niska masa urodzeniowa (<1500 g) i śmierć płodu/noworodka. Ryzyko hospitalizacji psychiatrycznej w pierwszym miesiącu po porodzie jest 22-krotnie wyższe niż przed ciążą, a u kobiet z chorobą afektywną dwubiegunową – nawet 37-krotnie wyższe.
- Wprowadzenie do psychozy poporodowej
- Epidemiologia psychozy poporodowej
- Zwiększone ryzyko zachorowania w okresie poporodowym
- Czynniki ryzyka psychozy poporodowej
- Czynniki położnicze i demograficzne
- Nadzór i rozpoznawalność psychozy poporodowej
- Genetyczne i biologiczne podstawy psychozy poporodowej
- Konsekwencje i rokowanie psychozy poporodowej
- Wnioski dla nadzoru i opieki zdrowotnej
Wprowadzenie do psychozy poporodowej
Psychoza poporodowa (ang. postpartum psychosis, PPP) to rzadkie, ale poważne zaburzenie psychiczne występujące po porodzie, które stanowi nagły przypadek psychiatryczny wymagający natychmiastowej interwencji medycznej. Mimo stosunkowo niskiej częstości występowania, psychoza poporodowa niesie za sobą poważne konsekwencje zdrowotne i społeczne, w tym ryzyko samobójstwa i dzieciobójstwa, jeśli nie zostanie szybko rozpoznana i leczona.123
Obraz kliniczny psychozy poporodowej charakteryzuje się szybkim pojawieniem się objawów psychotycznych, w tym halucynacji i urojeń, dziwacznym zachowaniem, dezorientacją i dezorganizacją, które mogą przypominać majaczenie. Objawy zazwyczaj pojawiają się w pierwszym miesiącu po porodzie, najczęściej w pierwszych 2 tygodniach, a nawet w ciągu pierwszych 48-72 godzin po urodzeniu dziecka.345
Epidemiologia psychozy poporodowej
Psychoza poporodowa występuje stosunkowo rzadko, a szacowana globalna częstość jej występowania waha się od 0,089 do 2,6 przypadków na 1000 porodów.167 Niektóre źródła podają częstość występowania wynoszącą 1-2 przypadki na 1000 porodów.8910 W literaturze można również spotkać dane mówiące o 12 przypadkach na 1000 porodów.111213
Badania systematyczne potwierdzają, że mimo stosunkowo niskiej częstości występowania psychozy poporodowej, ze względu na potencjalnie poważne konsekwencje, stanowi ona istotny problem zdrowia publicznego w perspektywie globalnej.67 Należy jednak zauważyć, że zgłaszane przypadki prawdopodobnie zaniżają rzeczywistą częstość występowania PPP, ponieważ niektóre kobiety mogą unikać hospitalizacji z obawy przed rozdzieleniem z dzieckiem (szczególnie w miejscach, gdzie nie ma oddziałów matka-dziecko) lub z powodu stygmatyzacji, a także z powodu możliwości błędnej diagnozy.14
Zwiększone ryzyko zachorowania w okresie poporodowym
Okres poporodowy wiąże się ze znacznie podwyższonym ryzykiem rozwoju poważnych zaburzeń psychicznych. Przełomowe badanie przeprowadzone na brytyjskiej populacji wykazało, że ryzyko hospitalizacji psychiatrycznej z powodu choroby psychotycznej lub afektywnej było 22 razy większe w pierwszym miesiącu po porodzie w porównaniu z okresem przed ciążą.111516
Badania Kendella i współpracowników wykazały, że w ciągu pierwszych 3 miesięcy po porodzie kobiety są ponad 20 razy bardziej narażone na hospitalizację z rozpoznaniem zaburzenia psychotycznego niż w jakimkolwiek innym okresie życia.16 Grupa Munk-Olsena stwierdziła również, że ryzyko hospitalizacji było zwiększone w pierwszych 3 miesiącach i było najwyższe dla pierwszoródek w 10-19 dniu po porodzie.17
Czynniki ryzyka psychozy poporodowej
Najważniejszym pojedynczym czynnikiem ryzyka rozwoju psychozy poporodowej jest osobisty wywiad w kierunku chorób afektywnych, szczególnie choroba afektywna dwubiegunowa typu I.1318 U kobiet z rozpoznaną chorobą afektywną dwubiegunową ryzyko rozwoju psychozy poporodowej szacuje się na 20-30%.181019
Istnieje silny i specyficzny związek z chorobą afektywną dwubiegunową, co sugeruje, że w większości przypadków psychoza poporodowa może być manifestacją choroby afektywnej dwubiegunowej u kobiet wrażliwych na czynniki spustowe związane z połogiem.1115
