Hiperoksaluria i oksaloza
Objawy
Hiperoksaluria to stan charakteryzujący się podwyższonym wydalaniem szczawianu z moczem, prowadzącym do nawracających kamieni nerkowych, nefrokalcynozy oraz przewlekłej choroby nerek, która może progresować do schyłkowej niewydolności nerek (ESRD). Wyróżnia się pierwotne typy hiperoksalurii (PH1, PH2, PH3) oraz wtórną hiperoksalurię jelitową. PH1, spowodowana mutacją w genie AGXT, cechuje się najcięższym przebiegiem, z wydalaniem szczawianu zwykle >100 mg/dzień i wysokim ryzykiem ESRD (>70% pacjentów), często już w młodym wieku (średni wiek pojawienia się objawów to 5 lat). PH2 i PH3 mają łagodniejszy przebieg, z niższym wydalaniem szczawianu i mniejszym ryzykiem niewydolności nerek. W hiperoksalurii jelitowej obserwuje się bardzo wysokie wydalanie szczawianu (zwykle ≥80 mg/dzień) oraz hipokalciurię (<100 mg/dzień). Niewydolność nerek prowadzi do oksalozy systemowej, czyli odkładania się kryształów szczawianu w wielu narządach (kości, serce, oczy, skóra), co powoduje poważne powikłania wielonarządowe, w tym anemia, neuropatie, retinopatię i zaburzenia rytmu serca.
Objawy hiperoksalurii
Hiperoksaluria to stan charakteryzujący się podwyższonym poziomem szczawianu w moczu. Najbardziej charakterystycznym i często pierwszym objawem hiperoksalurii jest tworzenie się kamieni nerkowych12. Objawy związane z kamieniami nerkowymi mogą obejmować:
- Ostry ból w plecach, boku, dolnej części brzucha lub pachwinie12
- Mocz zabarwiony na różowo, czerwono lub brązowo z powodu krwi (krwiomocz)12
- Częste parcie na mocz1
- Ból podczas oddawania moczu12
- Niemożność oddania moczu lub oddawanie niewielkich ilości moczu1
- Dreszcze, gorączka, nudności lub wymioty12
- Nawracające zakażenia układu moczowego1
Objawy hiperoksalurii mogą się pojawić w dowolnym wieku, od niemowlęctwa do dorosłości. Średni wiek pojawienia się objawów to 5 lat1. Osoby z pierwotną hiperoksalurią często doświadczają nawracających kamieni nerkowych już w dzieciństwie lub okresie nastoletnim, zwykle przed 20. rokiem życia1.
Zaawansowane stadia choroby
Bez odpowiedniego leczenia hiperoksaluria może prowadzić do uszkodzenia nerek i ostatecznie do ich niewydolności12. Objawy niewydolności nerek obejmują:
- Zmniejszoną ilość oddawanego moczu lub całkowity brak produkcji moczu12
- Uczucie choroby i zmęczenia12
- Brak apetytu12
- Nudności i wymioty12
- Bladość skóry, szarość lub inne zmiany koloru skóry związane z anemią12
- Obrzęk dłoni i stóp12
W przypadku niemowląt z ciężką postacią pierwotnej hiperoksalurii typu 1 (PH1) choroba może objawiać się opóźnionym wzrostem (failure to thrive) i poważnymi problemami rozwojowymi1. Około 50% dzieci z taką postacią choroby rozwinie niewydolność nerek do 15. roku życia, a 80% do 30. roku życia1.
Oksaloza i jej objawy systemowe
Oksaloza to stan, który występuje, gdy nerki przestają prawidłowo funkcjonować u osób z pierwotną lub jelitową hiperoksalurią12. Organizm nie jest już w stanie usuwać nadmiaru szczawianów, które zaczynają się gromadzić. Najpierw gromadzą się we krwi, a następnie w różnych narządach i tkankach, takich jak oczy, kości, skóra, mięśnie, naczynia krwionośne, serce i inne12.
