Adhd u dorosłych to zespół nadpobudliwości psychoruchowej u dorosłych
Patofizjologia i mechanizm
ADHD u dorosłych to przewlekłe zaburzenie neurorozwojowe charakteryzujące się utrzymującymi się deficytami uwagi, nadaktywnością i impulsywnością, które znacząco wpływają na funkcjonowanie zawodowe, społeczne i akademickie. Etiologia ADHD jest wieloczynnikowa, obejmująca wysoką dziedziczność (70-80%) oraz czynniki środowiskowe, takie jak palenie tytoniu i stres w ciąży, wcześniactwo czy ekspozycja na toksyny. Neuroobrazowanie wykazuje zmniejszoną objętość kory przedczołowej, jąder podstawy i móżdżku, a także opóźnione dojrzewanie kory mózgowej. Patofizjologia ADHD wiąże się z dysfunkcją układów dopaminergicznego i noradrenergicznego, zaburzeniami funkcji wykonawczych oraz dysregulacją emocjonalną, co koreluje z deficytami w kontroli uwagi, hamowaniu behawioralnym i pamięci roboczej. Na poziomie molekularnym obserwuje się zaburzenia transmisji glutaminergicznej, zwłaszcza receptorów NMDAR, co może tłumaczyć heterogeniczność objawów i stanowić potencjalny cel terapeutyczny. Ponadto, ADHD wiąże się ze stanem zapalnym i dysregulacją immunologiczną, co otwiera nowe możliwości leczenia ukierunkowanego na modulację procesów zapalnych.
- Wprowadzenie do ADHD u dorosłych
- Patogeneza ADHD u dorosłych
- Czynniki środowiskowe w patogenezie ADHD
- Zmiany strukturalne w mózgu
- Nieprawidłowości neuroprzekaźnictwa
- Zaburzenia funkcji wykonawczych
- Rola sieci neuronalnych
- Zaburzenia regulacji emocjonalnej
- Mechanizmy ADHD na poziomie molekularnym
- Mechanizmy działania leków stosowanych w leczeniu ADHD
- Implikacje kliniczne i terapeutyczne
- Perspektywy badawcze
Wprowadzenie do ADHD u dorosłych
Adhd u dorosłych to zespół nadpobudliwości psychoruchowej u dorosłych – przewlekłe zaburzenie neurorozwojowe, które charakteryzuje się utrzymującymi się problemami z uwagą, nadaktywnością i impulsywnością. Chociaż tradycyjnie ADHD było postrzegane jako zaburzenie wieku dziecięcego, obecnie wiadomo, że w wielu przypadkach objawy utrzymują się w dorosłości, powodując znaczące upośledzenie funkcjonowania zawodowego, akademickiego i społecznego.12 Badania wykazały, że większość osób zdiagnozowanych z ADHD w dzieciństwie nadal spełnia kryteria tego zaburzenia jako dorośli. Co więcej, nowsze badania wskazują, że znaczna część osób z ADHD w wieku dorosłym nie miała tego zaburzenia w dzieciństwie, co sugeruje istnienie podtypu ADHD o późnym początku.3 ADHD u dorosłych wiąże się często z upośledzeniem funkcji wykonawczych oraz dysregulacją emocjonalną.4
Patogeneza ADHD u dorosłych
Patogeneza ADHD jest złożona i nie została jeszcze w pełni poznana. Badania wskazują, że jest to zaburzenie o wieloczynnikowej etiologii, obejmującej zarówno komponenty genetyczne, jak i środowiskowe.5 ADHD jest jednym z najbardziej dziedzicznych zaburzeń psychicznych, z szacowaną dziedzicznością na poziomie 70-80%.67 Badania bliźniąt wykazały znacznie większą zgodność występowania ADHD u bliźniąt jednojajowych niż dwujajowych. Ryzyko wystąpienia ADHD u rodzeństwa jest dwukrotnie wyższe niż w populacji ogólnej.8 Architektura genetyczna ADHD znacząco ewoluowała wraz z postępem technologicznym w dziedzinie genetyki molekularnej, zwłaszcza dzięki dostępności zakrojonych na szeroką skalę badań asocjacji całego genomu (GWAS).9
Czynniki środowiskowe w patogenezie ADHD
