Hiperoksaluria i oksaloza
Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
Hiperoksaluria charakteryzuje się nadmiernym wydalaniem szczawianu w moczu, co prowadzi do tworzenia kamieni szczawianowo-wapniowych i ryzyka uszkodzenia nerek, a w zaawansowanych stadiach do oksalozy z odkładaniem szczawianu w wielu narządach. Diagnostyka obejmuje co najmniej dwa pomiary szczawianu w dobowej zbiórce moczu u pacjentów z eGFR ≥30 ml/min/1,73 m² oraz badania obrazowe w celu wykrycia kamieni i nefrokalcynozy. Leczenie zależy od typu hiperoksalurii i stopnia zaawansowania choroby, obejmując farmakoterapię (m.in. lumasiran, nedosiran, pirydoksynę, cytrynian potasu), intensywne nawodnienie (generujące ≥3000 ml moczu/dobę) oraz modyfikacje dietetyczne, zwłaszcza ograniczenie pokarmów bogatych w szczawiany i suplementację wapnia w hiperoksalurii enteropatycznej. W przypadkach niewydolności nerek wskazana jest intensywna hemodializa, a w hiperoksalurii pierwotnej – przeszczep wątroby i nerki, który może zatrzymać nadprodukcję szczawianu i poprawić rokowanie.
- Wprowadzenie do hiperoksalurii i oksalozy
- Zespół opieki nad pacjentem z hiperoksalurią
- Diagnostyka i monitorowanie hiperoksalurii
- Leczenie hiperoksalurii i oksalozy
- Podejście farmakologiczne
- Znaczenie nawodnienia
- Modyfikacje dietetyczne
- Leczenie kamieni nerkowych
- Dializoterapia i transplantacja
- Wyzwania w opiece nad pacjentem z hiperoksalurią
- Specjalistyczne ośrodki leczenia hiperoksalurii
- Prognozy i perspektywy przyszłości
Wprowadzenie do hiperoksalurii i oksalozy
Hiperoksaluria to stan, w którym w moczu występuje nadmierna ilość szczawianu (oksalatu). Szczawian jest naturalnym związkiem chemicznym w organizmie, występującym również w niektórych pokarmach. Nadmiar szczawianu w moczu może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych, ponieważ łączy się on z wapniem tworząc kryształy, które mogą formować kamienie nerkowe.12 Długoterminowe zdrowie nerek pacjenta zależy od wczesnego rozpoznania hiperoksalurii i szybkiego wdrożenia odpowiedniego leczenia.1
Hiperoksaluria może być spowodowana zmianą genetyczną (hiperoksaluria pierwotna), chorobą jelit (hiperoksaluria wtórna enteropatyczna) lub spożywaniem zbyt dużej ilości pokarmów bogatych w szczawiany (hiperoksaluria pokarmowa).12 Najczęstszym typem kamieni nerkowych są kamienie szczawianowo-wapniowe, które tworzą się głównie z powodu zaburzenia równowagi między poziomem wapnia i szczawianu w organizmie lub braku odpowiednich inhibitorów krystalizacji.1
Oksaloza natomiast występuje, gdy dochodzi do niewydolności nerek u osób z hiperoksalurią pierwotną lub enteropatyczną. Organizm nie może już usuwać nadmiaru szczawianu, który zaczyna się gromadzić. Najpierw kumuluje się we krwi, a następnie w oczach, kościach, skórze, mięśniach, naczyniach krwionośnych, sercu i innych narządach.12 W późnych stadiach oksaloza może powodować liczne powikłania poza nerkami, w tym choroby kości, anemię, owrzodzenia skóry, problemy z sercem i oczami, a u dzieci – poważne problemy z rozwojem i wzrastaniem.12
Zespół opieki nad pacjentem z hiperoksalurią