Metaanaliza wykazała, że nawet jedna na pięć kobiet z chorobą afektywną dwubiegunową doświadcza epizodu psychotycznego lub maniakalnego w okresie poporodowym, co stanowi znacznie wyższy wskaźnik niż obserwowany w populacji ogólnej.1115
Ryzyko hospitalizacji psychiatrycznej z powodu nawrotu choroby afektywnej dwubiegunowej w okresie poporodowym jest szczególnie wysokie, będąc 37 razy bardziej prawdopodobne niż u kobiet, które nigdy nie rodziły.2021 Potwierdziło to nowsze badanie, które wykazało, że hospitalizacje psychiatryczne w ciągu pierwszych 6 tygodni po porodzie najczęściej dotyczyły ciężkiego nawrotu choroby afektywnej dwubiegunowej (14,4%), podczas gdy inne zaburzenia psychiatryczne stanowiły znacznie mniejszy odsetek wszystkich hospitalizacji (od 1,4 do 7,2%).2021
Do innych istotnych czynników ryzyka należą:
- Wcześniejszy epizod psychozy poporodowej2223
- Wywiad rodzinny psychozy poporodowej (sześciokrotnie zwiększone ryzyko)2419
- Wywiad rodzinny zaburzeń afektywnych (40-50% kobiet z psychozą poporodową ma krewnego pierwszego lub drugiego stopnia z zaburzeniem nastroju)19
- Pierwszy poród (pierwiastki)12225
Interesujące jest to, że prawie 50% przypadków zgłaszanych u kobiet rodzących po raz pierwszy występuje bez wcześniejszej historii hospitalizacji psychiatrycznej.1 Badania wykazały, że grupa pacjentek bez wcześniejszej historii psychiatrycznej miała prawie dziesięciokrotnie wyższy wskaźnik zachorowalności w ciągu pierwszych kilku miesięcy po porodzie.126
Czynniki położnicze i demograficzne
Niektóre czynniki położnicze zostały powiązane z psychozą poporodową, w tym:
- Cesarskie cięcie22
- Poród przedwczesny (poniżej 32 tygodnia ciąży)122
- Przedłużający się poród z powodu braku postępu22
- Niska masa urodzeniowa dziecka (poniżej 1500 gramów)1
- Wady wrodzone1
- Śmierć płodu/noworodka1
Z kolei niektóre czynniki wydają się mieć działanie ochronne przed psychozą połogową u pierwiastek w pierwszych 90 dniach po porodzie, w tym cukrzyca matki i wysoka masa urodzeniowa dziecka (powyżej 4500 gramów).1
W odniesieniu do czynników demograficznych, ryzyko zaburzeń psychiatrycznych w okresie poporodowym może być większe u młodszych matek oraz u kobiet rodzących po raz pierwszy.2728
Nadzór i rozpoznawalność psychozy poporodowej
Wyzwania diagnostyczne
Psychoza poporodowa nie jest obecnie reprezentowana jako oddzielna jednostka w systemach diagnostycznych, co utrudnia jej rozpoznawanie i leczenie.298 Nie jest uwzględniona w DSM (Diagnostycznym i Statystycznym Podręczniku Zaburzeń Psychicznych), ale jest wymieniona w ICD (Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób) jako psychoza połogowa (F53.1).930
Brak oficjalnego uznania i standardowej diagnozy utrudnia badania, co z kolei uniemożliwia poprawę wczesnej interwencji i standardów opieki dla kobiet i ich rodzin.29 Badania nad psychozą poporodową, szczególnie w krajach o niskich i średnich dochodach, napotykają na przeszkody z powodu braku odpowiednich narzędzi oceny, spójnych wytycznych diagnostycznych i powtarzalnych wyników.29
Obecne systemy klasyfikacji diagnostycznej nie uznają psychozy poporodowej jako odrębnej jednostki, ale raczej jako wariant lub podformę innych zaburzeń nastroju-psychotycznych.1031 Jednak nowsze badania genetyczne dostarczają dowodów, że psychoza poporodowa może być biologicznie odróżnialna od choroby afektywnej dwubiegunowej i może stanowić odrębną jednostkę nozologiczną w spektrum zaburzeń afektywnych dwubiegunowych.3233
Identyfikacja grup wysokiego ryzyka
Identyfikacja osób o wysokim ryzyku jest kluczowym elementem w zarządzaniu psychozą poporodową.22 Kobiety z chorobą afektywną dwubiegunową w wieku rozrodczym powinny być świadome ryzyka nawrotu związanego z ciążą. Powinno to być omawiane z nimi przez leczącego psychiatrę podczas standardowych kontroli psychiatrycznych, ponieważ większość ciąż jest nieplanowana.22