Oprócz czynników genetycznych, w rozwoju ADHD istotną rolę odgrywają również czynniki środowiskowe. Badania wykazały związek między rozwojem ADHD a takimi czynnikami jak: infekcje wirusowe, palenie tytoniu w czasie ciąży, deficyty żywieniowe oraz ekspozycja płodu na alkohol.10 Dodatkowo, przedwczesny poród, niska masa urodzeniowa, stres matki w czasie ciąży, trauma, ekspozycja na sztuczne barwniki i zapachy, zanieczyszczenia oraz pestycydy również mogą nasilać objawy ADHD.11 Czynniki prenatalne i okołoporodowe, takie jak wcześniactwo, niska masa urodzeniowa, palenie przez matkę, stres, trauma i otyłość są istotnie związane z ADHD.12
Zmiany strukturalne w mózgu
Badania neuroanatomiczne wykazały różnice strukturalne w mózgach osób z ADHD w porównaniu do osób bez tego zaburzenia. Zakrętowy przedniego zakrętu obręczy i grzbietowo-boczna kora przedczołowa (DLFPC) są mniejsze u osób cierpiących na ADHD. Uważa się, że te zmiany odpowiadają za deficyty w zachowaniach ukierunkowanych na cel.13 Metaanalizy wykazały, że ADHD wiąże się z zmniejszoną objętością kory mózgowej, zwłaszcza w obszarze przedczołowym, oraz z różnicami w obszarach podkorowych, takich jak jądro półleżące, ciało migdałowate, jądro ogoniaste, skorupa i hipokamp.14
U osób z ADHD obserwuje się również zmniejszoną objętość całkowitą mózgu, zniekształcenia jąder podstawy (jądro ogoniaste, skorupa, gałka blada), zmiany strukturalne i funkcjonalne w obwodach czołowo-prążkowiowych oraz zmiany neurochemiczne w prawej przedczołowej części mózgu.15 Sobel i współpracownicy wykazali, że zniekształcenia w jądrach podstawy korelują z nasileniem objawów ADHD, a leki psychostymulujące mogą normalizować te deformacje.16
Badania obrazowe mózgu wskazują również na zmniejszoną objętość kory móżdżku i jądra ogoniastego u osób z ADHD.17 Wykazano także opóźnienie w dojrzewaniu kory mózgowej – badania z użyciem obrazów (MPRAGE) u dzieci w wieku przedszkolnym z ADHD wykazały zmniejszenie objętości istoty szarej w obu półkulach w płatach czołowych, ciemieniowych i skroniowych w porównaniu do dzieci rozwijających się typowo.18
Nieprawidłowości neuroprzekaźnictwa
Badania wskazują na zaburzenia neuroprzekaźnictwa dopaminergicznego i noradrenergicznego u osób z ADHD. Ze względu na skuteczność psychostymulantów i trójcyklicznych leków noradrenergicznych w leczeniu ADHD, neurotransmitery takie jak dopamina i noradrenalina są uważane za kluczowe w patofizjologii tego zaburzenia.19 Badania PET wykazały obniżoną aktywność dopaminergiczną u dorosłych z ADHD w jądrze ogoniastym oraz wstępne dowody w regionach limbicznych, co było związane z nieuwagą i wzmocnionymi reakcjami na dożylne podanie metylfenidatu.20
Dysfunkcja dopaminergiczna może być związana z objawami nieuwagi, a także przyczyniać się do współwystępowania nadużywania substancji psychoaktywnych.21 Badania obrazowe z użyciem PET wykazały obniżoną aktywność dopaminergiczną u osób z ADHD.22 Udokumentowano również zmniejszoną liczbę receptorów dopaminergicznych w płatach czołowych u osób z ADHD oraz istnieją dowody na udział receptorów noradrenergicznych w ADHD.23
Zmiany fizjologiczne wywołane wiązaniem dopaminy i noradrenaliny do ich odpowiednich receptorów obejmują modulację kilku procesów poznawczych i wykonawczych, które są zwykle zaburzone w ADHD, co potwierdza hipotezę monoaminergiczną patofizjologii ADHD.24 W ADHD mogą występować niższe poziomy dopaminy w mózgu, co utrudnia utrzymanie motywacji, zwłaszcza gdy nagrody wydają się małe lub nie są natychmiastowe. Mózgi osób z ADHD mają tendencję do preferowania krótkoterminowych, mniejszych nagród nad długoterminowymi, bardziej znaczącymi.25
