Leki w grupie
„środki odkażające”

Środki odkażające (antyseptyki) to substancje chemiczne stosowane na powierzchnię skóry, błon śluzowych i ran w celu redukcji lub eliminacji mikroorganizmów chorobotwórczych. Ich działanie polega na denaturacji białek bakteryjnych, uszkadzaniu błon komórkowych lub blokowaniu enzymów niezbędnych do przeżycia drobnoustrojów. W przeciwieństwie do antybiotyków, środki odkażające działają nieselektywnie, niszcząc szerokie spektrum mikroorganizmów, w tym bakterie, wirusy, grzyby i pierwotniaki.

Główne grupy środków odkażających obejmują: alkohole (etanol, izopropanol), środki utleniające (nadtlenek wodoru, kwas nadoctowy), związki jodu (jodopowidon), związki chloru (podchloryn sodu), czwartorzędowe związki amoniowe (benzalkoniowy chlorek), biguanidy (chlorheksydyna), fenole i pochodne fenolu oraz barwniki (fiolet krystaliczny, błękit metylenowy).

Do najpopularniejszych środków odkażających należą: etanol 70% (Spirytus salicylowy), jodopowidon (Betadine, Braunol), chlorheksydyna (Hibiscrub, Chlorheksydyna 0,5%), oktenidyna (Octenisept), nadtlenek wodoru 3% (Woda utleniona), benzalkoniowy chlorek (Desderman), powidone-jodu (Braunovidon) oraz kwas borowy (Borasol).

Największą zaletą środków odkażających jest ich szerokie spektrum działania przeciwdrobnoustrojowego, szybki czas działania oraz relatywnie niski koszt. Są one niezbędne w profilaktyce zakażeń, przygotowaniu pola operacyjnego, odkażaniu ran oraz w codziennej praktyce medycznej. Dodatkowo, w przeciwieństwie do antybiotyków, rzadko wywołują oporność mikroorganizmów.

Niebezpieczeństwa związane ze stosowaniem środków odkażających obejmują możliwość reakcji alergicznych, podrażnienie tkanek, zwłaszcza przy zastosowaniu na uszkodzoną skórę lub błony śluzowe. Niektóre antyseptyki (np. związki jodu) mogą wpływać na funkcję tarczycy przy długotrwałym stosowaniu na dużych powierzchniach. Środki na bazie alkoholu są łatwopalne i mogą powodować wysuszenie skóry. Chlorheksydyna może wywoływać reakcje anafilaktyczne, a związki chloru mogą być toksyczne dla tkanek w wysokich stężeniach.

Środki odkażające można podzielić na podgrupy ze względu na mechanizm działania: koagulujące białka (alkohole, fenole), utleniające (nadtlenek wodoru, związki chloru), alkilujące (aldehyd glutarowy), działające na błony komórkowe (chlorheksydyna, czwartorzędowe związki amoniowe) oraz kompleksujące (związki jodu i srebra). Ze względu na zastosowanie wyróżniamy środki do odkażania skóry nieuszkodzonej, środki do odkażania ran i błon śluzowych oraz środki do odkażania narzędzi i powierzchni medycznych.