Infekcja norowirusowa
Epidemiologia
Norowirus jest główną przyczyną ostrego zapalenia żołądka i jelit (AGE) na świecie, powodując około 685 milionów zachorowań rocznie oraz 200 000 zgonów, w tym 50 000 u dzieci. W USA odpowiada za około 21 milionów przypadków rocznie, stanowiąc 60% wszystkich przypadków AGE. Wirus jest wysoce zakaźny, z dawką zakaźną wynoszącą 10-100 cząstek, a ciężki przebieg obserwuje się u dzieci poniżej 5. roku życia, osób starszych oraz immunosupresyjnych. Transmisja odbywa się głównie drogą fekalno-oralną, przez kontakt bezpośredni, skażoną żywność, wodę, powierzchnie oraz aerozole z wymiotów. Ogniska najczęściej występują w placówkach opieki długoterminowej, szpitalach, szkołach i na statkach wycieczkowych, z sezonowością zimową (listopad-kwiecień). Norowirus wykazuje dużą odporność na warunki środowiskowe, przetrwając zamrożenie i temperatury do 60°C.
Epidemiologia norowirusa
Norowirus jest wiodącą przyczyną ostrego zapalenia żołądka i jelit (AGE) na całym świecie, odpowiadając za znaczącą zachorowalność i śmiertelność w krajach o różnym poziomie dochodów. Według szacunków, wirus ten wywołuje rocznie około 685 milionów przypadków zapalenia żołądka i jelit na całym świecie, prowadząc do około 150 000 zgonów wśród dorosłych i 50 000 zgonów wśród dzieci12. W Stanach Zjednoczonych każdego roku diagnozowanych jest około 21 milionów przypadków choroby wywołanej przez norowirus, co stanowi około 60% przypadków ostrego zapalenia żołądka i jelit1.
Norowirus jest niezwykle zakaźny, a do wywołania infekcji wystarczy zaledwie 10-100 cząstek wirusa1. Szczególnie narażone na ciężki przebieg choroby są osoby w skrajnych przedziałach wiekowych (dzieci poniżej 5. roku życia i osoby starsze) oraz osoby z obniżoną odpornością12. Według jednego z globalnych przeglądów systematycznych badań nadzoru prowadzonych w społecznościach, wskaźniki zachorowań na norowirusa wahają się od 12,5 do 60 na 1000 osobolat1.
Rozprzestrzenianie wirusa
Głównym sposobem przenoszenia norowirusa jest droga fekalno-oralna1. Wirus może być przenoszony przez:
- Bezpośredni kontakt z zakażoną osobą
- Spożycie skażonej żywności lub wody
- Kontakt z zanieczyszczonymi powierzchniami
- Aerozole powstające podczas wymiotów1
Szczególnie narażone na zakażenie są zamknięte społeczności, takie jak placówki opieki długoterminowej, szpitale, szkoły, przedszkola oraz statki wycieczkowe11. Wirus może przetrwać zamrożenie i wysokie temperatury (do 60°C), a także utrzymywać się na powierzchniach przez dłuższy czas1.
Sezonowość
Chociaż zakażenia norawirusem mogą występować przez cały rok, większość przypadków (około 76%) odnotowuje się w miesiącach zimowych, od listopada do marca/kwietnia12. Ta sezonowość doprowadziła do nazwania choroby „zimową chorobą wymiotną” lub „żołądkową grypą”1. Podczas pandemii COVID-19 zaobserwowano zmniejszenie liczby przypadków norowirusa, jednak po zniesieniu ograniczeń liczba zakażeń powróciła do poziomów sprzed pandemii1.
Ogniska zakażeń norowirusem
Ogniska zakażeń norowirusem charakteryzują się wysokimi wskaźnikami zachorowań i znacznym obciążeniem ekonomicznym oraz klinicznym1. Według danych z CDC, norowirus jest odpowiedzialny za około 50-60% wszystkich ognisk chorób przenoszonych drogą pokarmową w Stanach Zjednoczonych12.