Zaburzenia funkcji wykonawczych
ADHD wynika z podstawowego deficytu funkcji wykonawczych (np. kontroli uwagi, kontroli hamowania i pamięci roboczej), które są zestawem procesów poznawczych wymaganych do skutecznego wybierania i monitorowania zachowań ułatwiających osiągnięcie wybranych celów.26 Kora przedczołowa (PFC) jest bardzo wrażliwa na swoje środowisko neurochemiczne, a zarówno zbyt małe (senność), jak i zbyt duże (stres) uwalnianie katecholamin w PFC osłabia poznawczą kontrolę zachowania i uwagi.27
PFC ma szczególne znaczenie dla ADHD, ponieważ badania obrazowe wskazują, że pacjenci z ADHD często mają mniejszą objętość PFC, szczególnie po prawej stronie. Uszkodzenia PFC wywołują objawy podobne do ADHD, np. upośledzenie zadań hamowania behawioralnego, pamięci roboczej i odwracania nagrody.28 Deficyty w podzielnej i skupionej uwadze były związane z uszkodzeniami lewej, górnej części PFC.29
U osób z ADHD obserwuje się również zaburzenia w zdolności hamowania odpowiedzi, co przejawia się trudnościami w powstrzymywaniu swoich reakcji.30 Badania z użyciem funkcjonalnego rezonansu magnetycznego (fMRI) wykazały, że dzieci z ADHD, które wykonywały zadania hamowania odpowiedzi, miały odmienną aktywację w obszarach czołowo-prążkowiowych w porównaniu ze zdrowymi kontrolami.31
Rola sieci neuronalnych
Badania wykazały deficyty w sieciach neuronalnych związanych z uwagą i funkcjami wykonawczymi u dzieci i dorosłych z ADHD. Może to wpływać na zdolność do organizowania, priorytetyzowania, planowania, skupiania się, zapamiętywania instrukcji i dążenia do celów.32 ADHD może również zmieniać połączenia sieciowe między korą przedczołową a innymi obszarami mózgu. Naukowcy uważają, że jest to związane ze złym planowaniem, rozpraszaniem uwagi, impulsywnością i zapominalstwem w ADHD.33
Na poziomie obwodów mózgowych, badania sugerują, że pęczek podłużny górny (SLF) i obwody korowo-limbiczne są dysfunkcjonalne u osób z ADHD.34 Badania neurooobrazowe wykazały również nieprawidłowości w obszarach i sieciach mózgowych kluczowych dla funkcji wykonawczych i samoregulacji.35
Badania wskazują również na rolę sieci móżdżkowych w patofizjologii ADHD u dorosłych. Sieci móżdżkowe prawdopodobnie przyczyniają się do patofizjologii ADHD, ponieważ móżdżek wspiera umiejętności motoryczne, poznawcze i regulacji emocji, które są zaburzone w ADHD.36 Badania wykazały, że szypuły móżdżku (MCP, SCP i ICP) odgrywają rolę w patofizjologii ADHD u dorosłych.37
Zaburzenia regulacji emocjonalnej
U osób z ADHD często obserwuje się dysregulację emocjonalną, która jest istotnym aspektem tego zaburzenia.38 Dysregulacja emocjonalna może być związana z zaburzeniami w obwodach korowo-limbicznych, które regulują przetwarzanie emocji.39
Nieprawidłowości w funkcjonowaniu kory przedczołowej mogą prowadzić do trudności w regulacji emocji, co objawia się zwiększoną reaktywnością emocjonalną i trudnościami w kontrolowaniu ekspresji emocji.40 Dysregulacja emocjonalna może przyczyniać się do trudności w relacjach interpersonalnych i funkcjonowaniu społecznym u dorosłych z ADHD.41
Mechanizmy ADHD na poziomie molekularnym
