Ostre niewydolność wątroby
Diagnostyka i diagnoza
Ostra niewydolność wątroby (ALF) definiowana jest przez nagłe pogorszenie funkcji wątroby u pacjentów bez wcześniejszej choroby wątroby, manifestujące się koagulopatią (INR ≥1,5) oraz encefalopatią wątrobową, trwającą krócej niż 26 tygodni. Diagnostyka ALF wymaga kompleksowego podejścia, obejmującego szczegółowy wywiad (uwzględniający ekspozycję na paracetamol, toksyny, wirusy hepatotropowe, choroby autoimmunologiczne i chorobę Wilsona), badanie fizykalne oraz szeroki panel badań laboratoryjnych (m.in. ALT, AST, bilirubina, albuminy, amoniak, serologia wirusowa, poziom paracetamolu, badania autoimmunologiczne i toksykologiczne). Obrazowanie (USG z dopplerem, TK, MRI, MRCP) służy ocenie struktury wątroby, drożności naczyń i wykluczeniu innych przyczyn, natomiast biopsja wątroby, preferencyjnie przezżylna, jest zarezerwowana dla wybranych przypadków o niejasnej etiologii. Diagnostyka różnicowa obejmuje m.in. ostre zapalenie wątroby, zaostrzenie przewlekłej choroby wątroby, sepsę oraz zakażenia imitujące ALF (np. malaria, leptospiroza).
- Diagnostyka ostrej niewydolności wątroby
- Kryteria diagnostyczne
- Wywiad i badanie fizykalne
- Badania laboratoryjne
- Diagnostyka obrazowa
- Biopsja wątroby
- Diagnostyka różnicowa ostrej niewydolności wątroby
- Ocena prognostyczna i ciężkość ostrej niewydolności wątroby
- Znaczenie wczesnej diagnostyki i skierowania do ośrodka specjalistycznego
- Podsumowanie diagnostyki ostrej niewydolności wątroby
Diagnostyka ostrej niewydolności wątroby
Ostra niewydolność wątroby (ALF – acute liver failure) to rzadkie, zagrażające życiu schorzenie charakteryzujące się nagłym pogorszeniem funkcji wątroby, manifestującym się koagulopatią (INR ≥1,5) oraz encefalopatią wątrobową u pacjentów bez wcześniejszych chorób wątroby. Rozpoznanie tego stanu wymaga szybkiego i kompleksowego podejścia diagnostycznego, ponieważ wczesna identyfikacja i odpowiednie postępowanie mogą istotnie wpłynąć na rokowanie pacjenta.123
Kryteria diagnostyczne
Diagnoza ostrej niewydolności wątroby opiera się na spełnieniu następujących kryteriów:12
- Zaburzenia funkcji syntetycznych wątroby z INR ≥1,5
- Obecność encefalopatii wątrobowej (zaburzenia świadomości)
- Brak wcześniejszej choroby wątroby lub marskości
- Czas trwania choroby krótszy niż 26 tygodni
Należy podkreślić, że ostrą niewydolność wątroby można także rozpoznać u pacjentów z nieleczoną wcześniej chorobą Wilsona, wertykalnie nabytym wirusem zapalenia wątroby typu B lub autoimmunologicznym zapaleniem wątroby, u których marskość może być obecna, pod warunkiem że choroba została rozpoznana w ciągu ostatnich 26 tygodni.1
Wywiad i badanie fizykalne
Dokładny wywiad medyczny jest niezbędnym elementem diagnostyki ostrej niewydolności wątroby, choć często utrudniony ze względu na zaburzenia świadomości u pacjenta. W takich przypadkach informacje należy pozyskać od rodziny lub przyjaciół.1 Wywiad powinien uwzględniać:23
- Przyjmowane leki (zarówno na receptę, jak i bez recepty, ze szczególnym uwzględnieniem preparatów zawierających paracetamol)
- Stosowanie suplementów diety i preparatów ziołowych
- Narażenie na toksyny
- Czynniki ryzyka wirusowego zapalenia wątroby (np. dożylne używanie narkotyków, tatuaże, podróże)
- Historia spożycia alkoholu
- Wcześniejsze choroby wątroby
Badanie fizykalne powinno obejmować ocenę:1
- Stanu świadomości (encefalopatia wątrobowa)