Dobra opieka zdrowotna zawsze wymaga pracy zespołowej – szczególnie w przypadku osób żyjących z hiperoksalurią. Pacjent i jego rodzina są najważniejszymi członkami zespołu terapeutycznego. Mogą oni aktywnie uczestniczyć w procesie leczenia poprzez zdobywanie wiedzy i zaangażowanie w plan terapeutyczny. Ponieważ hiperoksaluria wpływa na każdego w inny sposób, ważne jest współdziałanie z każdym członkiem zespołu opieki zdrowotnej w celu stworzenia spersonalizowanego programu leczenia.1
Utworzenie dobrze skoordynowanego zespołu opieki pomoże pacjentowi zarządzać różnymi fazami choroby.1 Wielodyscyplinarny zespół specjalistów zarządzających opieką nad pacjentem jest kluczowym elementem w ośrodkach specjalizujących się w leczeniu hiperoksalurii.12 W skład takiego zespołu wchodzą:
- Nefrolog – specjalizujący się w chorobach nerek
- Urolog – specjalista w zakresie leczenia problemów układu moczowego
- Hepatolog – zajmujący się chorobami wątroby
- Dietetyk – pomagający w dostosowaniu diety
- Pielęgniarka dializacyjna – pomagająca pacjentom, którzy muszą przejść zabieg dializy, procesu usuwającego toksyny normalnie wydalane przez nerki
- Pracownik socjalny – pomagający pacjentowi i jego rodzinie zrozumieć i radzić sobie z różnymi problemami związanymi z hiperoksalurią oraz z ewentualnymi skutkami ubocznymi przeszczepu1
Diagnostyka i monitorowanie hiperoksalurii
Wczesna i dokładna diagnoza, a następnie agresywne leczenie wspomagające, odgrywa znaczącą rolę zarówno w krótko-, jak i długoterminowych wynikach leczenia.1 Wszystkie młode osoby z kamicą nerkową powinny przejść badania kontrolne, które powinny obejmować test mierzący poziom szczawianu w moczu. Dorośli, u których regularnie występują kamienie nerkowe, również powinni być badani pod kątem obecności szczawianu w moczu.1
Diagnostyka pacjentów z hiperoksalurią lub podejrzeniem hiperoksalurii pierwotnej (PH) wymaga kompleksowego badania fizykalnego, w tym wywiadu medycznego, rodzinnego oraz dotyczącego diety i przyjmowanych leków.1 Proces diagnostyczny powinien obejmować przynajmniej dwa badania poziomu szczawianu w moczu (najlepiej z dobowej zbiórki moczu) u pacjentów z szacunkowym współczynnikiem filtracji kłębuszkowej (eGFR) ≥30ml/min/1,73m².1
Regularne monitorowanie czynności nerek, poziomu szczawianu w moczu oraz badania obrazowe w celu wykrycia kamieni nerkowych lub nefrokalcynozy ma kluczowe znaczenie w zarządzaniu hiperoksalurią.1 W przypadkach ciężkiej hiperoksalurii i u wszystkich dzieci z hiperoksalurią należy rozważyć badania przesiewowe w kierunku hiperoksalurii pierwotnej i enteropatycznej, stosownie do sytuacji.1
Wskaźniki niewydolności nerek
Bez leczenia, hiperoksaluria pierwotna może uszkodzić nerki. Z czasem nerki mogą przestać pracować, co określa się jako niewydolność nerek. Dla niektórych osób jest to pierwszy objaw choroby.12 Objawy niewydolności nerek obejmują:
- Oddawanie mniejszej ilości moczu niż zwykle lub całkowity brak wydalania moczu
- Obrzęk rąk i nóg
- Uczucie zmęczenia i choroby
- Utrata apetytu
- Nudności i wymioty1
Leczenie hiperoksalurii i oksalozy