Oksaloza w swoich późnych stadiach może powodować różnorodne problemy zdrowotne poza nerkami12, w tym:
- Choroby kości – w tym ból kości, złamania, nieprawidłowa twardość i gęstość kości, problemy stomatologiczne (ból zębów, obluzowane zęby)12
- Anemia – trudna do leczenia, wynikająca z odkładania się kryształów szczawianu w szpiku kostnym12
- Owrzodzenia skóry – purpurowe plamy na skórze, wysypki, zmiany martwicze na dłoniach lub stopach12
- Problemy z sercem – zaburzenia rytmu serca, zwolnienie akcji serca (blok serca), zapalenie tkanki sercowej12
- Problemy z oczami – uszkodzenie nerwu wzrokowego (zanik nerwu wzrokowego), retinopatia, zaburzenia widzenia12
- Problemy neurologiczne – bolesne stany nerwów (neuropatia obwodowa), udar1
- Zaburzenia naczyniowe – zwężenie naczyń krwionośnych12
- U dzieci – poważne problemy z rozwojem i wzrostem12
Objawy w różnych typach hiperoksalurii
Objawy i przebieg choroby mogą różnić się w zależności od typu hiperoksalurii12:
- Pierwotna hiperoksaluria typu 1 (PH1) – najcięższa postać, charakteryzująca się szybszym postępem do dysfunkcji nerek i rozwojem schyłkowej niewydolności nerek u połowy pacjentów w młodym wieku dorosłym1. Kamienie nerkowe pojawiają się zwykle między dzieciństwem a wczesną dorosłością1.
- Pierwotna hiperoksaluria typu 2 (PH2) – przebieg jest łagodniejszy niż w przypadku PH1, ale pacjenci nadal mają znaczne ryzyko rozwoju kamieni nerkowych i innych powikłań1. Niewydolność nerek rozwija się później niż w PH11.
- Pierwotna hiperoksaluria typu 3 (PH3) – najłagodniejsza postać, z wcześniejszym początkiem niż w typach 1 i 2, ale wolniejszym spadkiem funkcji nerek1. Chorzy często rozwijają kamienie nerkowe we wczesnym dzieciństwie1.
- Hiperoksaluria jelitowa (wtórna) – charakteryzuje się bardzo wysokim poziomem szczawianu w moczu (zwykle 80 mg/dzień lub więcej) i hipokalciurią, z wydalaniem wapnia z moczem zwykle poniżej 100 mg/dzień1. Głównym narządem dotkniętym w hiperoksalurii wtórnej są nerki, które mogą ulec uszkodzeniu z powodu nefrokalcynoza/” title=”nefrokalcynoza” class=”to-tag” data-termid=”43219″>nefrokalcynozy lub kamicy nerkowej1.
Przebieg choroby i progresja
Hiperoksaluria jest chorobą charakteryzującą się zwiększonym wydalaniem szczawianu z moczem. Spektrum choroby obejmuje nawracające kamienie nerkowe, nefrokalcynozę i zakażenia dróg moczowych, które mogą prowadzić do przewlekłej choroby nerek i schyłkowej niewydolności nerek1. Kiedy obciążenie szczawianem wapnia przekracza zdolność wydalniczą nerek, szczawian wapnia zaczyna odkładać się w różnych narządach w procesie zwanym oksalozą systemową1.
Progresja w pierwotnej hiperoksalurii
Przebieg pierwotnej hiperoksalurii jest nieprzewidywalny i może przebiegać z różną szybkością u różnych osób, nawet w tej samej rodzinie1. Ogólnie rzecz biorąc, choroba charakteryzuje się nawracającą kamicą nerkową i postępującą nefrokalcynozą, prowadzącą do uszkodzenia nerek1.
W rezultacie większość pacjentów osiąga schyłkową niewydolność nerek (ESRD) w 3-5 dekadzie życia1. Kamienie nerkowe w pierwotnej hiperoksalurii są zazwyczaj ciężkie, powodując stosunkowo wczesne uszkodzenie nerek (w wieku nastoletnim do wczesnej dorosłości), co upośledza wydalanie szczawianu, prowadząc do dalszego przyspieszenia gromadzenia się szczawianu w organizmie1.
Progresja choroby nerek jest różna i może trwać od miesięcy do lat. Może wystąpić nagle po ostrym epizodzie odwodnienia, niedrożności spowodowanej kamieniem lub operacji kamienia1. W niektórych przypadkach funkcja nerek może ulec pogorszeniu po pojedynczym incydencie odwodnienia spowodowanym ostrą chorobą lub intensywną aktywnością fizyczną1.