- Obecności żółtaczki
- Objawów krwawienia (wybroczyny, siniaki)
- Powiększenia lub bolesności wątroby
- Obecności wodobrzusza
- Objawów nadciśnienia wrotnego
Badania laboratoryjne
Badania laboratoryjne stanowią kluczowy element diagnostyki ostrej niewydolności wątroby, dostarczając informacji o stopniu uszkodzenia wątroby oraz potencjalnej etiologii:12
Podstawowe badania oceniające funkcję wątroby:12
- Czas protrombinowy (PT) i INR – wartość INR ≥1,5 jest kryterium diagnostycznym ALF
- Poziom aminotransferaz (ALT, AST) – typowo znacznie podwyższone, często >10 razy powyżej górnej granicy normy
- Bilirubina – zwykle podwyższona
- Poziom albumin – może być obniżony, co wskazuje na upośledzenie funkcji syntetycznych wątroby
- Morfologia krwi – może wykazać trombocytopenię, anemię
- Stężenie amoniaku we krwi – często podwyższone, zwłaszcza w encefalopatii wątrobowej
Badania w kierunku specyficznej etiologii:12
- Poziom paracetamolu we krwi – należy oznaczać u wszystkich pacjentów z ostrą niewydolnością wątroby
- Serologia wirusowego zapalenia wątroby (HAV IgM, HBsAg, HBc IgM, anty-HCV, HEV)
- Oznaczenia przeciwciał autoimmunologicznych (ANA, ASMA) i poziomy immunoglobulin
- Ceruloplazmina i miedź w surowicy (choroba Wilsona)
- Dobowe wydalanie miedzi z moczem
- Badanie toksykologiczne (w tym w kierunku narkotyków)
Dodatkowe badania laboratoryjne:1
- Gazometria krwi tętniczej – do oceny równowagi kwasowo-zasadowej
- Poziom mleczanu we krwi – często podwyższony
- Glukoza we krwi – może być obniżona z powodu zaburzeń metabolicznych
- Elektrolity – mogą wystąpić zaburzenia elektrolitowe (hipokaliemia, hipofosfatemia)
- Kreatynina i mocznik – do oceny funkcji nerek i wykrywania zespołu wątrobowo-nerkowego
- Badanie mikrobiologiczne krwi i moczu – do wykluczenia zakażenia
Diagnostyka obrazowa
Badania obrazowe stanowią istotny element diagnostyki ostrej niewydolności wątroby, pozwalając na ocenę struktury wątroby, wykluczenie innych przyczyn uszkodzenia oraz identyfikację potencjalnych powikłań:12
- Ultrasonografia jamy brzusznej z badaniem dopplerowskim – powinna być wykonana u wszystkich pacjentów z ALF w celu:
- Oceny wielkości, kształtu i struktury wątroby
- Oceny drożności naczyń wątrobowych (np. wykluczenia zespołu Budd-Chiariego)
- Wykrycia obecności płynu w jamie brzusznej
- Oceny innych narządów jamy brzusznej
- Tomografia komputerowa (CT) jamy brzusznej – zalecana w przypadku:
- Niejasnego obrazu ultrasonograficznego
- Podejrzenia choroby nowotworowej
- Oceny zaawansowania zmian w wątrobie
- Rezonans magnetyczny (MRI) – może być pomocny w:
- Diagnostyce chorób naczyniowych wątroby
- Ocenie chorób dróg żółciowych
- Diagnostyce choroby Wilsona (charakterystyczne zmiany sygnału)
- Cholangiografia rezonansu magnetycznego (MRCP) – do oceny dróg żółciowych
- Tomografia komputerowa głowy – w przypadku nasilonych objawów encefalopatii do wykluczenia obrzęku mózgu i innych przyczyn zaburzeń świadomości
Biopsja wątroby
Biopsja wątroby nie jest rutynowo zalecana w diagnostyce ostrej niewydolności wątroby ze względu na ryzyko krwawienia wynikające z koagulopatii. Może być jednak rozważona w wybranych przypadkach:12
- Niejasna etiologia pomimo przeprowadzenia pełnej diagnostyki
- Podejrzenie autoimmunologicznego zapalenia wątroby
- Podejrzenie procesu nowotworowego
- Planowane leczenie immunosupresyjne
