Hiperoksaluria i oksaloza
Zapobieganie i profilaktyka
Hiperoksaluria to metaboliczne zaburzenie charakteryzujące się zwiększonym wydalaniem szczawianów z moczem, prowadzące do kamicy nerkowej, nefrokalcynozy, zakażeń układu moczowego, a w zaawansowanych stadiach do przewlekłej choroby nerek i schyłkowej niewydolności nerek. Wyróżnia się hiperoksalurię pierwotną (PH) o podłożu genetycznym, jelitową oraz dietetyczną. Diagnostyka PH powinna obejmować co najmniej dwa pomiary stężenia szczawianów w dobowej zbiórce moczu u pacjentów z eGFR >30 ml/min/1,73 m² oraz badania genetyczne, które mają kluczowe znaczenie w doborze terapii, zwłaszcza w PH1, gdzie odpowiedź na witaminę B6 zależy od typu mutacji. Podstawą leczenia zachowawczego jest agresywne nawadnianie (4 l/d u dorosłych, 2-3 l/d u dzieci szkolnych, 1-1,5 l/d u niemowląt), alkalizacja moczu cytrynianami oraz suplementacja pirydoksyny u pacjentów z PH1. W przypadku braku odpowiedzi na witaminę B6 stosuje się leki RNAi, takie jak lumasiran, hamujące oksydazę glikolanową, co zmniejsza produkcję szczawianów.
- Wprowadzenie do hiperoksalurii i oksalozy
- Profilaktyka hiperoksalurii pierwotnej
- Strategie zapobiegawcze w hiperoksalurii
- Interwencje farmakologiczne
- Modyfikacje dietetyczne
- Postępowanie w zaawansowanej chorobie
- Przyszłe strategie terapeutyczne
- Profilaktyka w hiperoksalurii wtórnej
- Znaczenie wczesnej diagnostyki i monitorowania
- Podsumowanie zaleceń profilaktycznych
Wprowadzenie do hiperoksalurii i oksalozy
Hiperoksaluria to zaburzenie metaboliczne charakteryzujące się zwiększonym wydalaniem szczawianów z moczem. Choroba obejmuje szerokie spektrum objawów – od nawracającej kamicy nerkowej, nefrokalcynozy i zakażeń układu moczowego, aż po przewlekłą chorobę nerek i schyłkową niewydolność nerek. W przypadku postępującej choroby i niewydolności nerek może rozwinąć się oksaloza systemowa, czyli odkładanie szczawianów w różnych narządach i tkankach.12
Hiperoksaluria może być spowodowana zmianą genetyczną (hiperoksaluria pierwotna), chorobą jelit (hiperoksaluria jelitowa) lub nadmiernym spożywaniem pokarmów bogatych w szczawiany (hiperoksaluria dietetyczna). Długoterminowe zdrowie nerek zależy od wczesnej diagnozy i szybkiego wdrożenia leczenia.34
Profilaktyka hiperoksalurii pierwotnej
Hiperoksalurii pierwotnej (PH) nie można zapobiec, ponieważ jest to choroba uwarunkowana genetycznie. Jeśli w rodzinie występuje hiperoksaluria pierwotna, lekarz może przeprowadzić badania przesiewowe w kierunku mutacji genowej. W przypadku rozpoznania hiperoksalurii pierwotnej, leczenie można rozpocząć zanim pojawią się jakiekolwiek objawy lub uszkodzenie nerek.5
Kluczowe znaczenie ma diagnostyka i wczesne rozpoznanie choroby. Zaleca się, aby w diagnostyce pacjentów z podejrzeniem hiperoksalurii pierwotnej z szacunkowym wskaźnikiem filtracji kłębuszkowej (eGFR) >30 ml/min/1,73 m² przeprowadzić co najmniej dwa pomiary stężenia szczawianów w moczu (najlepiej z dobowej zbiórki moczu).6
Badania genetyczne
Ważnym elementem profilaktyki są badania genetyczne, które powinny być wykonywane u osób z podejrzeniem hiperoksalurii pierwotnej. Genotyp ma istotne znaczenie w doborze odpowiedniego leczenia, szczególnie w przypadku hiperoksalurii typu 1, gdzie odpowiedź na leczenie witaminą B6 może zależeć od rodzaju mutacji.7
Grupy zajmujące się rzadkimi chorobami nerek, takie jak Hyperoxaluria Rare Disease Group, pracują nad zwiększeniem dostępności badań genetycznych, aby przyspieszyć i ułatwić diagnostykę, co pozwala na wcześniejsze wdrożenie odpowiedniego leczenia.8
Strategie zapobiegawcze w hiperoksalurii
Nawodnienie
Agresywne nawadnianie pozostaje podstawowym elementem leczenia zachowawczego dla wszystkich rodzajów hiperoksalurii. Zaleca się następujące ilości płynów:910