Przebieg w różnych typach hiperoksalurii
Przebieg choroby różni się w zależności od typu hiperoksalurii12:
- W PH1 niewydolność nerek rozwija się u ponad 70% pacjentów w miarę upływu czasu1. Schyłkowa niewydolność nerek zazwyczaj pojawia się u pacjentów między trzecią a piątą dekadą życia1. Jednakże u około 80% pacjentów z wczesnym początkiem schyłkowa niewydolność nerek zostanie zdiagnozowana do 3. roku życia1.
- W PH2 przebieg jest łagodniejszy, z lepszym zachowaniem funkcji nerek i niższą częstością występowania schyłkowej niewydolności nerek oraz mniej nasilonej nefrokalcynozy w porównaniu z PH11. Około 25-50% osób z typem 2 progresuje do niewydolności nerek1.
- W PH3 początek objawów występuje w młodszym wieku niż w typach 1 i 2, ale spadek funkcji nerek jest wolniejszy1. Progresja do przewlekłej choroby nerek w stadium 3 lub gorszym występuje u 5,4%-13,9% pacjentów, a schyłkowa niewydolność nerek jest rzadko zgłaszana1.
Nefrokalcynoza i niewydolność nerek
Nefrokalcynoza jest również związana z ryzykiem niewydolności nerek u pacjentów z pierwotną hiperoksalurią1. We wszystkich typach pierwotnej hiperoksalurii mocz staje się przesycony, co prowadzi do tworzenia się kryształów szczawianu wapnia, które gromadzą się w świetle kanalików1.
Trwale podwyższony poziom szczawianu w moczu powoduje tworzenie się kamieni nerkowych i przyczynia się do postępującego uszkodzenia nerek oraz utraty funkcji nerek1. Dane epidemiologiczne pokazują silny związek między szczawianem w moczu a długoterminową utratą funkcji nerek1.
Połączenie śródkanalikowych i śródmiąższowych złogów szczawianu wapnia, przewlekłego zapalenia śródmiąższowego kanalików i niedrożności nerek spowodowanej kamieniami prowadzi do niewydolności nerek u ponad 70% pacjentów1.
Oksaloza systemowa
Gdy wskaźnik filtracji kłębuszkowej (GFR) spada poniżej 30-40 ml/min/1,73 m², produkcja szczawianu w wątrobie przekracza jego usuwanie przez nerki, prowadząc do odkładania się szczawianu w różnych tkankach, w tym w kościach, sercu, naczyniach, nerwach i oku, powodując zagrażającą życiu chorobę wielonarządową1.
Gdy funkcja nerek pogarsza się, nerki nie są już w stanie prawidłowo usuwać szczawianu, który zaczyna się rozprzestrzeniać i tworzyć kryształy w całym organizmie w procesie zwanym oksalozą systemową1. Kryształy powodują uszkodzenia w miejscach, w których się odkładają. Może to nastąpić w wielu narządach w organizmie, w tym w kościach, oczach, skórze i sercu1.
U pacjentów z pierwotną hiperoksalurią, którzy mają niewydolność nerek, dializa nie może usunąć wystarczającej ilości szczawianu, aby zapobiec postępującej oksalozie systemowej, a przeszczep nerki sam w sobie często zawodzi z powodu nawracającego uszkodzenia szczawianem w przeszczepie1.
Konsekwencje systemowej oksalozy
Po rozwoju niewydolności nerek pacjenci mogą mieć złogi szczawianu w kościach, stawach i szpiku kostnym. Ciężkie przypadki mogą rozwinąć problemy hematologiczne, takie jak anemia i małopłytkowość1. Odkładanie się szczawianu w organizmie jest czasami nazywane „oksalozą” w odróżnieniu od „szczawianomoczu”, który odnosi się do szczawianu w moczu1.