W przypadku konieczności wykonania biopsji wątroby, preferowaną metodą jest biopsja przezżylna przez żyłę szyjną (transjugular liver biopsy), która wiąże się z mniejszym ryzykiem krwawienia:1
- Procedura polega na wprowadzeniu cewnika przez żyłę szyjną do żyły wątrobowej
- Następnie przez cewnik wprowadza się igłę do pobrania próbki tkanki wątrobowej
- Metoda ta minimalizuje ryzyko krwawienia do jamy otrzewnej
Diagnostyka różnicowa ostrej niewydolności wątroby
W diagnostyce różnicowej ostrej niewydolności wątroby należy uwzględnić stany, które mogą prezentować podobne objawy kliniczne i laboratoryjne:12
Stany wymagające różnicowania
- Ostre zapalenie wątroby – charakteryzuje się podwyższonymi enzymami wątrobowymi i żółtaczką, ale bez encefalopatii i koagulopatii
- Zaostrzenie przewlekłej choroby wątroby – pacjenci z wcześniej rozpoznaną chorobą wątroby i objawami dekompensacji
- Żółtaczka cholestatyczna – związana z zaburzeniami odpływu żółci, często z bólem brzucha i gorączką
- Żółtaczka hemolityczna – podwyższona bilirubina pośrednia, bez znacznego wzrostu enzymów wątrobowych
- Sepsa – może powodować uszkodzenie wątroby, ale zwykle z innymi objawami ogólnoustrojowymi
- Choroba Wilsona – może manifestować się jako ostra niewydolność wątroby, charakterystyczny stosunek bilirubiny do fosfatazy alkalicznej >2,0
- Zespół HELLP u kobiet w ciąży – hemoliza, podwyższone enzymy wątrobowe, małopłytkowość
Odróżnianie infekcji naśladujących ostrą niewydolność wątroby
W krajach rozwijających się szczególnie istotne jest różnicowanie ostrej niewydolności wątroby wywołanej wirusami hepatotropowymi (A-E) od ostrej niewydolności wątroby spowodowanej innymi chorobami zakaźnymi (ALF-ID):12
- Obecność wysokiej gorączki, splenomegalii i jedynie umiarkowanego podwyższenia ALT i AST może sugerować infekcyjną etiologię inną niż wirusowe zapalenie wątroby
- Zakażenia, które mogą naśladować ostrą niewydolność wątroby, to m.in. malaria, dur brzuszny, leptospiroza, riketsjozy
- Wczesna identyfikacja tych zakażeń jest kluczowa dla wdrożenia odpowiedniego leczenia, które może znacząco poprawić rokowanie
Ocena prognostyczna i ciężkość ostrej niewydolności wątroby
Ocena prognostyczna pacjentów z ostrą niewydolnością wątroby jest kluczowa dla podjęcia decyzji o dalszym postępowaniu, w tym ewentualnej kwalifikacji do pilnego przeszczepu wątroby.12
Modele prognostyczne
Istnieje kilka systemów prognostycznych stosowanych w ocenie pacjentów z ALF:12
- Kryteria King’s College (KCC) – najbardziej znany i szeroko stosowany system prognostyczny, dzielący pacjentów na dwie grupy: z niewydolnością wątroby wywołaną paracetamolem i o innej etiologii. Główną wadą jest to, że dotyczy tylko pacjentów z encefalopatią
- Model MELD (Model for End-Stage Liver Disease) – skala wykorzystująca stężenie bilirubiny, kreatyniny i INR; wartość ≥30,5 sugeruje złe rokowanie i potrzebę przeszczepu wątroby
- APACHE II (Acute Physiologic Assessment and Chronic Health Evaluation II) – system oceny ciężkości stanu pacjenta w opiece intensywnej
- Klasyfikacja O’Grady’ego – dzieli ALF na trzy kategorie w zależności od czasu wystąpienia encefalopatii:
- Nadostra (<7 dni) - najwyższe ryzyko obrzęku mózgu, ale lepsze rokowanie
- Ostra (7-21 dni)
- Podostra (>21 dni) – najniższe ryzyko obrzęku mózgu, ale najgorsze rokowanie
Czynniki prognostyczne
Na rokowanie w ostrej niewydolności wątroby wpływają:12
- Etiologia – kluczowy czynnik prognostyczny; najlepsze rokowanie mają pacjenci z ALF spowodowaną paracetamolem i wirusowym zapaleniem wątroby typu A