Leczenie hiperoksalurii zależy od jej typu, objawów i stopnia ciężkości choroby. Odpowiedź pacjenta na leczenie również pomaga zespołowi opieki zdrowotnej zdecydować, jak dalej zarządzać jego stanem.12 Celem leczenia jest obniżenie poziomu szczawianu w organizmie i zapobieganie tworzeniu się kryształów szczawianu wapnia w nerkach i innych tkankach.1
Podejście farmakologiczne
Aby zmniejszyć ilość kryształów szczawianu wapnia tworzących się w nerkach, lekarz może zalecić jeden lub więcej z następujących leków:
- Lumasiran (Oxlumo) – lek obniżający poziom szczawianu u dzieci i dorosłych z hiperoksalurią pierwotną.12 Jest to zatwierdzony przez FDA lek z grupy terapeutyków interferencji RNA (RNAi), przeznaczony specjalnie do leczenia hiperoksalurii pierwotnej typu 1.1
- Nedosiran (Rivfloza) – kolejny lek dostępny dla osób żyjących z PH1, obniżający ilość szczawianu naturalnie wytwarzanego przez wątrobę.1
- Pirydoksyna (witamina B6) – powinna być suplementowana, aby pomóc pacjentom zmniejszyć hiperoksalurię, czasem znacząco. Było to szeroko badane w PH1. Aktywowana witamina B6 (fosforan 5-pirydoksalu) jest kofaktorem dla aminotransferazy alanino-glioksylowej (AGT) i uważa się, że zwiększa stabilność i skuteczność enzymu AGT.1 Około 30% osób żyjących z PH1 może być w stanie obniżyć poziom szczawianu we krwi dzięki pirydoksynie.2
- Cytrynian potasu – zapewnia odpowiedni poziom cytrynianów w moczu i utrzymuje pH moczu na korzystnym poziomie 6,2-6,8. Cytrynian sodu może być stosowany w przypadkach niewydolności nerek. Odpowiedni poziom cytrynianów w moczu (optymalnie 250-300 mg/l lub 500-600 mg dziennie w podzielonych dawkach) pomaga zapobiegać agregacji kryształów szczawianu wapnia w kamienie.1
- Cholestyramina – stosowana głównie w leczeniu zaburzeń wchłaniania kwasów żółciowych, zwiększa wiązanie szczawianu w jelitach i zmniejsza jego wchłanianie. Cholestyramina wiąże również bezpośrednio szczawian jelitowy i pomaga zmniejszyć biegunkę, co jest szczególnie przydatne w hiperoksalurii enteropatycznej.1
Znaczenie nawodnienia
Jeśli nerki pacjenta nadal funkcjonują prawidłowo, lekarz prawdopodobnie zaleci zwiększenie ilości spożywanej wody lub innych płynów. Płukanie nerek zapobiega gromadzeniu się kryształów szczawianu i pomaga zapobiegać tworzeniu się kamieni nerkowych.1 Hipernawodnienie (picie dużej ilości wody) jest ważne, aby pomóc wypłukać nagromadzenie szczawianu, które może powodować kamienie nerkowe. Zespół opieki zdrowotnej pomoże określić, ile wody pacjent potrzebuje w oparciu o wiek i wagę.1
Większe spożycie płynów zwiększy objętość moczu i zmniejszy przesycenie szczawianem wapnia. Zaleca się, aby ilość przyjmowanych płynów była wystarczająca do generowania co najmniej 3000 ml moczu na dobę.1 Ponadto, zaleca się dostosowanie podaży płynów w celu optymalizacji wydalania szczawianu z moczem, co określa się na podstawie analizy porannej próbki moczu.1
Modyfikacje dietetyczne
Ogólnie rzecz biorąc, zwracanie uwagi na wybór pokarmów jest ważniejsze, jeśli pacjent ma hiperoksalurię enteropatyczną lub związaną z dietą. Zmiany w diecie mogą pomóc obniżyć poziom szczawianu w moczu.1 Nadmiar szczawianu w pokarmach (np. szpinak, orzechy, rabarbar, produkty żurawinowe) może powodować hiperoksalurię.1