Miejsca występowania ognisk
Najczęściej zgłaszanymi miejscami występowania ognisk norowirusa w USA i innych krajach uprzemysłowionych są placówki opieki zdrowotnej1. W szczególności:
- Placówki opieki długoterminowej – prawie dwie trzecie wszystkich ognisk norowirusa zgłaszanych w Stanach Zjednoczonych występuje w takich miejscach1
- Szpitale
- Restauracje i wydarzenia cateringowe
- Szkoły i przedszkola
- Statki wycieczkowe12
W Chinach, według analizy danych z Narodowego Systemu Nadzoru nad Zdarzeniami Awaryjnymi w Zdrowiu Publicznym (PHEESS) z lat 2014-2017, aż 93% ognisk norowirusa wystąpiło w placówkach szkolnych, w tym 39% w szkołach podstawowych, 22% w placówkach opieki nad dziećmi i 20% w szkołach średnich1.
Drogi transmisji w ogniskach
W ogniskach norowirusa obserwuje się różne drogi transmisji, w zależności od środowiska. Według danych z Chin, większość ognisk (63%) była spowodowana transmisją z osoby na osobę, a następnie wieloma drogami transmisji (11%), transmisją przez żywność (5%) i wodę (3%)1. Transmisja z osoby na osobę była główną przyczyną ognisk w placówkach opieki nad dziećmi (75,7%), szkołach podstawowych (76,1%) i szkołach średnich (50,4%)1.
Produkty spożywcze najczęściej związane z ogniskami norowirusa to zielone liściaste warzywa (takie jak sałata), świeże owoce i owoce morza (takie jak ostrygi)1. Szczególnie podatne na transmisję wirusa są surowe, wilgotne i nieugotowane potrawy1.
Obciążenie ekonomiczne
Norowirus powoduje znaczne obciążenie ekonomiczne i kliniczne. Bezpośrednie koszty opieki zdrowotnej i utracona produktywność z powodu osobistej choroby lub czasu spędzonego na opiece nad chorym dzieckiem szacowane są na 60 miliardów dolarów rocznie na całym świecie12. W Stanach Zjednoczonych norowirus jest przyczyną około 400 000 wizyt na oddziałach ratunkowych i 71 000 hospitalizacji rocznie1.
Systemy nadzoru nad norowirusem
Nadzór nad norowirusem jest kluczowy dla zapewnienia informacji dotyczących zapobiegania i kontroli infekcji. Ze względu na to, że większość osób z łagodnymi objawami nie zgłasza się po pomoc medyczną, liczba zgłoszonych przypadków i ognisk w społeczności jest wciąż znacznie niedoszacowana1.
Systemy nadzoru w Stanach Zjednoczonych
W Stanach Zjednoczonych CDC korzysta z kilku systemów nadzoru nad norowirusem1:
- NORS (National Outbreak Reporting System) – system, do którego departamenty zdrowia zgłaszają podejrzane i potwierdzone ogniska norowirusa
- CaliciNet – sieć laboratoriów zdrowia publicznego, która identyfikuje szczepy norowirusa związane z ogniskami
- NoroSTAT (Norovirus Sentinel Testing and Tracking) – sieć stanowych departamentów zdrowia współpracujących z CDC w celu zapewnienia zgłaszania ognisk norowirusa w czasie niemal rzeczywistym1
- NREVSS (National Respiratory and Enteric Virus Surveillance System)
- NVSN (New Vaccine Surveillance Network) – sieć prowadząca aktywny, oparty na populacji nadzór nad hospitalizacjami i wizytami ambulatoryjnymi związanymi z ostrym zapaleniem żołądka i jelit u dzieci
- NoroSurv – globalna sieć nadzoru nad szczepami norowirusa u dzieci, której celem jest zbieranie danych o krążących genotypach norowirusa u hospitalizowanych dzieci poniżej 5. roku życia1
NoroSTAT, ustanowiony w sierpniu 2012 roku, poprawia terminowość, kompletność i spójność raportowania ognisk norowirusa do systemów NORS i CaliciNet. Stanowe departamenty zdrowia zgłaszają wstępne informacje epidemiologiczne, w tym datę wystąpienia ogniska, główny sposób transmisji, całkowitą liczbę chorych, miejsce ogniska i czy norowirus jest podejrzewaną lub potwierdzoną przyczyną12.