Na poziomie molekularnym, ADHD wiąże się z różnymi zmianami, które wpływają na funkcjonowanie neuronów i przekaźnictwo synaptyczne.42 Zmiany genetyczne mogą prowadzić do dysfunkcji receptorów N-metylo-D-asparaginowych (NMDAR), które są zaangażowane w regulację plastyczności synaptycznej i funkcji pamięci w mózgu.43
Dysregulacja receptorów NMDA
Podczas gdy deficyt dopaminy jest najlepiej znanym czynnikiem związanym z ADHD, coraz więcej dowodów wskazuje, że zaburzona transmisja glutaminergiczna również odgrywa znaczącą rolę w patogenezie tego zaburzenia.44 Potencjalna rola dysfunkcji NMDAR w patogenezie ADHD stała się nowym obszarem zainteresowania badawczego. Dysregulacja NMDAR może być ważnym mechanizmem leżącym u podstaw rozwoju tego zaburzenia i może przynajmniej częściowo wyjaśniać heterogeniczność objawów pacjentów.45
Badania dotyczące roli NMDAR w ADHD mogą być przydatne w opracowywaniu nowych strategii leczenia, ponieważ obecnie najskuteczniejsze leki, atomoksetyna i metylfenidat, oprócz hamowania wychwytu zwrotnego monoamin, wpływają również na funkcję NMDAR.46
Zaburzenia plastyczności synaptycznej
ADHD wiąże się z zaburzeniami plastyczności synaptycznej, co może wpływać na procesy uczenia się i pamięci.47 Anomalie neuroanatomiczne, takie jak zmniejszenie objętości kory nowej i hipokampa oraz nieprawidłowe przycinanie kolców dendrytycznych podczas rozwoju postnatalnego, są wspólne dla kilku chorób neuropsychiatrycznych, takich jak schizofrenia, zaburzenia ze spektrum autyzmu i ADHD.48
Analiza morfologiczna kolców dendrytycznych w neuronach CA1 hipokampa w mysim modelu ADHD sugeruje upośledzenie dojrzewania kolców postnatalnych. Dalsze badania z wykorzystaniem obrazowania kolców in vivo w neuronach piramidowych CA1 myszy z modelem ADHD są wymagane do potwierdzenia korelacji między przebudową kolców, upośledzeniem LTP hipokampa i wadliwą pamięcią roboczą.49
Zaburzenia pamięci roboczej u dzieci z ADHD mogą być związane ze znacznym zmniejszeniem LTP (długotrwałej potencjalizacji) w synapsie CA3-CA1 hipokampa.50 Nieprawidłowości w wewnątrzkomórkowej kaskadzie zaangażowanej w strukturalną i funkcjonalną przebudowę kolców dendrytycznych podczas procesów plastyczności synaptycznej mogą przyczyniać się do deficytów poznawczych obserwowanych w ADHD.51
Rola stanów zapalnych
Podobnie jak wiele zaburzeń psychicznych, ADHD zostało powiązane ze stanem zapalnym, który występuje lokalnie i obwodowo. Rosnąca liczba dowodów wskazuje, że stan zapalny u matki podczas ciąży jest związany z diagnozą ADHD u potomstwa, podczas gdy stres oksydacyjny, biochemiczne markery zapalne i choroby o podłożu immunologicznym obserwowano u osób z ADHD.52
Czynniki takie jak stres oksydacyjny, neurozapalenie, choroby autoimmunologiczne, aktywacja odporności matczynej, choroby alergiczne i inne stany o podłożu immunologicznym są powiązane z ADHD.53 Mechanizmy związane z procesami zapalnymi i odpornościowymi w ADHD nie są jeszcze jasno zrozumiane, co wymaga dalszych badań. Ma to znaczenie kliniczne w zakresie leczenia ADHD – jeśli znane byłyby mechanizmy odpowiedzi immunologicznej u pacjentów, których ADHD jest związane ze stanem zapalnym, wówczas zapalenie mogłoby być potencjalnym celem terapeutycznym, a strategie leczenia mogłyby obejmować modulację immunologiczną, antyoksydanty lub środki przeciwzapalne.54
Mechanizmy działania leków stosowanych w leczeniu ADHD
