Adhd u dorosłych to zespół nadpobudliwości psychoruchowej u dorosłych
Zapobieganie i profilaktyka
ADHD u dorosłych jest kontynuacją zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z dzieciństwa, dotykając około 2,8% populacji dorosłych, z utrzymującymi się objawami uwagi, impulsywności i w mniejszym stopniu nadaktywności. Diagnoza opiera się na wywiadzie klinicznym, potwierdzającym obecność objawów przed 12 rokiem życia oraz ich występowanie w co najmniej dwóch środowiskach, przy jednoczesnym wykluczeniu innych zaburzeń psychicznych. Współistniejące zaburzenia dotyczą ponad 75% pacjentów, co komplikuje diagnostykę i leczenie. Nieleczone ADHD wiąże się z wyższą chorobowością, śmiertelnością, problemami psychospołecznymi i niskim potencjałem zarobkowym. Wczesne rozpoznanie i leczenie, zarówno w dzieciństwie, jak i u dorosłych, znacząco poprawia rokowanie i jakość życia pacjentów.
- Wprowadzenie do ADHD u dorosłych
- Czynniki ryzyka i zapobieganie
- Diagnostyka ADHD u dorosłych
- Profilaktyka wtórna w ADHD u dorosłych
- Zapobieganie powikłaniom
- Kompleksowe podejście do leczenia
- Farmakoterapia w profilaktyce powikłań
- Psychoterapia jako element profilaktyki
- Strategie zapobiegania nadużywaniu leków
- Wytyczne i rozwój standardów leczenia
- Bariery w profilaktyce i leczeniu
- Wsparcie dla dorosłych z ADHD
- Nowe kierunki w profilaktyce i leczeniu
Wprowadzenie do ADHD u dorosłych
Adhd u dorosłych to zespół nadpobudliwości psychoruchowej u dorosłych, który jest kontynuacją ADHD z dzieciństwa i dotyka około 2,8% dorosłej populacji. Około dwie trzecie osób z ADHD w dzieciństwie nadal doświadcza objawów w dorosłości. Ważne jest zrozumienie, że nie ma ADHD, które zaczyna się dopiero w wieku dorosłym – muszą występować pewne objawy już w dzieciństwie (przed 12 rokiem życia).123
ADHD u dorosłych charakteryzuje się utrzymującymi się problemami z uwagą, impulsywnością oraz, w mniejszym stopniu niż u dzieci, nadaktywnością. Dorośli zazwyczaj mają problemy z pamięcią i koncentracją, trudności z organizacją i wypełnianiem zobowiązań w pracy lub w domu. Konsekwencją tych trudności może być lęk, niska samoocena lub problemy nastroju. Niektóre osoby sięgają po substancje psychoaktywne, aby zarządzać tymi uczuciami.1
Nieleczone ADHD u dorosłych często wiąże się ze zwiększoną chorobowością i śmiertelnością, niskim potencjałem zarobkowym, złym stanem zdrowia fizycznego, niestabilnością relacji oraz podwyższonym poziomem współwystępujących chorób psychicznych. Ponad 75% dorosłych z ADHD ma współistniejące zaburzenia, co komplikuje zarówno diagnostykę, jak i leczenie.12
Czynniki ryzyka i zapobieganie
Ponieważ ADHD często występuje rodzinnie i ma silny komponent genetyczny, nie można mu całkowicie zapobiec. Istnieją jednak działania, które mogą zmniejszyć ryzyko rozwoju tego zaburzenia.12
Działania podczas ciąży
Kobiety w ciąży powinny unikać wszelkich substancji i działań, które mogą zaszkodzić rozwojowi płodu:12
- Unikanie alkoholu, który może negatywnie wpłynąć na rozwój mózgu płodu
- Powstrzymanie się od palenia tytoniu i narażenia na dym papierosowy
- Niestosowanie narkotyków i innych substancji psychoaktywnych
Działania w okresie wczesnego dzieciństwa
Badania wskazują, że pewne działania mogą zmniejszyć ryzyko rozwoju ADHD:1
- Karmienie piersią do 6 miesiąca życia może pomóc zapobiec rozwojowi ADHD
- Ochrona dzieci przed zanieczyszczeniami i toksynami, takimi jak farby z ołowiem czy dym papierosowy
- Ograniczenie czasu spędzanego przed ekranem (telewizor, gry wideo) w pierwszych pięciu latach życia
Wczesne leczenie i wsparcie
