Ostre niewydolność wątroby
Epidemiologia
Ostra niewydolność wątroby (ALF) to nagłe, ciężkie uszkodzenie wątroby z encefalopatią u osób bez wcześniejszej choroby wątroby, charakteryzujące się wysoką śmiertelnością (30-70%, średnio ok. 50%). Częstość występowania ALF w krajach rozwiniętych wynosi poniżej 10 przypadków na milion mieszkańców rocznie, z około 2000 przypadków rocznie w USA. Etiologia ALF jest zróżnicowana geograficznie: w krajach rozwiniętych dominuje polekowe uszkodzenie wątroby (DILI), zwłaszcza zatrucie paracetamolem (42-55% przypadków), natomiast w krajach rozwijających się główną przyczyną są wirusowe zapalenia wątroby typu A, B i E. ALF najczęściej dotyka młodych dorosłych (35-45 lat), częściej kobiety (73%), a śmiertelność jest wyższa u pacjentów poniżej 10 i powyżej 40 lat. Wśród dzieci etiologia różni się wiekowo, z przewagą etiologii metabolicznych i nieokreślonych u niemowląt oraz toksycznych i autoimmunologicznych u starszych dzieci.
Epidemiologia ostrej niewydolności wątroby
Ostra niewydolność wątroby (ALF – Acute Liver Failure) to rzadki, ale poważny stan kliniczny charakteryzujący się nagłym wystąpieniem ciężkiego uszkodzenia wątroby, objawiającym się głęboką dysfunkcją tego narządu oraz stanem splątania nazywanym encefalopatią wątrobową u osób bez wcześniej rozpoznanej choroby wątroby. Brak wcześniejszej choroby wątroby jest kluczowy dla definicji ALF.12 Pomimo względnej rzadkości występowania, ALF jest istotnym problemem klinicznym ze względu na wysoką śmiertelność, która według różnych źródeł waha się w granicach 30-70%, ze średnią około 50%.34
Częstość występowania na świecie
Dokładna częstość występowania ALF nie jest w pełni znana, gdyż brakuje krajowych rejestrów w większości państw.5 Według danych z piśmiennictwa, w krajach rozwiniętych częstość występowania ALF szacuje się na mniej niż 10 przypadków na milion mieszkańców rocznie.67 W Stanach Zjednoczonych rocznie diagnozuje się około 2000 przypadków ALF.89 Z kolei w Europie badanie przeprowadzone w Niemczech wskazało na częstość występowania 1,13 przypadku na 100 000 osobolat, co jest wyższą wartością niż wcześniej szacowano.10
Inne badania sugerują inną częstość występowania ALF:
- W badaniu populacyjnym przeprowadzonym w metropolii Atlanta (USA) w latach 2000-2004 wykazano roczną częstość występowania ALF na poziomie 5,5 przypadku na milion mieszkańców (95% CI 4,3–7,0), co ekstrapolowano na około 1600 przypadków rocznie w całych Stanach Zjednoczonych.1112
- W krajach rozwijających się częstość występowania ALF jest znacznie wyższa, co wiąże się z większą częstością występowania infekcyjnego zapalenia wątroby w tych regionach.13
- W Meksyku zaobserwowano trzykrotny wzrost śmiertelności związanej z ALF w latach 1998-2009, przy czym globalna śmiertelność wzrosła z 13,1 do 40,2 zgonów na 10 milionów mieszkańców.14
Zróżnicowanie geograficzne
Istnieją znaczące różnice geograficzne w częstości występowania różnych przyczyn ALF na świecie.15 W krajach rozwiniętych najczęstszą przyczyną ALF jest polekowe uszkodzenie wątroby (DILI – Drug-Induced Liver Injury), zwłaszcza zatrucie paracetamolem, które odpowiada za około 42-55% przypadków ALF.1617 W Stanach Zjednoczonych i Europie Zachodniej częstość występowania ALF spowodowanej zapaleniem wątroby typu A i B zmniejszyła się w ciągu ostatnich 50 lat, podczas gdy częstość występowania ALF wywołanej paracetamolem wzrosła.18