Leki stosowane w leczeniu ADHD działają głównie poprzez modulację przekaźnictwa dopaminergicznego i noradrenergicznego w mózgu.55 Psychostymulanty, takie jak metylfenidat i amfetamina, hipotetycznie działają na neurony piramidalne w korze przedczołowej, aby wzmocnić siłę sygnału poprzez zwiększenie stężenia noradrenaliny i zmniejszenie szumu poprzez zwiększenie stężenia dopaminy, tym samym zmniejszając objawy nieuwagi, nadaktywności i impulsywności w ADHD.56
Objawy ADHD są teoretycznie związane z nieefektywnym przetwarzaniem informacji przez neurony piramidalne w korze przedczołowej, być może częściowo z powodu nierównowagi neuroprzekaźników dopaminy i noradrenaliny.57 Badania wskazują, że kora przedczołowa funkcjonuje najlepiej w warunkach umiarkowanego uwalniania katecholamin, gdy stymulacja receptorów NE 2A zwiększa sygnały, a optymalna stymulacja receptorów dopaminowych D1 zmniejsza szum. W przeciwieństwie do tego, funkcje pamięci roboczej kory przedczołowej są upośledzone w warunkach wysokiego uwalniania katecholamin, które angażują receptory 1 i oraz przy nadmiernej stymulacji receptorów D1.58
Wszystkie leki stosowane w leczeniu ADHD nasilają przekaźnictwo katecholaminergiczne.59 Prawdopodobne jest, że zarówno działania dopaminergiczne, jak i noradrenergiczne przyczyniają się do terapeutycznych efektów stymulantów u pacjentów z ADHD.60
Psychostymulanty
Głównym elementem leczenia ADHD jest farmakoterapia, a leki psychostymulujące zawierające metylfenidat lub sole amfetaminy są najczęściej stosowane.61 Chociaż większość badań koncentruje się na lekach u dzieci, wykazano, że te leki są bezpieczne i skuteczne również u dorosłych.62
Psychostymulanty hipotetycznie zwiększają dostępność zarówno dopaminy, jak i noradrenaliny w korze przedczołowej, co zwiększa efektywność przetwarzania informacji przez neurony piramidalne, co prowadzi do poprawy objawów ADHD.63 Badania PET wskazują, że metylfenidat działa poprzez zwiększenie stężenia dopaminy.64
Leki niestymulujące
Atomoksetyna, selektywny inhibitor wychwytu zwrotnego noradrenaliny, jest również stosowana w leczeniu ADHD.65 Wytyczne kliniczne zalecają stymulanty i atomoksetynę jako leki pierwszego rzutu, a następnie leki przeciwdepresyjne.66
Niedawna metaanaliza wykazała, że zarówno leki stymulujące, jak i niestymulujące wykazały klinicznie istotną poprawę w porównaniu z placebo.67 Stymulanty i leki przeciwdepresyjne (np. bupropion [Wellbutrin], dezypramina [Norpramin]) mają podobną skuteczność, chociaż nie przeprowadzono bezpośrednich badań porównawczych.68
Wiloksazyna, w postaci kapsułek o przedłużonym uwalnianiu, jest pierwszą nową, niestymulującą opcją zatwierdzoną dla dorosłych z ADHD w ciągu ostatnich dwóch dekad. Jej działanie terapeutyczne wynika głównie z działania jako inhibitor wychwytu zwrotnego noradrenaliny i może również modulować układ serotoninergiczny.69
Nowe podejścia terapeutyczne
Obecnie nie ma leków na ADHD, które specyficznie celują w receptory NMDA. Jednakże leki stabilizujące NMDAR wykazały obiecujące wyniki w poprawie objawów ADHD z mniejszą liczbą skutków ubocznych niż obecnie najszerzej stosowany psychostymulant w leczeniu ADHD, metylfenidat.70 Lepsze zrozumienie roli NMDAR w patogenezie choroby może prowadzić do opracowania nowych, ukierunkowanych terapii, które mogłyby przynieść ulgę pacjentom z ADHD.71