Suplementacja wapniem jest zwykle korzystna i jest preferowaną początkową opcją leczenia dla większości pacjentów z hiperoksalurią enteropatyczną.1 Chociaż randomizowane badania kontrolowane wykazały, że ograniczanie wapnia w diecie jest szkodliwe, korzystny wpływ suplementacji wapnia w ochronie przed kamieniami szczawianowymi jest mniej jasny.1
Podsumowanie zaleceń dietetycznych dla hiperoksalurii wtórnej:
- Dieta niskotłuszczowa, uboga w szczawiany
- Unikanie nadmiernego spożycia mięsa, szpinaku, żurawin, jarmużu, rabarbaru i kapusty włoskiej, ponieważ mają one najwyższą zawartość szczawianu (choć rola składnika dietetycznego jest uważana za minimalną)
- Ograniczenie nadmiaru witaminy C i witaminy D
- Suplementacja pirydoksyny (witaminy B6)
- Normalna/wysoka zawartość wapnia w diecie, aby zwiększyć wiązanie szczawianu w jelitach1
Osoby z hiperoksalurią mogą zapobiegać tworzeniu się kamieni nerkowych, przestrzegając konkretnych zaleceń dietetycznych. Jeśli u pacjenta stwierdzi się wysoki poziom szczawianu w 24-godzinnym badaniu moczu, powinien on jeść mniej pokarmów bogatych w szczawiany, aby zapobiec kamieniom nerkowym. Należy jednak pamiętać, aby nie eliminować całkowicie tych pokarmów z diety.1
Leczenie kamieni nerkowych
Kamienie nerkowe są powszechne u osób z hiperoksalurią, ale nie zawsze wymagają leczenia.1 Małe kamienie nerkowe mogą być wydalane z moczem z niewielkim bólem lub bez bólu i mogą wymagać jedynie monitorowania za pomocą badań ultrasonograficznych w celu sprawdzenia ich lokalizacji.1
Jeśli duże kamienie nerkowe powodują ból lub blokują przepływ moczu, może być konieczne ich usunięcie lub rozbicie, aby mogły przejść z moczem.12 Leczenie kamieni nerkowych może być zachowawcze, z wykorzystaniem płynów i alfa-blokerów, lub chirurgiczne, jeśli kamień lub kamienie są większe niż 4 mm, nie mogą przejść lub dochodzi do powikłania w postaci infekcji.1
Dializoterapia i transplantacja
W zależności od stopnia ciężkości hiperoksalurii, czynność nerek może z czasem ulec pogorszeniu. Zabieg zwany dializą, który przejmuje część pracy nerek, może pomóc.1 Dializoterapia może być wskazana u pacjentów z hiperoksalurią pierwotną, którzy osiągnęli stadium 4-5 przewlekłej choroby nerek przed rozwinięciem się mocznicy, w zależności od potencjalnego ryzyka oksalozy systemowej.1
Leczenie dializą jest jednak nieskuteczne w leczeniu nadmiaru szczawianu.1 Dializa nie nadąża za ilością szczawianu produkowanego przez organizm.1 Zaleca się intensywną hemodializę (HD) zamiast dializy otrzewnowej (PD), najlepiej z wykorzystaniem dializatora wysokoprzepływowego z maksymalnym przepływem krwi.1
Przeszczep nerki lub wątroby i nerki może leczyć hiperoksalurię pierwotną.1 Przeszczep wątroby jest jedynym leczeniem, które może wyleczyć niektóre typy hiperoksalurii pierwotnej.1 Przeszczep wątroby i nerek przed utratą czynności nerek (tzw. wyprzedzający przeszczep wątroby) lub jednoczesny przeszczep wątroby i nerek w przypadku nieodwracalnego uszkodzenia nerek, jest leczeniem z wyboru w leczeniu choroby podstawowej i zahamowaniu nadprodukcji szczawianu.1