Natomiast w krajach rozwijających się, zwłaszcza w Azji i Afryce, wirusowe zapalenie wątroby pozostaje główną przyczyną ALF.19 Wirus zapalenia wątroby typu A (HAV), B (HBV) i E (HEV) są wiodącymi przyczynami ALF na całym świecie, szczególnie w krajach rozwijających się.2021 W badaniu przeprowadzonym w Egipcie wykazano, że wirus zapalenia wątroby typu A (HAV) był najczęściej identyfikowaną etiologią ALF u dzieci (37,7%).22
W krajach afrykańskich na południe od Sahary przeanalizowano 152 przypadki ALF wywołanej wirusowym zapaleniem wątroby w latach 1982-2022. Najczęstszymi przyczynami były: wirus zapalenia wątroby typu A (HAV) z 62 przypadkami (40,8%), wirus zapalenia wątroby typu E (HEV) z 54 przypadkami (35,5%) oraz wirus zapalenia wątroby typu B (HBV) z 18 przypadkami (11,8%).23
Charakterystyka demograficzna
ALF dotyka pacjentów w różnym wieku, ale najczęściej występuje u młodych dorosłych, zazwyczaj w wieku 35-45 lat.24 Badania wykazują, że ALF częściej występuje u kobiet (73%) niż u mężczyzn, a kobiety z ALF są zwykle starsze (39 lat) niż mężczyźni (32,5 lat).2526 Wiek może mieć również znaczenie dla chorobowości i śmiertelności u osób z ALF – pacjenci młodsi niż 10 lat i starsi niż 40 lat mają tendencję do gorszych wyników leczenia.27
Pod względem dystrybucji etnicznej, w amerykańskim wieloośrodkowym badaniu ALF, rozkład etniczny obejmował: osoby rasy białej (74%), Latynosów (10%), osoby rasy czarnej (3%), Azjatów (5%) i Latynoamerykanów (2%).28 W innym badaniu stwierdzono, że ALF występuje częściej u osób rasy białej (74 000 osób na 100 000), 10 000 osób na 100 000 wśród Latynosów, 3000 osób na 100 000 wśród populacji czarnoskórej i 5000 osób na 100 000 wśród populacji azjatyckiej.29
Rozkład etiologiczny
Etiologia ALF jest zróżnicowana i zależy od wielu czynników, w tym lokalizacji geograficznej, wieku pacjenta i rozwoju kraju.3031 Ogólnie rzecz biorąc, przyczyny ALF można podzielić na następujące kategorie:
- Polekowe uszkodzenie wątroby (DILI): W krajach rozwiniętych toksyczność acetaminofenu (paracetamolu) jest najczęstszą przyczyną ALF, odpowiadającą za ponad 40% przypadków.32 Inne leki odpowiadają za około 12% przypadków.33
- Wirusowe zapalenie wątroby: W krajach rozwijających się HAV, HBV i HEV są wiodącymi przyczynami ALF.34 Wirus zapalenia wątroby typu E (HEV) jest szczególnie niebezpieczny dla kobiet w ciąży i może prowadzić do ALF.35
- Autoimmunologiczne zapalenie wątroby: Jest to ważna przyczyna ALF, szczególnie u kobiet.36
- Choroba Wilsona: Genetyczna choroba związana z zaburzeniami metabolizmu miedzi.37
- Zatłuszczenie wątroby w ciąży i zespół HELLP (hemoliza, podwyższone enzymy wątrobowe, niska liczba płytek krwi).38
- Nieznana etiologia: Około 15% przypadków ALF pozostaje o nieokreślonej etiologii.39
Zachorowalność i śmiertelność
ALF jest związana z wysoką śmiertelnością, wahającą się od 30% do 70%, ze średnią około 47% w badaniu niemieckim.4041 Pomimo wysokiej śmiertelności, potencjalnie ratujący życie przeszczep wątroby jest rzadko wykonywany – tylko w około 3,8% przypadków w badaniu niemieckim.42 W badaniu egipskim śmiertelność wynosiła 47,4%, przy czym większość zgonów nastąpiła wcześnie, w ciągu pierwszych 5 dni od przyjęcia.4344