- Dorośli/starsi nastolatki: 4 litry wody dziennie
- Dzieci w wieku szkolnym: 2-3 litry wody dziennie
- Niemowlęta/małe dzieci: 1-1,5 litra wody dziennie
Wysokie spożycie płynów zmniejsza przesycenie moczu szczawianem wapnia w kanalikach nerkowych, co obniża prawdopodobieństwo tworzenia się kryształów w nerkach.11
Alkalizacja moczu
Alkalizacja moczu zapobiega tworzeniu się kamieni, ponieważ cytrynian tworzy kompleksy z wapniem, zmniejszając tym samym ilość szczawianu wapnia dostępnego do wytrącania. Stosowanie alkalicznych cytrynianów (np. cytrynianu potasu) i inhibitorów krystalizacji jest ważnym elementem postępowania profilaktycznego.1213
Suplementacja witaminy B6
Zaleca się rozpoczęcie suplementacji pirydoksyny (witaminy B6) u wszystkich pacjentów z podejrzeniem hiperoksalurii pierwotnej oraz u wszystkich pacjentów z genetycznie potwierdzoną hiperoksalurią typu 1 (PH1). Witamina B6 jest przydatna u około 30% pacjentów z PH1, szczególnie u tych z określonymi mutacjami typu missense lub mistargetującymi.61
U pacjentów wrażliwych na witaminę B6 wydalanie szczawianów z moczem i jednocześnie wydalanie glikolanu z moczem jest znacznie zmniejszone lub nawet znormalizowane. Wczesne rozpoczęcie leczenia pirydoksyną i przestrzeganie schematu leczenia u pacjentów wrażliwych na pirydoksynę może pomóc zapobiec niewydolności nerek w PH1.1415
Interwencje farmakologiczne
Terapie oparte na RNA
U pacjentów nieodpowiadających na witaminę B6 dostępne są obecnie leki oparte na interferencji RNA (RNAi). Lumasiran (Oxlumo; Alnylam Pharmaceuticals) został niedawno zatwierdzony przez FDA i EMA do leczenia hiperoksalurii pierwotnej typu 1 i jest dostępny na receptę w niektórych krajach od stycznia 2021 roku.16
Lumasiran działa na poziomie translacji mRNA oksydazy glikolanowej, blokując konwersję glikolanu do glioksylanu, tym samym zmniejszając produkcję szczawianów, ale zwiększając produkcję glikolanu. Potencjalne długoterminowe korzyści z terapii redukcji substratu opartej na RNAi, a mianowicie lepsze zachowanie funkcji nerek i, w najlepszym przypadku, zapobieganie progresji do schyłkowej niewydolności nerek i oksalozy systemowej, pozostają do potwierdzenia.1416
Inny lek, nedosiran, blokuje dehydrogenazę mleczanową A specyficzną dla wątroby, a tym samym końcowy etap produkcji szczawianów. Jeśli oba leki RNAi nie działają samodzielnie, można rozważyć połączone podawanie blokerów oksydazy glikolanowej (GO) i dehydrogenazy mleczanowej A (LDHA).1716
Inne leki
Fosforany i cytrynian przygotowane przez aptekę i przyjmowane doustnie pomagają zapobiegać tworzeniu się kryształów szczawianu wapnia. Jeśli masz hiperoksalurię jelitową, lekarz może również zalecić suplementację wapnia podczas posiłków. Może to ułatwić łączenie się szczawianów z wapniem w jelitach i ich wydalanie z kałem.18
Modyfikacje dietetyczne
Interwencje dietetyczne nie odgrywają głównej roli w leczeniu hiperoksalurii pierwotnej, ponieważ wchłanianie szczawianów z jelit jest bardzo małe. Z drugiej strony, modyfikacja diety jest bardzo ważnym elementem w leczeniu hiperoksalurii wtórnej, gdzie należy dążyć do zmniejszenia spożycia szczawianów w diecie.15
Ograniczenie szczawianów
Zaleca się unikanie pokarmów o wysokiej zawartości szczawianów, takich jak szpinak, czekolada, ziemniaki i orzechy. Szczególnie ważne jest unikanie produktów o wysokiej zawartości szczawianów, jeśli masz hiperoksalurię jelitową. Lekarz może również zalecić ograniczenie tych pokarmów, jeśli masz hiperoksalurię pierwotną.193
Należy unikać produktów spożywczych o szczególnie wysokiej zawartości szczawianów, takich jak rabarbar, szpinak, portulaka, boćwina, szczaw i burak.11