U pacjentów z hiperoksalurią pierwotną i niewydolnością nerek, którzy przechodzą przeszczep nerki, jednoczesny przeszczep wątroby i nerki (CLKT) daje lepsze przeżycie przeszczepu nerki niż izolowany przeszczep nerki.1 Natywną wątrobę należy usunąć podczas przeszczepu.2
Osoby z hiperoksalurią typu 1 mogą mieć zaoferowany połączony przeszczep wątroby i nerki, ponieważ nowa wątroba może zastąpić uszkodzone enzymy i zatrzymać nawrót hiperoksalurii w nowej nerce.1
Wyzwania w opiece nad pacjentem z hiperoksalurią
Życie z hiperoksalurią pierwotną – rzadką chorobą genetyczną z nadmierną produkcją szczawianów prowadzącą do częstych kamieni nerkowych, uszkodzenia nerek i oksalozy – stanowi wiele wyzwań dla pacjentów, opiekunów i ich rodzin.1
Opieka nad dzieckiem lub dorosłym z hiperoksalurią pierwotną jest niezwykłym obciążeniem dla rodziny ze względu na intensywność wymaganej opieki medycznej i związane z tym trudności finansowe. W przypadku pacjentów z zachowaną czynnością nerek leczenie jest ukierunkowane na zmniejszenie tworzenia się kamieni i zapobieganie dalszemu uszkodzeniu nerek poprzez znaczne spożycie płynów i wielokrotne dawki leków dziennie.1
Małe dzieci mogą wymagać założenia sondy żołądkowej, aby utrzymać wystarczające spożycie płynów, podczas gdy starsze dzieci i dorośli doświadczają przerw w nauce i pracy oraz utraty snu. Pacjenci konsekwentnie wymieniają ataki kamicy nerkowej i interwencje urologiczne jako główny problem.1
Aspekty psychologiczne i emocjonalne
Prawie połowa (47%) respondentów badań wymienia niepokój związany z potencjalną niewydolnością nerek.1 Konsekwencje niewydolności nerek mogą być szczególnie poważne w hiperoksalurii pierwotnej, ponieważ poziom szczawianu w osoczu gwałtownie wzrasta, prowadząc do oksalozy.1
Pacjenci obawiają się progresji do oksalozy i martwią się związanymi z nią złamaniami kości, anemią, niewydolnością serca, uszkodzeniem stawów, owrzodzeniami skóry, silnym osłabieniem, zaburzeniami widzenia i neuropatią.1
Wpływ psychologiczny i stres emocjonalny wynikający z diagnozy i zarządzania chorobą to wspólny temat wyrażany przez pacjentów.1 Życie z hiperoksalurią pierwotną może być fizycznie i emocjonalnie trudne dla pacjenta i/lub bliskiej osoby.1
Znaczenie wsparcia i edukacji
Posiadanie osób, do których można się zwrócić o wsparcie, może być dużą pomocą podczas życia z hiperoksalurią lub opiekowania się osobą żyjącą z tą chorobą.1 Pacjenci, którzy mają dobry system wsparcia, zazwyczaj osiągają lepsze wyniki. Wielu pacjentów i opiekunów stwierdza, że poszukiwanie innych osób żyjących z hiperoksalurią może być zarówno pomocne, jak i terapeutyczne.1
Fundacja Oxalosis Hyperoxaluria Foundation (OHF) ułatwia rozwój obiecujących nowych leków, a opracowywane leki pozwalają śledzić postępy tych potencjalnych terapii. Prawie każdy lek na hiperoksalurię będący przedmiotem badań powstał dzięki wsparciu OHF i jej bieżącej pracy z badaczami.1
OHF została założona w 1989 roku, aby poszukiwać przyczyny, poprawić opiekę i leczenie oraz odkryć lekarstwo na oksalozę, hiperoksalurię pierwotną i enteropatyczną oraz powiązane schorzenia kamicy szczawianowej. OHF pomaga edukować i zapewnia wsparcie pacjentom, specjalistom i społeczeństwu, aby lepiej zrozumieć oksalozę, hiperoksalurię pierwotną i enteropatyczną oraz powiązane choroby kamicy szczawianowej.1