Śmiertelność w ALF zależy od wielu czynników, w tym od przyczyny, ciężkości encefalopatii wątrobowej, wieku pacjenta oraz dostępności przeszczepu wątroby.4546 Główne przyczyny zgonów u pacjentów z ALF to obrzęk mózgu, sepsa i niewydolność wielonarządowa.4748
Wprowadzenie przeszczepu wątroby jako skutecznej terapii, poprawa intensywnej opieki medycznej oraz zmiana epidemiologii ALF z przyczyn o stosunkowo złym rokowaniu (np. zapalenie wątroby typu B) na te o stosunkowo dobrym rokowaniu (np. przedawkowanie paracetamolu) przyczyniły się do poprawy rokowania w ALF, szczególnie w krajach zachodnich.49 Wskaźniki przeżycia przy leczeniu wyczekującym wahają się między 50% a 60%, co może wzrosnąć do 80% po przeszczepie wątroby.50
Nadzór i trendy
Nadzór nad ALF jest prowadzony przez różne organizacje na całym świecie. W Stanach Zjednoczonych Grupa Badawcza Ostrej Niewydolności Wątroby (Acute Liver Failure Study Group) składa się z badaczy i koordynatorów z 23 akademickich ośrodków medycznych, z których wszystkie wykonują przeszczepy wątroby. Otrzymują oni wsparcie z Narodowego Instytutu Cukrzycy, Chorób Układu Pokarmowego i Nerek w celu badania epidemiologii, wyników i patogenezy ALF w USA.51
We Francji, poza krajowymi danymi dotyczącymi przeszczepów wątroby, nie są dostępne żadne dane nadzoru dotyczące ALF. Istnieją inicjatywy, takie jak nadzór syndromiczny w oddziałach ratunkowych, które mają na celu ocenę obciążenia ALF.52
Trendy epidemiologiczne ALF zmieniały się na przestrzeni lat:
- W krajach rozwiniętych częstość występowania ALF wywołanej wirusami znacznie spadła, przy czym tylko 19% wszystkich przypadków ALF jest obecnie związanych z infekcją wirusową w Europie.53
- Przegląd epidemiologii ALF w ciągu ostatnich 50 lat ujawnia, że względna częstość występowania ALF wtórnej do zapalenia wątroby typu A i B spadła, podczas gdy częstość występowania ALF wywołanej paracetamolem wzrosła, głównie w Stanach Zjednoczonych i Europie Zachodniej.54
- W Meksyku zaobserwowano znaczący wzrost śmiertelności związanej z ALF po 2006 roku, który dotyczył szczególnie osób powyżej 45 roku życia. Najbardziej znaczący wzrost zaobserwowano w przypadku etiologii wirusowych.55
Obciążenie ekonomiczne
ALF wiąże się ze znacznym obciążeniem ekonomicznym systemu opieki zdrowotnej. W Stanach Zjednoczonych ALF stanowi około 6% zgonów związanych z wątrobą i 7% ortotopowych przeszczepów wątroby (OLT).56 ALF odpowiada za około 2,3% przeszczepów wątroby u dorosłych w USA w 2022 roku.57
Choroby wątroby, w tym ALF, są związane z około 2 milionami zgonów rocznie i stanowią 4% globalnej śmiertelności.58 Globalne Obciążenie Chorobą 2019 wykazało, że 1,26 miliona osób zmarło z powodu marskości i innych przewlekłych chorób wątroby w 2019 roku, co oznacza 13% wzrost od 1990 roku.59
Szczególne populacje
ALF u dzieci
Dokładna częstość występowania ALF u dzieci nie jest znana, ale stanowi ona 10-15% pediatrycznych przeszczepów wątroby w Stanach Zjednoczonych rocznie.60 Etiologia ALF u dzieci różni się w zależności od wieku:
- U niemowląt i dzieci poniżej 3 roku życia przeważają etiologie nieokreślone i metaboliczne.61