Inne modyfikacje dietetyczne
Zespół opieki zdrowotnej może zalecić ograniczenie pokarmów o wysokiej zawartości szczawianów, ograniczenie soli oraz zmniejszenie spożycia białka zwierzęcego i cukru. Zmiany dietetyczne mogą pomóc obniżyć poziom szczawianów w moczu.20
W przypadku hiperoksalurii jelitowej zaleca się współpracę z lekarzem i dietetykiem w celu zmniejszenia spożycia tłuszczów, dodania wapnia do diety oraz zmniejszenia spożycia szczawianów z pożywienia, w oparciu o aktualną dietę i wyniki badań laboratoryjnych.21
Postępowanie w zaawansowanej chorobie
Dializa
Gdy funkcja nerek ulega pogorszeniu, konieczne może być leczenie nerkozastępcze i przeszczepienie narządów. Zaleca się intensywną hemodializę (HD) zamiast dializy otrzewnowej (PD), najlepiej z użyciem dializatora wysokoprzepływowego z maksymalnym przepływem krwi.22
Dializa nie jest w stanie wystarczająco usunąć wszystkich endogennie nadprodukowanych szczawianów. Nawet u pacjentów otrzymujących kombinację codziennej HD i PD można osiągnąć tygodniową eliminację mniej niż połowy endogennie produkowanych szczawianów. Celem jest utrzymanie stężenia szczawianów w osoczu poniżej przesycenia szczawianem wapnia w osoczu (30-45 μmol/L), aby zapobiec oksalozie systemowej u pacjentów oczekujących na przeszczep narządów.10
Zaleca się wczesne rozpoczęcie dializy, ponieważ całkowita nagromadzona ilość szczawianów w organizmie determinuje długoterminowe wyniki. Nocna hemodializa wykonywana 7 nocy w tygodniu z wykorzystaniem 60 litrów dializatu przez 8-10 godzin obniżała stężenie szczawianów. Znaczne dodatkowe usunięcie szczawianów można uzyskać, dodając dializę otrzewnową do intensywnej hemodializy w trudnych przypadkach oksalozy.23
Przeszczepienie narządów
Przeszczep nerki lub nerki i wątroby może leczyć niektóre dziedziczne rodzaje hiperoksalurii (hiperoksaluria pierwotna). Przeszczep wątroby jest jedynym leczeniem, które może wyleczyć niektóre typy hiperoksalurii pierwotnej.24
Wyprzedzający przeszczep wątroby przed wystąpieniem odkładania systemowego jest celem przed rozwinięciem przewlekłej choroby nerek. Pacjenci, którzy otrzymują przeszczep nerki, mogą również wymagać hemodializy w pierwszych dniach po operacji, aby zapobiec nawrotowi nefropatii szczawianowej w przeszczepionej nerce.2513
Przyszłe strategie terapeutyczne
Przyszłe możliwości leczenia są na horyzoncie, na przykład terapia redukcji substratu z małymi cząsteczkami lub edycja genów, przeszczep hepatocytopodobnych komórek autologicznych pochodzących z indukowanych pluripotencjalnych komórek macierzystych lub terapia genowa z wykorzystaniem nowo opracowanych technologii wektorowych.26
Nowe terapeutyki można podzielić na klasy i obejmują one terapię redukcji substratu, degradację szczawianów w jelitach, terapię z zastosowaniem chaperonów, terapię przywracania enzymów oraz ukierunkowanie na inflamasom. Przyszłe prace obejmują dalsze badania kliniczne obiecujących terapeutyków w procesie rozwoju, identyfikację biomarkerów odpowiedzi na terapię ukierunkowaną na hiperoksalurię pierwotną, optymalizację rozwoju leków i dostarczanie nowych terapeutyków.27
Profilaktyka w hiperoksalurii wtórnej
Obecnie brakuje specyficznych metod leczenia hiperoksalurii wtórnej, co sprawia, że wczesna diagnoza i środki zapobiegawcze przeciwko niewydolności nerek są głównymi strategiami terapeutycznymi.28
Zmniejszenie absorpcji jelitowej
Leczenie ma na celu zmniejszenie oksalozy systemowej i zapobieganie rozwojowi nefropatii szczawianowej. Opiera się przede wszystkim na zmniejszeniu absorpcji jelitowej szczawianów poprzez zmniejszenie ilości niezwiązanych szczawianów w świetle jelita. Można to osiągnąć poprzez zmniejszenie ilości szczawianów w diecie i przyjmowanie suplementów wapnia podczas posiłków.11