Wczesne rozpoznanie i leczenie ADHD u dzieci może znacząco zmniejszyć wpływ tego zaburzenia na życie dorosłe. Również wczesne leczenie problemów medycznych i emocjonalnych, które zwiększają prawdopodobieństwo rozwoju ADHD, może pomóc w zapobieganiu lub łagodzeniu objawów.1
Diagnostyka ADHD u dorosłych
Diagnoza ADHD u dorosłych jest przede wszystkim kliniczna, oparta na starannie zebranym wywiadzie dotyczącym objawów (przy jednoczesnym wykluczeniu innych przyczyn), bez przywiązywania zbyt dużej wagi do testów neuropsychologicznych czy narzędzi przesiewowych.1
Kluczowe elementy diagnostyki ADHD u dorosłych obejmują:12
- Potwierdzenie obecności objawów ADHD w dzieciństwie (przed 12 rokiem życia)
- Wykazanie, że objawy występują w co najmniej dwóch środowiskach (np. w domu i w pracy)
- Wykluczenie innych zaburzeń psychicznych, które mogą powodować podobne objawy
- Ocena współistniejących zaburzeń (zaburzenia nastroju, lęk, uzależnienia)
ADHD najlepiej diagnozuje się, gdy zaburzenia nastroju lub zaburzenia lękowe nie są aktywne, co może stanowić wyzwanie diagnostyczne ze względu na wysoką współchorobowość.1
Profilaktyka wtórna w ADHD u dorosłych
Zapobieganie powikłaniom
Odpowiednia terapia ADHD może zapobiec wielu negatywnym konsekwencjom tego zaburzenia, takim jak:1
- Niższe osiągnięcia edukacyjne i zawodowe
- Zwiększone ryzyko bezrobocia i niestabilności finansowej
- Wyższe wskaźniki rozwodów i problemów w relacjach
- Zwiększone zachowania ryzykowne skutkujące wyższymi wskaźnikami wykroczeń drogowych i nieplanowanych ciąż
Kompleksowe podejście do leczenia
ADHD u dorosłych jest najskuteczniej leczone przy zastosowaniu indywidualnego podejścia, które może obejmować:1
- Edukację pacjenta pomagającą zrozumieć i lepiej zarządzać swoim stanem
- Poprawę stylu życia, w tym ograniczenie lub zaprzestanie stosowania używek oraz podejmowanie regularnych ćwiczeń fizycznych
- Farmakoterapię (leki stymulujące i niestymulujące)
- Psychoterapię ukierunkowaną na problemy z samooceną lub nadużywanie substancji
- Terapie behawioralne i poznawczo-behawioralne
- Poradnictwo zawodowe zwiększające szanse na sukces i satysfakcję w miejscu pracy
- Terapię rodzinną i grupy wsparcia
Farmakoterapia w profilaktyce powikłań
Wytyczne kliniczne zalecają leki stymulujące i niestymulujące (atomoksetyna – Strattera) jako leczenie pierwszego rzutu, a następnie leki przeciwdepresyjne. Leki powinny być rozpoczynane od niskiej dawki i powoli zwiększane do osiągnięcia maksymalnej korzyści lub gdy działania niepożądane staną się nietolerowane.12
Przy stosowaniu farmakoterapii należy uwzględnić współistniejące zaburzenia:1
- Depresja – powinna być leczona przed ADHD; kombinacja leków przeciwdepresyjnych i stymulantów jest bezpieczna i skuteczna
- Choroba afektywna dwubiegunowa – należy unikać stymulantów; zalecane są stabilizatory nastroju lub atypowe leki przeciwpsychotyczne
- Zaburzenia lękowe – stymulujące leki są leczeniem pierwszego rzutu, następnie selektywne inhibitory wychwytu serotoniny i terapia poznawczo-behawioralna
Psychoterapia jako element profilaktyki
Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) jest skuteczna jako uzupełnienie farmakoterapii w leczeniu ADHD u dorosłych. Dostępne dowody sugerują, że u pacjentów przyjmujących leki na ADHD, terapia poznawczo-behawioralna poprawia wyniki przez co najmniej 12 miesięcy.12
Inne skuteczne formy terapii to:1
- Terapia metapoznawcza
- Terapia dialektyczno-behawioralna
- Coaching ADHD, który rozwinął się w ostatnich dziesięcioleciach jako element leczenia
Strategie zapobiegania nadużywaniu leków