- U starszych dzieci częstsze stają się toksyczność wywołana lekami (szczególnie paracetamolem) i autoimmunologiczne zapalenie wątroby.62
- Etiologie infekcyjne (np. wirusowe zapalenie wątroby) różnią się pod względem częstości występowania w zależności od regionu geograficznego.63
W badaniu przeprowadzonym w Egipcie, które objęło 154 dzieci z ALF, średni wiek wynosił 5,8 lat (zakres od 7 miesięcy do 17 lat). Wirus zapalenia wątroby typu A (HAV) był najczęściej identyfikowaną etiologią (37,7%), a śmiertelność wynosiła 47,4%.64
Kobiety w ciąży
Wirus zapalenia wątroby typu E (HEV) jest związany z wysoką częstością występowania piorunującego zapalenia wątroby u kobiet w ciąży i stanowi przedmiot niepokoju u ciężarnych pacjentek mieszkających w obszarach endemicznych lub podróżujących przez nie.65 W badaniach z Afryki Subsaharyjskiej wirus zapalenia wątroby typu E (HEV) był często zgłaszany u kobiet w ciąży.66
Wyzwania w nadzorze
Mimo znaczenia nadzoru nad ALF, istnieje wiele wyzwań w monitorowaniu i gromadzeniu danych dotyczących tego stanu:
- Brak jednolitej definicji ALF do badań epidemiologicznych.67
- Brak krajowych rejestrów w większości krajów.68
- Ograniczone dane dotyczące częstości występowania i rzeczywistego obciążenia ALF na całym świecie.69
- Trudności w określeniu dokładnej częstości występowania polekowego uszkodzenia wątroby (DILI) ze względu na złożoności diagnostyczne i powszechne niedostateczne raportowanie.70
Przyszłe kierunki
Przyszłe badania nad ALF powinny koncentrować się na następujących obszarach:
- Ustanowienie standardowej definicji ALF do badań epidemiologicznych.71
- Rozwój krajowych rejestrów ALF w celu lepszego monitorowania częstości występowania i wyników.72
- Przeprowadzenie większej liczby badań populacyjnych w celu dokładniejszego określenia obciążenia ALF.73
- Badanie związku między szczepionkami a zmniejszeniem częstości występowania ALF związanej z wirusowym zapaleniem wątroby.74
- Opracowanie lepszych systemów wczesnego ostrzegania i kryteriów prognostycznych dla pacjentów z ALF.75
- Badanie nowych metod obrazowania, takich jak scyntygrafia wątrobowo-żółciowa, do oceny funkcji wątroby u pacjentów z ALF.7677
Podsumowanie
Ostra niewydolność wątroby jest rzadkim, ale poważnym stanem klinicznym, który wiąże się z wysoką śmiertelnością. Częstość występowania ALF różni się w zależności od regionu geograficznego, przy czym szacuje się, że w krajach rozwiniętych występuje mniej niż 10 przypadków na milion mieszkańców rocznie. W Stanach Zjednoczonych rocznie diagnozuje się około 2000 przypadków ALF.
Etiologia ALF jest zróżnicowana i różni się w zależności od położenia geograficznego. W krajach rozwiniętych najczęstszą przyczyną jest polekowe uszkodzenie wątroby, szczególnie zatrucie paracetamolem, podczas gdy w krajach rozwijających się główną przyczyną jest wirusowe zapalenie wątroby. Śmiertelność w ALF jest wysoka, wahając się od 30% do 70%, ale może być zmniejszona dzięki wczesnemu przeszczepowi wątroby i poprawie opieki intensywnej.
Potrzebne są dalsze badania, aby lepiej zrozumieć epidemiologię ALF, opracować bardziej skuteczne strategie profilaktyki i poprawić wyniki leczenia pacjentów.7879
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.