Systemy nadzoru w innych krajach
W innych krajach również funkcjonują systemy nadzoru nad norowirusem:
- Wielka Brytania – UK Health Security Agency (UKHSA) publikuje cotygodniowe (w okresie zimowym) i comiesięczne (w okresie letnim) raporty o aktywności norowirusa i rotawirusa. Dane pochodzą z czterech systemów, w tym zgłoszeń laboratoryjnych, raportów o ogniskach w szpitalach i środowiskach lokalnych oraz danych z nadzoru molekularnego1
- Niemcy – nadzór nad ogniskami chorób zakaźnych jest zintegrowany z elektronicznym systemem nadzoru. W latach 2001-2009 zgłoszono łącznie 856 539 przypadków norowirusa, z czego 76% wystąpiło w ogniskach12
- Kanada – wykorzystuje różne systemy nadzoru, w tym Canadian Notifiable Disease Surveillance System i National Enteric Surveillance Program (NESP)1
- Chiny – korzystają z Narodowego Systemu Nadzoru nad Zdarzeniami Awaryjnymi w Zdrowiu Publicznym (PHEESS), do którego zgłaszane są ogniska ostrego zapalenia żołądka i jelit obejmujące 20 lub więcej przypadków1
Nowe metody nadzoru
Oprócz tradycyjnych systemów nadzoru, rozwijane są również nowsze metody:
- Nadzór ściekowy – monitorowanie norowirusa GII w ściekach może potencjalnie dostarczyć kompleksowych i spójnych danych, które mogą pomóc w triangulacji różnych zestawów danych. Badania wykazały, że monitorowanie ścieków może prowadzić do wykrycia norowirusa wcześniej niż inne metody12
- Nadzór przez Internet – wykorzystanie danych z wyszukiwarek internetowych do identyfikacji potencjalnych epidemii norowirusa. W Chinach zbadano związek między liczbą przypadków norowirusa a indeksem wyszukiwania słów kluczowych związanych z norowirusem w wyszukiwarce Baidu1
- Syndromiczny nadzór – opiera się na objawach, a nie na potwierdzonych diagnozach, co pozwala na szybsze wykrycie wzrostu poziomu choroby w społeczności1
Różnorodność genetyczna i wyzwania dla szczepionek
Norowirus charakteryzuje się dużą różnorodnością genetyczną, z wieloma genogrупami i genotypami krążącymi jednocześnie na całym świecie1. Zidentyfikowano pięć genogroup norowirusa, z których GII, GI i rzadko GIV są odpowiedzialne za ogniska u ludzi1.
Dominujące genotypy
Genotyp GII.4 jest zwykle najczęstszym genotypem, odpowiedzialnym za większość przypadków choroby1. Inne genotypy powodują różną liczbę zachorowań z roku na rok, przy czym w ostatnich latach najczęściej występowały GII.2, GII.3 i GII.61. Badania wykazały również, że szczepy GII częściej występują w ogniskach w placówkach opieki zdrowotnej1.
W Brazylii badanie nadzorcze wykazało, że większość przypadków norowirusa była spowodowana przez genotyp GII.P16/GII.4, który był obecny we wszystkich analizowanych latach1. W Wielkiej Brytanii ostrzegano o potencjalnej drugiej fali zakażeń związanej z drugim, częściej występującym genotypem po zimie z wyższą niż przeciętna liczbą zgłoszonych przypadków norowirusa powiązanych z nowo pojawiającym się genotypem1.