Kobiety z wcześniejszą historią psychozy poporodowej muszą być świadome zwiększonego ryzyka nawrotu – szacuje się, że ryzyko ponownego epizodu psychozy poporodowej po kolejnej ciąży może przekraczać 50%.343536
The Scottish Intercollegiate Guidelines Network (2012) zaleca, aby wszystkie kobiety w ciąży były pytane o osobistą historię psychozy poporodowej, innych zaburzeń psychotycznych (zwłaszcza choroby afektywnej dwubiegunowej i schizofrenii) oraz ciężkich zaburzeń depresyjnych.17
Współpraca interdyscyplinarna i edukacja
Potrzeba włączenia interesariuszy w badania opieki zdrowotnej została konsekwentnie podkreślana we wszystkich krajach.37 Niezbędna jest ścisła współpraca między położnikami, pediatrami, psychiatrami i innymi specjalistami w zakresie zdrowia psychicznego w celu zapewnienia optymalnej opieki dla kobiet z psychozą poporodową.3839
Badania wskazują również na niedostateczną wiedzę i szkolenie wśród położnych i innych pracowników służby zdrowia w zakresie identyfikacji przypadków psychozy poporodowej w porównaniu z innymi formami zaburzeń psychicznych w okresie okołoporodowym.40
Niezależnie od tego, czy psychoza poporodowa znajduje się w DSM czy nie, psychiatrzy muszą być świadomi tego zaburzenia i potrafić je rozpoznać i zdiagnozować. Duży odsetek pacjentów psychiatrii ogólnej to kobiety w wieku rozrodczym, a psychoza poporodowa może wystąpić u osób bez historii zaburzeń psychicznych i szybko się rozwijać.30
Genetyczne i biologiczne podstawy psychozy poporodowej
Istnieją silne przesłanki, że ryzyko psychozy poporodowej jest częściowo uwarunkowane czynnikami biologicznymi: występowanie i objawy tego zaburzenia są podobne w różnych krajach i kulturach, a stan ten jest ściśle związany z porodem i towarzyszącymi mu zmianami biologicznymi.2728
Chociaż nie zidentyfikowano konkretnych czynników genetycznych związanych z psychozą poporodową, badania wykazały, że rodzinna historia lub osobista historia choroby afektywnej dwubiegunowej jest silnie związana z wyższym ryzykiem epizodów psychozy poporodowej.14
Wyniki najnowszych badań sugerują, że u osób z psychozą poporodową ostatnia faza zapalna może być wzmocniona, potencjalnie częściowo w wyniku zmienionej aktywności lub liczby immunosupresyjnych regulatorowych limfocytów T.33
Bezpośredni okres poporodowy charakteryzuje się gwałtownym spadkiem poziomów krążącego estrogenu i progesteronu u nowej matki po wydaleniu łożyska.33 Te zmiany hormonalne mogą odgrywać istotną rolę w patogenezie psychozy poporodowej.
Genetyczne markery ryzyka
Badania genetyczne nad psychozą poporodową są utrudnione przez stosunkowo niską częstość występowania tego zaburzenia, co wymaga badania dużej liczby pacjentów.41 Jednak najnowsze badania wykorzystujące podejście oparte na genetyce dostarczają dowodów, że psychoza poporodowa z pierwszym wystąpieniem może być biologicznie odróżnialna od choroby afektywnej dwubiegunowej.3233
Interesujące wyniki przyniosło również badanie dotyczące poligenicznych wskaźników ryzyka (PRS) dla zaburzeń snu i ich związku z psychozą poporodową. Wykazano, że wyższe PRS dla bezsenności i krótkiego snu działały ochronnie przed psychozą poporodową. Osoby w najniższym decylu dla PRS bezsenności miały około dwukrotnie większe ryzyko psychozy poporodowej niż osoby w najwyższym decylu.42
Badanie to sugeruje, że osoby z genetyczną podatnością na bezsenność lub krótki sen mogą rozwinąć zwiększoną tolerancję na zaburzenia snu wcześniej w życiu, łagodząc wpływ porodu na nastrój.4243
| Czynnik genetyczny | Wpływ na ryzyko psychozy poporodowej | Obserwacje |
|---|---|---|
| PRS dla bezsenności | Ochronny | Niższy decyl PRS dla bezsenności związany z ~2x większym ryzykiem PPP |
| PRS dla krótkiego snu | Ochronny | Wyższe wartości PRS związane z niższym ryzykiem PPP |
| PRS dla choroby afektywnej dwubiegunowej | Brak istotnego związku | Nie zaobserwowano znaczących różnic |