Proces neurozapalny ma ważne implikacje dla leczenia ADHD. Będąc wspólną cechą wielu patologii ośrodkowego układu nerwowego, neurozapalenie stało się pojawiającym się celem terapeutycznym.72 Badania sugerują, że leki przeciwzapalne mogą być pomocne w leczeniu ADHD u pacjentów, u których zapalenie odgrywa rolę w patogenezie choroby.73
Implikacje kliniczne i terapeutyczne
Zrozumienie patofizjologii ADHD u dorosłych ma istotne implikacje kliniczne i terapeutyczne. Chociaż dokładne przyczyny ADHD nie są jeszcze w pełni poznane, badania kliniczne i neurobiologiczne są kontynuowane i mogą prowadzić do stworzenia spersonalizowanych podejść diagnostycznych i terapeutycznych dla tego zaburzenia.74
Diagnostyka ADHD u dorosłych jest często skomplikowana przez mechanizmy maskujące radzenie sobie, nakładanie się objawów z innymi, częściej diagnozowanymi zaburzeniami.75 Wczesna diagnoza i leczenie współistniejących zaburzeń wydają się poprawiać wyniki u osób z ADHD w wieku dorosłym.76
Leczenie ADHD u dorosłych często obejmuje farmakoterapię, terapię poznawczo-behawioralną lub kombinację obu.77 Małe badania wykazały, że terapia poznawczo-behawioralna jest pomocna jako uzupełnienie leczenia farmakologicznego ADHD u dorosłych. Mechanizm, w jaki terapia poznawczo-behawioralna pomaga w leczeniu ADHD, jest niepewny, ale może pomóc poprawić codzienne umiejętności życiowe dotknięte przez ADHD.78 CBT ma najlepsze dowody wśród niefarmakologicznych metod leczenia i jest korzystna dla tych osób, które odmawiają farmakoterapii, nie tolerują leków lub mają objawy resztkowe pomimo odpowiednich prób farmakoterapeutycznych.79
Chociaż korekta podstawowych różnic neurofizjologicznych u pacjentów z ADHD nie występuje podczas terapii lekowej, leki są skuteczne w łagodzeniu objawów ADHD i umożliwiają uczestnictwo w działaniach wcześniej niedostępnych z powodu słabej uwagi i impulsywności.80
Perspektywy badawcze
Mimo trudności narzuconych przez wysoką złożoność etiologii ADHD, rosnący zasób badań i postęp technologiczny dają dobre perspektywy dla zrozumienia neurobiologii tego zaburzenia.81 Badania nad alternatywnymi teoretycznymi charakterystykami ADHD są zalecane, aby zapewnić możliwości projektowania leczenia w celu lepszego zrozumienia i rozwiązania objawów.82
Istnieje również potrzeba badań nad dodatkowymi modelami teoretycznymi samoregulacji, które mogłyby zapewnić możliwości opracowania alternatywnych podejść do leczenia i korzyści dla badań i zrozumienia symptomatologii ADHD.83 Obecne leczenie charakteryzuje ADHD z pojedynczego paradygmatu teorii poznawczo-behawioralnej, co może ograniczać badania nad skutecznymi metodami leczenia ADHD.84
Lepsze długoterminowe metody leczenia ADHD są pilnie potrzebne. Decyzje dotyczące leczenia będą zależeć od tego, czy interwencje prawdopodobnie pomogą w głównych objawach ADHD lub innych domenach upośledzenia funkcjonalnego, kosztów leczenia i prawdopodobieństwa wystąpienia skutków ubocznych.85 Konieczne są również dalsze badania nad nowymi metodami leczenia, takimi jak modafinil, suplementy żywieniowe, trening poznawczy, neurofeedback i neuromodulacja.86
Rosnący zasób badań i postęp technologiczny stwarzają dobre perspektywy dla zrozumienia neurobiologii ADHD, udoskonalenia diagnozy i identyfikacji nowych opcji terapeutycznych w celu optymalizacji wyników leczenia i związanych z nim upośledzeń, prowadząc do poprawy we wszystkich domenach opieki nad pacjentem.87
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.