Specjalistyczne ośrodki leczenia hiperoksalurii
W odpowiedzi na postępy w leczeniu hiperoksalurii, członkowie OxalEurope – sieci europejskich naukowców i lekarzy specjalizujących się w hiperoksalurii pierwotnej – oraz grupa robocza ds. metabolicznych Europejskiej Sieci Referencyjnej Rzadkich Chorób Nerek (ERKNet), utworzyli grupę roboczą. Ich celem było zaktualizowanie wytycznych z 2012 roku i sformułowanie nowych zaleceń dotyczących praktyki klinicznej dla podejścia diagnostycznego do pacjentów z podejrzeniem hiperoksalurii pierwotnej oraz zarządzania wszystkimi typami hiperoksalurii pierwotnej z różnymi stadiami dysfunkcji nerek.1
Te zalecenia dotyczące praktyki klinicznej zostały opracowane, aby zapewnić wskazówki dla pracowników służby zdrowia dotyczące diagnozy i postępowania z dziećmi i dorosłymi, u których podejrzewa się lub zdiagnozowano hiperoksalurię pierwotną, na podstawie dostępnych dowodów z badań i opinii ekspertów w tej dziedzinie.1
Uniwersytet Alabama w Birmingham (UAB) został niedawno wyznaczony jako Centrum Opieki OHF za doskonałość w badaniach i opiece klinicznej nad rzadką chorobą kamieni nerkowych. To oznaczenie potwierdza rolę UAB jako międzynarodowego centrum badawczego i wielodyscyplinarnego ośrodka klinicznego skupiającego się na hiperoksalurii pierwotnej i innych rzadkich chorobach kamieni nerkowych.1
UAB prowadzi pionierskie badania nad szczawianami, jednocześnie konsekwentnie powiększając zespół ekspertów na przestrzeni lat. Badania prowadzone na UAB przyczyniły się do opracowania nowych leków zatwierdzonych przez FDA dla pacjentów z hiperoksalurią pierwotną, które zmieniły ścieżki opieki nad pacjentami, aby zapobiec konieczności przeszczepów u większej liczby z nich.1
Prognozy i perspektywy przyszłości
Rokowanie pacjentów z hiperoksalurią enteropatyczną i łagodną jest korzystne, jeśli przestrzegane są zasady leczenia zachowawczego i modyfikacje diety. Okresowe ponowne badania z wykorzystaniem 24-godzinnej oceny moczu powinny być przeprowadzane regularnie w celu monitorowania zgodności i skuteczności leczenia.1
Ze względu na rzadkość choroby i jej heterogenność genetyczną i kliniczną, nie jest możliwe uzyskanie dowodów poprzez randomizowane badania kliniczne.1 W związku z tym, grupa europejskich ekspertów (OxalEurope) opracowała zalecenia dotyczące diagnozy i leczenia, które zostały opublikowane w 2012 roku.1
Rodziny desperacko poszukują nowych opcji leczenia, aby zmniejszyć częstość występowania kamieni nerkowych, potrzebę przeszczepu narządów, niewydolność nerek i oksalozę.1 Ciągłe badania nad terapią genową, terapią zastępczą enzymów i innowacyjnymi podejściami farmakologicznymi są obiecujące w osiągnięciu ostatecznego wyleczenia w przyszłości.1
Podsumowując, życie z hiperoksalurią pierwotną stanowi wiele fizycznych, emocjonalnych i finansowych wyzwań dla pacjentów, opiekunów i ich rodzin. Ich głosy wyrażają głęboki wpływ tej choroby na jakość życia.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.