Po drugie, wiązanie kwasów żółciowych za pomocą cholestyraminy zmniejsza przepuszczalność okrężnicy dla szczawianów, zmniejszając absorpcję netto. Trwające badanie bada potencjał doustnej suplementacji dekarboksylazy szczawianowej, która rozkłada szczawiany jelitowe do dwutlenku węgla i mrówczanu.11
Podejście terapeutyczne
Podejście terapeutyczne do hiperoksalurii wtórnej można sklasyfikować w trzech strategiach: zmniejszenie spożycia szczawianów i ich prekursorów, zwiększenie wydalania nerkowego w celu uniknięcia wytrącania się kryształów szczawianów na poziomie kanalikowym oraz zmniejszenie wchłaniania żołądkowo-jelitowego szczawianów przy jednoczesnym zwiększeniu ich wydalania jelitowego.28
Znaczenie wczesnej diagnostyki i monitorowania
Badania przesiewowe w kierunku hiperoksalurii należy przeprowadzić u każdego dziecka z pierwszym epizodem kamicy nerkowej i u wszystkich dorosłych, którzy mają nawracające kamienie szczawianu wapnia. Kliniczne rozróżnienie między hiperoksalurią pierwotną a wtórną, a dalej między typami hiperoksalurii pierwotnej, jest bardzo ważne ze względu na implikacje w leczeniu i diagnostyce.1
Hiperoksaluria pozostaje chorobą stanowiącą wyzwanie, a wysoki wskaźnik podejrzenia klinicznego jest często pierwszym krokiem na drodze do dokładnej diagnozy i leczenia. Wczesna i dokładna diagnoza, a następnie agresywne leczenie wspomagające, odgrywa znaczącą rolę zarówno w wynikach krótko-, jak i długoterminowych.129
Centra specjalistyczne
Centra opieki specjalizujące się w rzadkich chorobach nerkowych, takie jak OHF Care Centers, są uznawane za posiadające multidyscyplinarny zespół ekspertów zarządzających opieką nad pacjentem. Badania w takich centrach pomogły doprowadzić do opracowania nowych leków zatwierdzonych przez FDA dla pacjentów z hiperoksalurią pierwotną, które zmieniły ścieżki opieki nad pacjentami, aby zapobiec konieczności przeszczepów u większej liczby pacjentów.30
Grupy zajmujące się rzadkimi chorobami, takie jak Hyperoxaluria Rare Disease Group, mają na celu zwiększenie wiedzy i zrozumienia hiperoksalurii pierwotnej i oksalozy w celu poprawy jej leczenia klinicznego. Ich celem jest poprawa diagnoz i wyników pacjentów z hiperoksalurią w całym kraju. Mogą pomóc służbie zdrowia w efektywnym kosztowo stosowaniu nowych i kosztownych leków.8
Podsumowanie zaleceń profilaktycznych
Zapobieganie hiperoksalurii i oksalozie obejmuje zarządzanie podstawowymi schorzeniami, które mogą przyczyniać się do rozwoju tych stanów, a także utrzymywanie zdrowej diety i stylu życia. Ważne jest również, aby pozostać nawodnionym i unikać spożywania dużych ilości pokarmów bogatych w szczawiany.31
Pacjenci z hiperoksalurią pierwotną powinni być świadomi konieczności unikania odwodnienia, aby chronić nerki. Dodatkowo powinni skonsultować się z lekarzem przed przyjmowaniem nadmiernych ilości witaminy C, witaminy D, diuretyków pętlowych, niesteroidowych leków przeciwzapalnych lub jakichkolwiek innych leków, które mogłyby zaburzyć funkcję nerek.29
U pacjentów z predysponującymi schorzeniami, takimi jak przewlekła choroba nerek, występuje wyższe ryzyko rozwoju nefropatii indukowanej szczawianami. Dlatego, oprócz typowego postępowania, szczególną uwagę należy zwrócić na nawyki żywieniowe pacjentów z grupy wysokiego ryzyka, takich jak osoby z podstawową przewlekłą chorobą nerek.32
Opieka wielodyscyplinarna nad pacjentami z hiperoksalurią i oksalozą pozwala na kompleksowe podejście do choroby i wdrożenie najnowszych metod profilaktycznych oraz terapeutycznych, co może przyczynić się do poprawy jakości życia pacjentów i zahamowania postępu choroby.30
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.