Wyzwania dla rozwoju szczepionek
Obecnie nie istnieje licencjonowana szczepionka przeciwko norowirusowi, a wiele cech wirusa i odpowiedzi immunologicznej człowieka na niego stanowi wyzwanie dla rozwoju szczepionki12:
- Znaczna różnorodność genetyczna wirusa
- Potrzeba szczepionek wielowalentnych, aby zapewnić szeroką ochronę populacji narażonej na ryzyko
- Możliwa konieczność regularnej aktualizacji składu szczepionek w oparciu o epidemiologię norowirusa
- Krótkotrwała odporność po zakażeniu, trwająca tylko kilka miesięcy i specyficzna dla konkretnego szczepu wirusa1
Pomimo tych wyzwań, rozwój szczepionki przeciwko norowirusowi pozostaje priorytetem ze względu na znaczną zachorowalność i śmiertelność związaną z ostrym zapaleniem żołądka i jelit wywołanym przez norowirus. Szczepionka zapobiegająca chorobie miałaby znaczący wpływ na globalne zdrowie publiczne12.
Wyzwania w nadzorze nad norowirusem
Pomimo postępów w wykrywaniu i klasyfikacji norowirusa, nadzór nad tą chorobą napotyka na wiele wyzwań1.
Niedoszacowanie przypadków
Liczba zgłoszonych przypadków norowirusa jest znacznie niedoszacowana z powodu kilku czynników1:
- Osoby z łagodnymi objawami często nie szukają pomocy medycznej
- Nie wszystkie osoby zgłaszające się do lekarza są badane w kierunku norowirusa
- W większości krajów nadzór nad norowirusem opiera się głównie na wykrywaniu ognisk, a pojedyncze przypadki nie są zgłaszane1
- Brak standardowego testowania w kierunku norowirusa poza środowiskami, gdzie występują ogniska1
W wielu krajach pojedyncze przypadki norowirusa nie podlegają obowiązkowemu zgłaszaniu, a tylko ogniska są raportowane do odpowiednich organów12. Na przykład w stanie Iowa przepisy dotyczące zgłaszania chorób wymagają, aby podejrzane lub potwierdzone ogniska, w tym norowirusa, były zgłaszane do lokalnych agencji zdrowia publicznego najszybszymi dostępnymi środkami w ciągu 24 godzin1.
Różnice w metodach nadzoru
Szacunki dotyczące występowania norowirusa różnią się znacznie w publikacjach, odzwierciedlając zmienność w metodach nadzoru, stosowanych testach laboratoryjnych, badanych populacjach i zmienności z roku na rok w krążących genotypach12.
Praktyki nadzoru nad norowirusem różnią się znacznie w całych Stanach Zjednoczonych, a nie ma wymogu, aby lokalne, terytorialne lub stanowe agencje zgłaszały indywidualne przypadki norowirusa do systemu krajowego1. W Niemczech różnice w procedurach lokalnych departamentów zdrowia publicznego mają wpływ na liczbę ognisk uchwyconych w systemie nadzoru1.
Potrzeba lepszego nadzoru
Aby lepiej zrozumieć prawdziwe obciążenie chorobą wywołaną przez norowirus, potrzebny jest szerszy, rutynowy nadzór oparty na populacji12. Badania obserwacyjne próbowały określić wskaźniki zapadalności w mniejszych, zdefiniowanych populacjach, ale pełne zrozumienie społecznego wpływu norowirusa wymaga lepszych systemów nadzoru.
Zwiększenie nadzoru nad norowirusem jest również istotne dla identyfikacji nowo pojawiających się szczepów i monitorowania zmienności genetycznej nowych wariantów, szczególnie GII.41. Stworzenie globalnej sieci nadzoru nad norowirusem byłoby bardzo ważne dla tego celu.
Warto również zauważyć, że badania ściekowe mogą być użytecznym narzędziem dla lokalnych departamentów zdrowia prowadzących dochodzenia w sprawie ognisk norowirusa1. Ta metoda nadzoru może potencjalnie dostarczyć bardziej lokalnych informacji wczesnego ostrzegania, które mogą informować o podejmowaniu decyzji w zakresie zdrowia publicznego, potencjalnie przed klinicznie wykrytymi ogniskami1.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.