Jednym z pierwszych wyraźnych objawów oksaloza-systemowa/” title=”oksaloza systemowa” class=”to-tag” data-termid=”101520″>oksalozy systemowej są złogi w siatkówce1. Późne powikłania oksalozy mogą obejmować12:
- Niedokrwienie obwodowe prowadzące do zmian martwiczych
- Polineuropatię
- Objaw Raynauda
- Siność marmurkowatą
- Akrocjanozę
- Skurcze dużych tętnic
- Zgorzel i chromanie przestankowe
- Postępującą utratę wzroku z powodu krystalicznej retinopatii
Diagnoza i wczesne wykrywanie
Wczesna diagnoza jest kluczowa dla odpowiedniego leczenia hiperoksalurii1. Ważne jest, aby zrozumieć i rozpoznać kluczowe objawy i symptomy, które mogą obejmować1:
- Przewlekłą chorobę nerek o nieznanej etiologii
- Nefrokalcynozę
- Oksalozę systemową
- Ciężką postać niemowlęcą: zaburzenia rozwoju, schyłkową niewydolność nerek, poważne nieprawidłowości siatkówki
- Podwyższony poziom szczawianu w moczu
Pojedynczy kamień nerkowy u dzieci lub nawracające kamienie nerkowe u dorosłych powinny wzbudzić podejrzenie pierwotnej hiperoksalurii1. Wiele osób jest bezobjawowych przez lata, z 18% osób z pierwotną hiperoksalurią typu 1 diagnozowanych poprzez badania przesiewowe w rodzinie, zanim pojawią się jakiekolwiek objawy1.
U dzieci nie powinny rozwijać się kamienie pęcherza moczowego lub kamienie nerkowe, a obecność nawet pojedynczego kamienia nerkowego u niemowlęcia lub dziecka powinna natychmiast wzbudzić podejrzenie schorzenia genetycznego, takiego jak pierwotna hiperoksaluria1.
Badania wykazały, że wiele osób nie jest diagnozowanych w kierunku pierwotnej hiperoksalurii, dopóki nie znajdą się w stadium ESRD (35% wszystkich pacjentów z PH1 i 11% pacjentów z PH2), chociaż ci pacjenci często mieli wcześniejsze objawy, które pozostały nierozpoznane, takie jak nawracające kamienie nerkowe. 59% do 70% osób zdiagnozowanych z PH1 w wieku dorosłym znajduje się w ESRD w momencie diagnozy1.
Znaczenie wczesnej diagnozy
Hiperoksaluria ma potencjał do powodowania niszczących konsekwencji, które mogą pojawić się już w niemowlęctwie lub w szóstej dekadzie życia, a jeśli nie zostanie odpowiednio rozpoznana, może powodować znaczącą zachorowalność i śmiertelność, w tym schyłkową niewydolność nerek (ESRD)1.
Wczesna i dokładna diagnoza, a następnie agresywne leczenie wspomagające, odgrywają znaczącą rolę zarówno w krótko-, jak i długoterminowych wynikach1. Biorąc pod uwagę charakter tej choroby, PH1 może pozostać niezdiagnozowana przez wiele lat. Wczesne objawy u dorosłych, takie jak kamienie nerkowe, są często przypisywane innym, znacznie częstszym stanom1.
Jeśli pierwotna hiperoksaluria nie jest leczona, prowadzi do postępującej niewydolności nerek, co skutkuje śmiercią1. Oczekiwana długość życia jest niezwykle niska, jeśli pierwotna hiperoksaluria typu 1 (PH1) nie jest leczona1.
Różnice między typami hiperoksalurii
Typy pierwotnej hiperoksalurii różnią się pod względem przyczyn, nasilenia objawów i prognozy123:
| Cecha | PH1 | PH2 | PH3 | Hiperoksaluria jelitowa |
|---|---|---|---|---|
| Defekt genetyczny | Gen AGXT (brak enzymu alanino-glioksylanowej aminotransferazy) | Gen GRHPR (brak enzymu reduktazy glioksylanu/hydroksypyruwianu) | Gen HOGA1 | Nabyta, nie genetyczna |
| Wydalanie szczawianu z moczem | Typowo >100 mg/dzień | Podwyższone, ale niższe niż w PH1 | Najniższe z pierwotnych hiperoksalurii | Zwykle 80 mg/dzień lub więcej |
| Wiek wystąpienia objawów | Od niemowlęctwa do dorosłości | Zwykle później niż PH1 | Najwcześniejszy początek z trzech typów | Różny, zależny od choroby podstawowej |
| Ryzyko rozwoju niewydolności nerek | Bardzo wysokie (>70% pacjentów) | Umiarkowane (25-50% pacjentów) | Niskie (5-14% pacjentów) | Do 50% przypadków |
| Oksaloza systemowa | Częsta | Rzadsza niż w PH1 | Bardzo rzadka | Rzadka, raportowana w ciężkich przypadkach choroby Crohna |
| Nasilenie objawów | Najcięższe | Umiarkowane | Najłagodniejsze | Zależne od choroby podstawowej |
Różnice są spowodowane wyższym wydalaniem szczawianu w PH1 i zmienioną kompozycją moczu ze zmniejszonym poziomem cytrynianów i magnezu w moczu w PH1 w porównaniu z PH21.