Lekarze pierwszego kontaktu powinni rozważyć kilka strategii zapobiegania niewłaściwemu użyciu lub przekazywaniu stymulantów przepisywanych dorosłym z ADHD:1
- Zastosowanie umowy dotyczącej substancji kontrolowanych
- Losowe badania moczu na obecność narkotyków
- Regularne wizyty kontrolne
- Współpraca z innymi specjalistami (kardiologia, medycyna wewnętrzna) w celu wspólnego leczenia pacjentów
Wytyczne i rozwój standardów leczenia
Pomimo rosnącej liczby diagnoz ADHD wśród dorosłych w USA, brakuje formalnych wytycznych klinicznych dotyczących dokładnej oceny i leczenia tego stanu po okresie dzieciństwa. American Professional Society of ADHD and Related Disorders (APSARD) pracuje nad pierwszymi amerykańskimi wytycznymi dotyczącymi diagnozy i leczenia dorosłych z ADHD.12
Wytyczne te będą mieć kluczowe znaczenie, ponieważ:1
- Dostarczą rekomendacji opartych na dowodach dotyczących oceny i leczenia ADHD u dorosłych
- Pomogą lekarzom, którzy wcześniej mogli czuć się niekomfortowo w ocenie i leczeniu dorosłych z ADHD
- Poprawią dostęp do wysokiej jakości opieki
- Uwzględnią różnice w prezentacji objawów ADHD u kobiet
Bariery w profilaktyce i leczeniu
Częste bariery w leczeniu ADHD u dorosłych obejmują:1
- Opóźnioną diagnozę lub błędną diagnozę
- Ograniczony dostęp do dostępnej opieki
- Systemowe nierówności w społecznościach marginalizowanych
- Ograniczoną edukację w środowisku medycznym na temat trwałego charakteru ADHD w dorosłości
Ryzyko i korzyści zindywidualizowanego leczenia ADHD muszą być starannie rozważone, ponieważ ADHD u dorosłych często współwystępuje z depresją, lękiem, chorobą afektywną dwubiegunową, bezsennością, zaburzeniami związanymi z używaniem substancji i stanami związanymi z traumą.1
Należy pamiętać, że różne leki mogą nie być dobrą opcją dla wszystkich osób, dlatego ważne jest omówienie potencjalnych korzyści i ryzyk każdego leczenia z lekarzem.12
Wsparcie dla dorosłych z ADHD
ADHD jest bardzo podatne na leczenie, a nawet dorośli, którzy przez lata zmagali się z niezdiagnozowanym ADHD, mogą poprawić jakość swojego życia. Potrzebują jedynie pomocy w zarządzaniu swoim zaburzeniem.1
Dla osób wspierających dorosłych z ADHD ważne jest:12
- Okazanie troski i wsparcia, co może pomóc rozwiać wszelkie wątpliwości i zapewnić, że jesteś po ich stronie
- Zapytanie, czy osoba szuka pomocy w leczeniu zaburzenia; zaoferowanie pomocy w znalezieniu leczenia
- Unikanie krytykowania zachowania lub obwiniania za sytuację – takie podejście nie pomoże nikomu
- Bycie wspierającym w każdy możliwy sposób i zrozumienie, że osoba nie wybrała wyzwań, których doświadcza
Nowe kierunki w profilaktyce i leczeniu
Techniki obrazowania mózgu i funkcjonalne pomiary sposobu rozwiązywania problemów przez mózg obecnie obiecują lepsze zrozumienie i personalizację metod leczenia ADHD u dorosłych.1
Narodowa Akademia Nauk, Inżynierii i Medycyny organizuje publiczne warsztaty, które stworzą okazję dla specjalistów, którzy zazwyczaj diagnozują ADHD, twórców leków, badaczy, regulatorów, pacjentów i innych zainteresowanych stron do zbadania diagnozy i leczenia dorosłych z ADHD oraz zbadania wyzwań i możliwości dla rozwoju nowych terapii.1
Celem warsztatów będzie:1
- Rozważenie tego, co jest znane i nieznane na temat ryzyka i korzyści stosowania leków na ADHD w populacjach dorosłych
- Rozważenie potencjalnych strategii oceny ryzyka i korzyści leczenia ADHD u dorosłych, w tym związku z używaniem opioidów
- Wspieranie celu zdrowia publicznego, jakim jest bezpieczne i skuteczne leczenie dorosłych z ADHD
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.