- Stopień encefalopatii – wyższy stopień wiąże się z gorszym rokowaniem
- Wiek pacjenta – starszy wiek jest niekorzystnym czynnikiem rokowniczym
- Parametry laboratoryjne:
- Wysokie stężenie bilirubiny
- Wysoki INR (>6,5 lub PT >20 sekund)
- Podwyższona kreatynina
- Kwasica metaboliczna
- Niskie stężenie czynnika V
- Rozwój powikłań:
- Obrzęk mózgu
- Niewydolność nerek
- Zespół ostrej niewydolności oddechowej (ARDS)
- Zakażenia
Wynik biopsji wątroby może również służyć jako narzędzie prognostyczne – martwica hepatocytów przekraczająca 70% w badaniu biopsyjnym prognozuje zgon ze swoistością 90% i czułością 56%.1
Znaczenie wczesnej diagnostyki i skierowania do ośrodka specjalistycznego
Wczesna diagnostyka i odpowiednie skierowanie pacjenta z ostrą niewydolnością wątroby mają kluczowe znaczenie dla poprawy rokowania.12
Wskazania do skierowania do ośrodka transplantacyjnego
- Każdy pacjent z ostrą niewydolnością wątroby lub podejrzeniem tego stanu powinien być jak najszybciej skierowany do ośrodka specjalistycznego z możliwością przeszczepu wątroby
- Decyzja o przeniesieniu nie powinna być opóźniana przez oczekiwanie na wyniki badań diagnostycznych
- Malejące poziomy aminotransferaz z jednoczesnym wzrostem stężenia bilirubiny i INR są złym czynnikiem prognostycznym i wymagają natychmiastowego przeniesienia
- Nawet pacjenci, którzy mogą nie być kandydatami do przeszczepu, powinni być leczeni w ośrodku specjalistycznym, ponieważ kompleksowa opieka na oddziale intensywnej terapii może zmniejszyć śmiertelność z 80% do 30%
Znaczenie czasu w diagnostyce i leczeniu
Ostra niewydolność wątroby może rozwinąć się bardzo szybko, w niektórych przypadkach nawet w ciągu 48 godzin.1 Dlatego konieczne jest:2
- Natychmiastowe rozpoznanie stanu pacjenta
- Wczesne wdrożenie leczenia przyczynowego (np. N-acetylocysteina w zatruciu paracetamolem)
- Seryjne monitorowanie parametrów laboratoryjnych do oceny progresji choroby
- Szybka ocena prognostyczna w celu identyfikacji pacjentów wymagających przeszczepu wątroby
- Wczesne konsultacje z hepatologiem lub gastroenterologiem
Decyzja o przeszczepie wątroby powinna zostać podjęta w ciągu maksymalnie 3 dni przez zespół wielospecjalistyczny, aby zapobiec pogorszeniu stanu klinicznego, które mogłoby stanowić przeciwwskazanie do transplantacji.1
Podsumowanie diagnostyki ostrej niewydolności wątroby
Diagnoza ostrej niewydolności wątroby wymaga kompleksowego podejścia, obejmującego dokładny wywiad medyczny, badanie fizykalne, badania laboratoryjne i obrazowe. Kluczowe znaczenie ma:12
- Wczesne rozpoznanie – ostra niewydolność wątroby definiowana jest przez obecność koagulopatii (INR ≥1,5) i encefalopatii wątrobowej u pacjenta bez wcześniejszej choroby wątroby
- Identyfikacja przyczyny – wpływa na wybór specyficznego leczenia i rokowanie
- Ocena ciężkości stanu – przy użyciu uznanych systemów prognostycznych
- Szybkie skierowanie do ośrodka specjalistycznego z możliwością przeszczepu wątroby
- Seryjne monitorowanie parametrów laboratoryjnych – do oceny progresji choroby i odpowiedzi na leczenie
Dzięki postępom w diagnostyce i leczeniu, w tym dostępności pilnych przeszczepów wątroby, rokowanie w ostrej niewydolności wątroby uległo znaczącej poprawie w ostatnich latach, choć śmiertelność nadal pozostaje wysoka (25-30%).12
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.