| PRS dla schizofrenii | Brak istotnego związku | Nie zaobserwowano znaczących różnic |
| PRS dla długiego snu | Brak istotnego związku | Nie zaobserwowano znaczących różnic |
| PRS dla wydajności snu | Brak istotnego związku | Nie zaobserwowano znaczących różnic |
Badania nad genetycznym ryzykiem poważnych zaburzeń psychicznych wykazały, że genetyczny wskaźnik ryzyka (GRS) dla depresji istotnie przewidywał wystąpienie zaburzeń psychicznych w okresie poporodowym, zarówno u kobiet bez osobistej historii psychiatrycznej (OR: 1,88, 95% CI: 1,26-2,81), jak i u kobiet z historią psychiatryczną (OR: 1,44, 95% CI: 1,19-1,74).44
Konsekwencje i rokowanie psychozy poporodowej
Psychoza poporodowa, chociaż rzadka, niesie za sobą poważne konsekwencje medyczne i społeczne. Zaburzenie to wiąże się z podwyższonym ryzykiem samobójstwa matki oraz dzieciobójstwa w przypadku braku leczenia.1245
Szacuje się, że ryzyko dzieciobójstwa i samobójstwa bez leczenia jest dość wysokie – oceniane na 1 na 20 nieleczonych matek.9 Wskaźniki dzieciobójstwa w tej populacji są tak wysokie jak 4%.4546
Rokowanie dla pacjentek z psychozą poporodową jest niejednoznaczne. Badania follow-up przeprowadzone do 10 lat później wykazały, że do 40% kobiet nie powróciło do pełnej zdolności do pracy z powodu utrzymujących się objawów psychiatrycznych.35 Jednocześnie nowe badanie wykazało, że 40% kobiet, które doświadczyły psychozy poporodowej, nie zachorowało ponownie.47
Nawracające epizody psychozy są również częste, zarówno psychoza poporodowa, jak i psychoza nieporodowa (niezwiązana z ciążą).35 Po przebyciu epizodu psychozy poporodowej z objawami psychotycznymi, ryzyko nawrotu przy każdym kolejnym porodzie wynosi od 30% do 50%.3512
Metaanaliza oszacowała nawrót psychozy poporodowej na 29% dla kobiet z diagnozą psychozy poporodowej (poza kontekstem choroby afektywnej dwubiegunowej) i 17% dla kobiet z diagnozą choroby afektywnej dwubiegunowej.12
Rokowanie ostrego epizodu jest zazwyczaj dobre, a większość kobiet powraca do zdrowia i osiąga poziom funkcjonowania sprzed choroby.17 Jednak epizod psychozy poporodowej czasami jest następowany okresem depresji, lęku i niskiej pewności siebie. Może minąć trochę czasu, zanim pacjentka pogodzi się z tym, co się stało.36
Wnioski dla nadzoru i opieki zdrowotnej
Psychoza poporodowa stanowi poważne wyzwanie dla systemów opieki zdrowotnej i wymaga skutecznego nadzoru oraz kompleksowego podejścia terapeutycznego. Biorąc pod uwagę, że samobójstwo i zaburzenia psychiczne są znanymi istotnymi przyczynami późnej śmierci matczynej w wielu krajach, świadomość problemów zdrowia psychicznego w ciąży i w okresie poporodowym jest kluczowa.2438
Konieczne jest opracowanie modeli predykcyjnych, opartych na prospektywnych badaniach kohortowych kobiet z grupy wysokiego ryzyka, aby zidentyfikować osoby najbardziej zagrożone psychozą poporodową.1348
Lepsza identyfikacja i charakterystyka cech biologicznych leżących u podstaw ryzyka psychozy poporodowej poprzez zwiększoną współpracę i nowatorskie podejścia eksperymentalne są ważne z trzech głównych powodów: wyjaśnią, w jakim stopniu psychoza poporodowa pokrywa się lub różni od innych zaburzeń psychiatrycznych i medycznych.2728
Ulepszanie przewidywania psychozy poporodowej jest niezbędne, aby ułatwić wczesną interwencję i złagodzić jej wpływ na zdrowie matki, dziecka i zdrowie publiczne.43 W przyszłości testowanie większych i lepiej zdefiniowanych próbek klinicznych powinno pozwolić na bardziej solidną identyfikację miar związanych ze snem, poznawczych, neuroobrazowych i obwodowych markerów biologicznych, które odróżniają kobiety rozwijające psychozę poporodową zarówno od zdrowych kontroli, jak i od kobiet z grupy ryzyka, które nie rozwijają psychozy poporodowej.49
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.