Postać niemowlęca i wczesno-dziecięca
Około 10% pacjentów z PH1 ma pierwsze objawy między niemowlęctwem a wczesnym dzieciństwem. Ten typ, zwany niemowlęcą PH1, może być poważny1. Rodzice mogą zauważyć, że ich dziecko jest zbyt małe pod względem wzrostu i wagi jak na swój wiek. Jest to nazywane brakiem prawidłowego rozwoju (failure to thrive)1.
W badaniu wykazano, że początek niemowlęcy występował u 18% pacjentów z PH1. Niemowlęta z tą ciężką postacią mają schyłkową chorobę nerek, zaburzenia rozwoju, poważne nieprawidłowości siatkówki i utratę wzroku w pierwszym roku życia1.
Niewydolność nerek spowodowana przez PH1 przed ukończeniem 1. roku życia jest również znana jako oksaloza niemowlęca1. W tych ciężkich przypadkach można zauważyć, że dziecko jest bardzo słabe i/lub zbyt małe pod względem wzrostu i wagi lub wykazuje oznaki niewydolności nerek1.
Innym wczesnym objawem PH1 u niemowląt i bardzo małych dzieci są bolesne kamienie w nerkach, pęcherzu moczowym lub cewkach moczowych1. Niemowlęta i małe dzieci z PH1 mogą również mieć stopniowe uszkodzenie nerek z powodu nagromadzenia kryształów szczawianu. W miarę pogarszania się tego uszkodzenia może dojść do niewydolności nerek1.
Hiperoksaluria u dzieci i nastolatków
Większość osób z PH1 ma pierwsze objawy jako dzieci lub nastolatki. Te dzieci mogą często mieć kamienie nerkowe lub kamienie w drogach moczowych1. Dzieci i nastolatki z PH1 mogą mieć uszkodzenie nerek, które z czasem się pogarsza. Czasami może to prowadzić do niewydolności nerek1.
Pierwotna hiperoksaluria typu 1 jest chorobą ciężką, postępującą i potencjalnie śmiertelną. PH1 może powodować znaczące problemy nerkowe1. Osoby z zaawansowaną chorobą nerek mogą wymagać intensywnej dializy, aby pomóc w filtrowaniu produktów odpadowych, w tym szczawianu, z krwi i mogą wymagać przeszczepu nerki lub równoczesnego przeszczepu wątroby i nerki, inwazyjnej procedury związanej z wysokim ryzykiem powikłań i dożywotniej immunosupresji1.
Hiperoksaluria u dorosłych
Niektóre osoby nie mają żadnych objawów PH1, dopóki nie staną się dorosłymi, nawet tak późno jak w wieku 50 lat. Mogą mieć powtarzające się kamienie nerkowe. Jeśli kamień powoduje blokadę, mogą mieć niewydolność nerek1.
Gdy objawy PH1 po raz pierwszy pojawiają się w wieku dorosłym, uważa się to za łagodniejszą formę choroby. Jednak aż połowa dorosłych z PH1 ma chorobę nerek lub niewydolność nerek1.
Osoby z pierwotną PH1 mogą mieć poważne powikłania, jeśli nie są leczone. Wraz z postępem choroby może rozwinąć się niewydolność nerek1.
Pacjenci obawiają się progresji do oksalozy i martwią się związanymi z nią złamaniami kości, anemią, niewydolnością serca, uszkodzeniem stawów, owrzodzeniem skóry, ciężkim osłabieniem, upośledzeniem widzenia i neuropatią1.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.